قازاقستاننىڭ قىلمىستىق ءىس ءجۇرگىزۋ ساتىسىندا سوت باقىلاۋى ماسەلەسى قىزۋ پىكىرتالاس تۋعىزىپ وتىر. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا قاماۋعا الۋ جانە قاماۋدا ۇستاۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ تۋرالى قاۋلىعا سوتقا شاعىمدانۋ قۇقىعى تۇرىندە پايدا بولعان بۇل ينستيتۋت الدىن الا تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرىنە سوتقا شاعىمدانۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ جاعىنا قاراي دامي ءتۇستى. سوڭعى جىلداردىڭ ىشىندە جەتكىلىكتى تاجىريبە (سوت-تەرگەۋ ءتاجىريبەسى) جينالدى. وسىعان بايلانىستى سوت باقىلاۋىنىڭ قىزمەت ءورىسى ۋاقىت وتە كەلە ايتارلىقتاي كەڭەيدى.
بۇگىنگى ۋاقىتتا سوتتا شاعىمدانۋعا رۇقسات ەتىلەتىن الدىن الا تەرگەۋ ورگاندارى مەن پروكۋروردىڭ شەشىمدەرىن شارتتى تۇردە ءۇش توپقا بولۋگە بولادى. ءبىرىنشى توپقا تەرگەۋ جانە انىقتاۋ ورگاندارى, سونداي-اق پروكۋرور (تەرگەۋدىڭ بەلگىلى ءبىر ساتىسى ءۇشىن نەمەسە جالپى) قورىتىندى نەمەسە تۇپكىلىكتى شەشىمدەرىن تۇجىرىمداعان ولاردىڭ قاۋلىلارى جاتادى. بۇل جەردە اڭگىمە قىلمىستىق ءىس قوزعاۋدان باس تارتۋ تۋرالى, قىلمىستىق ءىستى قىسقارتۋ تۋرالى (جالپى نەمەسە ناقتى تۇلعاعا نەمەسە تۇلعالارعا قاتىستى), قىلمىستىق ءىس بويىنشا تەرگەۋدى توقتاتا تۇرۋ تۋرالى, قىلمىستىق ءىستى ءبولىپ شىعارۋ نەمەسە قىلمىستىق ىستەردى بىرىكتىرۋ تۋرالى, قىلمىستىق ءىستى (تەرگەلۋگە تيىستىلىگى, اۋماعى بويىنشا) جىبەرۋ تۋرالى جانە ت.ب. قاۋلىلار تۋرالى بولىپ وتىر.
ەكىنشى توپقا سوت تارتىبىمەن شاعىمدانۋعا جول بەرىلەتىن تەرگەۋ جانە انىقتاۋ ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرى جاتادى, وعان قىلمىس جاسادى دەگەن كۇدىكتى نەمەسە ايىپتالىپ وتىرعان ادامنىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى كىرەدى. ءىستى تەرگەۋ كەزىندە ءدال وسى ادام ەڭ ۇلكەن شەكتەۋلەرگە دۋشار بولادى, ءسويتىپ, بۇل جەردە سوت باقىلاۋى ەڭ كەڭ اۋقىمدانا تۇسەدى. ۇستاۋ, قاماۋعا الۋ, تەرگەۋ جانە قاماۋدا ۇستاۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ تۋرالى قاۋلىعا سوتقا شاعىمدانۋدان باسقا, ءتىنتۋ جۇرگىزۋ; م ۇلىككە تىيىم سالۋ, لاۋازىمىنان شەتتەتۋ, سوت-پسيحياتريالىق ساراپتاما جۇرگىزۋ ءۇشىن ستاتسيونارعا جاتقىزۋ تۋرالى قاۋلىعا جانە ت.ب. قاۋلىلارعا شاعىمدانۋ قۇقىعىن اتاپ كورسەتۋگە بولادى. ىسكە ناقتى قورعاۋشىنى قاتىستىرۋدان باس تارتۋ تۋرالى تەرگەۋشىنىڭ شەشىمىنە سوتقا شاعىمدانۋ مۇمكىندىگى جونىندەگى پىكىر دە نەگىزدى دەپ ەسەپتەيمىن, سەبەبى ونىڭ قورعانۋ قۇقىعىنا تىكەلەي قاتىسى بار. وزگە بۇلتارتپاۋ شارالارىن, مىسالى ەشقايدا شىقپاۋ سەكىلدى قولحاتتى تاڭداۋ تۋرالى تەرگەۋشى مەن پروكۋروردىڭ شەشىمىنە سوتقا شاعىمدانۋ مۇمكىن بە؟ مۇنداي بۇلتارتپاۋ شاراسىنىڭ تاڭدالۋى ازاماتتىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋ بوستاندى قۇقىن شەكتەيدى. دەگەنمەن, تاجىريبە جۇزىندە مۇنداي شاعىمدار وتە سيرەك كەزدەسەدى. بۇلتارتپاۋ شاراسى رەتىندە كەپىلزات الۋدىڭ قولدانىلۋىنا دا شاعىم بەرىلمەيدى, سەبەبى ءىس جۇزىندە ول مۇددەلى تاراپتاردىڭ (ايىپتالۋشىنىڭ, ادۆوكاتتىڭ) ءوتىنىمى بويىنشا نەمەسە سولاردىڭ كەلىسىمىمەن قولدانىلادى.
ءۇشىنشى توپقا تەرگەۋ جانە انىقتاۋ ورگاندارىنىڭ وزگە شەشىمدەرىنە شاعىمدانۋ قۇقىعىن جاتقىزۋعا بولادى (مۇندا كۋالەردىڭ, زاڭدى وكىلدەردىڭ جانە ت.ب., مىسالى, ۇيلەرىندە ءتىنتۋ جاسالىپ, ءمۇلكىنە حاتتاما تۇسىرىلگەن ايىپتالۋشىنىڭ اتا-اناسىنىڭ جانە ت.ب. شاعىمدارى تۋرالى اڭگىمە بولىپ وتىر). بۇعان بايلانىستى جاعدايلار وتە كوپ بولۋى مۇمكىن. قازىرگى ۋاقىتتا پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ ءىس جۇرگىزۋشىلىك قۇقىقتارىن بۇزبايتىن, تەك قانا سولاردىڭ مۇددەسىن قاناعاتتاندىرمايتىن الدىن الا تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرىنە نە ارەكەتتەرىنە (مىسالى, كۋادان جاۋاپ الۋدان, ساراپتاما تاعايىنداۋدان باس تارتۋ) بايلانىستى سوتقا شاعىمدانۋعا بولمايدى, بۇل ارەكەتتەر سوت تالقىلاۋى كەزەڭىندە سوت باقىلاۋىنا ءتۇسۋى مۇمكىن.
سوت باقىلاۋى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ كەزىندە ءارتۇرلى كوزقاراستاردى كەزدەستىرۋگە بولادى: بىرەۋلەر ونىڭ اۋقىمىن ودان ءارى كەڭەيتۋ كەرەك دەسە, باسقالارى, كەرىسىنشە, ونىڭ اۋقىمىن تارىلتۋ نەمەسە شەكتەۋ قاجەت; تاعى بىرەۋلەرى قازىرگى جاعدايدى ساقتاپ قالعان دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى.
كوپتەگەن زاڭگەر-عالىمدار الدىن الا تەرگەۋدەگى سوتتىڭ وكىلەتتىكتەرىن بىرىزدىلىكپەن كەڭەيتۋدى قولداپ, پىكىر بىلدىرەدى. ولار سوتقا شاعىمدانۋعا جول بەرىلەتىن نەگىزدەمەلەر ءتىزىمىن ەلەۋلى تۇردە كەڭەيتۋ جولىن ۇستانعان دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى. وعان «قىلمىستىق ءىستىڭ العا جىلجۋىنا» كەدەرگى جاسايتىن الدىن الا تەرگەۋ ورگاندارى مەن پروكۋروردىڭ نەگىزگى ارەكەتتەرى مەن شەشىمدەرىنە عانا ەمەس, دالەلدەمەلەر جيناۋ بويىنشا تەرگەۋ امالدارىن جۇرگىزۋ تۋرالى قورعاۋ تاراپىنىڭ ءوتىنىشىن قاناعاتتاندىرۋدان باس تارتىلۋىنا سوتقا شاعىمدانۋدى كىرگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ءبىر قاراعاندا, بۇل ۇسىنىس قيسىندى بولىپ كورىنەدى, ويتكەنى, ءتۇپتىڭ تۇبىندە ول ءىستىڭ ءمان-جايلارىن زەرتتەۋدىڭ تولىقتىعىن, جان-جاقتىلىعىن جانە شىنايىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان سياقتى. بىراق جاعداي الدەقايدا كۇردەلىرەك. قورعاۋ تاراپىنا مۇنداي قۇقىق بەرىلسە, بۇل الدىن الا تەرگەۋ كەزەڭىندە ۇنەمى سوت وتىرىستارىنىڭ وتكىزىلۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. جەكەلەگەن ادۆوكاتتار وسىنداي وتىنىمدەردى ءمالىمدەپ, سودان سوڭ باس تارتۋعا بايلانىستى سوتقا شاعىم ءتۇسىرىپ, تەرگەۋدى قاساقانا سوزىپ, ونى اياعى جوق سوت داۋىنا ۇلاستىرۋى ابدەن مۇمكىن. كەيبىر عالىمداردىڭ دالەلدەمەلەر جيناۋ بويىنشا, تەرگەۋ امالدارىن جۇرگىزۋ تۋرالى قورعاۋ تاراپىنىڭ ءوتىنىشىن قاناعاتتاندىرۋدان باس تارتىلۋىنا سوتقا شاعىمدانۋ قۇقىعىن زاڭعا كىرگىزۋ تۋرالى ۇسىنىستى ءجون كورمەۋىنىڭ سەبەبى وسىندا بولار.
بۇعان دەيىن قاماۋعا الۋدى سانكتسيالاۋ ماسەلەسىن شەشكەندە پروكۋروردىڭ باقىلاۋسىز بولعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. جوعارى تۇرعان پروكۋرور قاماۋعا الۋدىڭ زاڭدىلىعىن ادەتتە شاعىم ءتۇسكەن جاعدايدا عانا جانە ءبىرشاما كوپ ۋاقىت وتكەن سوڭ عانا تەكسەرە الاتىن. سوت باقىلاۋىنىڭ ەنگىزىلۋىمەن پروكۋرورلار كورپۋسىنىڭ پسيحولوگياسى دە وزگەردى. قازىر دالەلدەمەلەر بولماسا نەمەسە جەتكىلىكسىز بولسا, ادامدى قاماۋعا سانكتسيا بەرۋدى ءجون كورەتىن پروكۋرورلار از, سەبەبى ولار ەرتەڭگى كۇنى ءوزىنىڭ شەشىمىنە سوتقا شاعىم ءتۇسۋى مۇمكىن ەكەنىن بىلەدى. پروكۋرور ءوز شەشىمىنىڭ نەگىزدىلىگى مەن زاڭدىلىعىنا سەنىمسىز بولسا, سوتقا شاعىم تۇسكەننەن كەيىن, ونىڭ قارالۋىن كۇتپەي-اق ادامدى قاماۋدان بوساتاتىن جاعدايلار دا ءتاجىريبەدە ءجيى كەزدەسەدى. وسىلايشا, سوت باقىلاۋىنىڭ ەنگىزىلۋى قاماۋعا سانكتسيا بەرۋ كەزىندەگى پروكۋرورلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىردى.
ۇستاۋ ماسەلەسىنە كەلەر بولساق, ادامنىڭ قۇقىقتارىن شەكتەۋدىڭ بۇل ءتۇرىنە سوت باقىلاۋىنىڭ بولۋ مىندەتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىق جۇيەسىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلاتىن جانە قولدانىستاعى قىجك قوسا العاندا, ىشكى زاڭنامانىڭ الدىندا باسىمدىعى بار حالىقارالىق قۇقىقتان كەلىپ شىعادى.
الدىن الا تەرگەۋدىڭ وزگە ماسەلەلەرى – بۇل باسقا جاعداي. بۇل جەردە سوت باقىلاۋىنىڭ كوپتەگەن ارتىقشىلىقتارىنا قاراماستان, ونىڭ كەز كەلگەن سەبەپكە بايلانىستى بارلىق قيىندىقتان شىعۋعا بولاتىن قۇرال بولا المايتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. ۆەدومستۆولىق باقىلاۋدىڭ دا ءوز ارتىقشىلىقتارى بار, اسىرەسە ادام قۇقىقتارى تۋرالى اڭگىمە بولعاندا ولاردى جوققا شىعارۋ مۇلدەم دۇرىس ەمەس. ايتالىق, باقىلاۋ ءتارتىبىمەن سوت شەشىمىن جەدەل قابىلداۋ ءبىرقاتار سەبەپپەن اركەز مۇمكىن بولا بەرمەيدى, ال پروكۋرور جاعدايدى سوتقا شاعىمدانۋعا جەتكىزبەستەن, انىقتاۋ نەمەسە تەرگەۋ ورگانىنىڭ زاڭسىز شەشىمىنىڭ كۇشىن دەرەۋ قايتارا الادى.
قىجك-دە سوتتا شاعىمدانۋعا بولاتىن شەشىمدەر مەن ارەكەتتەردى ارقايسىسىن تۋرا اتاپ كورسەتىپ, ناقتى بەلگىلەۋ قاجەت نەمەسە سوتتا شاعىمدانۋعا بولمايتىن شەشىمدەر مەن ارەكەتتەردى كورسەتۋ قاجەت دەگەن ويدامىن. باسقاشا جاعدايدا تەرگەۋ تىعىرىققا تىرەلۋى ءمۇمكىن. سونىمەن قاتار, قىجك جوباسىندا شاعىم بەرۋ قۇقىعى پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردا عانا ەمەس, سونداي-اق ەگەر ءىس ءجۇرگىزۋشىلىك ارەكەتتەر ولاردىڭ مۇددەلەرى مەن شەشىمدەرىن قوزعايتىن بولسا, ازاماتتاردا, كاسىپورىنداردا, مەكەمەلەر مەن ۇيىمداردا دا بولاتىنى تۋرالى جالپىلاما تۇجىرىمدى وزگەرتىپ, سوتقا وسىنداي شاعىم تۇسىرۋگە قۇقىلى تۇلعالار قاتارىن زاڭدا ناقتى ايقىنداۋ كەرەك.
ەسبەرگەن الاۋحانوۆ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
الماتى.