كوميتەت جيناقتايتىن قۇقىقتىق ستاتيستيكالىق اقپارات پروكۋرورلىق قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە, سونداي-اق بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار شەشىمدەر قابىلداعان كەزدەردە دە نەگىزگى دەرەككوزدىڭ بىرىنەن سانالادى. سونىمەن قاتار, ول جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردى قوسا العاندا بارلىق پايدالانۋشىلارعا اقپارات جەتكىزىپ بەرۋشى بولىپ وتىر. ماسەلەن, 1998 جىلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ 33 مىڭ سۇراۋىنا جاۋاپ بەرسە, 2008 جىلى بۇل كورسەتكىش 60 ەسە ارتىپ, 2 ميلليون 102 مىڭعا جەتتى.
قازىر كوميتەتتە 5 اقپاراتتىق جۇيە جۇمىس ىستەپ تۇر, ولار: «ءبىرتۇتاس بىرىكتىرىلگەن ستاتيستيكالىق جۇيە», «تۇرعىنداردىڭ ارىز-شاعىمدارىنىڭ ءبىرتۇتاس ەسەبى», «ارنايى ەسەپتەر», «اۆتوماتتاندىرىلعان داكتيلوسكوپيالىق اقپاراتتىق جۇيە», سونداي-اق 24 مەملەكەتتىك جانە 8 قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قىزمەت كورسەتەتىن «اقپاراتتىق سەرۆيس».
اتالعان جۇيە ءوز قىزمەتىندە ۋاقىت تالابىنا ساي, زاماناۋي ءادىستەردى ەنگىزۋدى داستۇرگە اينالدىرىپ كەلەدى. ماسەلەن, كەلۋشىلەردىڭ ارىز-شاعىمدارىن ەسەپكە قويۋدان جاسىرىپ قالۋدى بارىنشا ازايتۋ ماقساتىندا حابارلاما تالوننىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن ەنگىزۋ قولعا الىندى. بۇل بويىنشا ارىز بەرۋشى ءوز ارىزى بويىنشا قابىلدانعان شەشىمدى ينتەرنەت, CALL-ورتالىق نەمەسە SMS ارقىلى ءبىلىپ وتىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى.
بۇل سىناق وتكەن جىلدىڭ اياعىنا تامان اقمولا مەن الماتى وبلىستارىندا جۇرگىزىلىپ, جاقسى ناتيجەلەر كورسەتىپ ۇلگەردى. سونىڭ ارقاسىندا وسى وبلىستاردا قىلمىستار تۋرالى حابارلامالار مەن شاعىمدار سايكەسىنشە 8,3 ءجانە 33,6 پايىز ارتتى. سىناق ءجۇرگىزىلگەن 2 اي ىشىندە عانا ارىز بەرۋشىلەرگە 4 مىڭداي تالون بەرىلدى. ولار ارقىلى 2 مىڭعا جۋىق ارىز بەرۋشى كوميتەت سايتىنا, CALL – ورتالىققا كىردى نەمەسە SMS حابارلاما جاسادى. دەمەك, ولار مەكەمەلەردىڭ تابالدىرىعىن توزدىرماي-اق ءوز شاعىمدارىنىڭ ناتيجەسىن بىلە الدى. مۇنىڭ ءناتيجەسى ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالار ءوز ارىز-شاعىمدارىنىڭ قارالۋ بارىسىن ينتەرنەت ارقىلى ءبىلىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «ايقىن» جوباسىن جاساۋىمىزعا الىپ كەلدى.
اتالمىش جوبا اقمولا وبلىسى اكىمدىگىنىڭ جەكەلەگەن ءبولىمشەلەرىندە سىناقتان ءوتىپ, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىندا قولداۋعا يە بولدى. وسى سىناق كەزىندە اقمولا وبلىسىنىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى كەلۋشىلەردىڭ ارىز-شاعىمدارىن قابىلداۋ جانە تىركەۋ كەزىندە ولارعا 6 613 تالون بەردى. ولاردىڭ 4 415-ءى, ياعني 66,8 پايىزى كوميتەت سايتىنا كىرىپ, ارىزدارىنىڭ ودان ارعى تاعدىرىن ءبىلىپ وتىردى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەندى بۇل جوبانى بارلىق ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنا ەنگىزۋ ماسەلەسى جاسالۋ ۇستىندە.
ارينە, قۇقىقتىق ستاتيستيكانى ودان ءارى دامىتۋ جولىندا باسقا دا جوبالارىمىز بار. ماسەلەن, وتكەن جىلى «وكىلەتتى ورگانداردىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەردى قاراۋىنىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى» №1-اد دەپ اتالاتىن ستاتيستيكالىق ەسەپتىڭ جاڭا ءتۇرى ەنگىزىلدى. بۇعان دەيىن ەلىمىزدە بۇل سالا بويىنشا ناقتى اقپارات بولمايتىن, سوعان وراي اكىمشىلىك ايىپپۇلداردى ءوندىرىپ الۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جاقسارتۋعا دا مۇمكىندىك جوق ەدى.
اتالمىش جوبانى ەنگىزگەننەن كەيىن ەلىمىزدەگى بۇل سالاداعى احۋالدى ايقىن كورە الاتىن بولدىق. 2008 جىلى – 47 ميلليارد, 2009 جىلى 37,5 ميلليارد تەڭگەنىڭ ايىپپ ۇلى مەملەكەت قازىناسىنا تۇسپەي قالعان. ال وتكەن 2010 جىلى 80 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق نەمەسە جارتى ميلليون دوللار ايىپپۇل قايتارۋسىز قالعان! وندىرىلمەگەن ايىپپۇلدار جونىندە الماتى قالاسى (16 ملرد.تەڭگە) مەن شىعىس قازاقستان وبلىسى (10 ملرد. تەڭگە) الدىڭعى قاتاردا تۇر.
ءبىز بۇگىندە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا مەملەكەتتىك ورگاندار بيلىگىنە وزدەرى باقىلاۋ جاساۋ مۇمكىندىگىن بەرىپ وتىرمىز. بۇل جونىندە ەلەكتروندى ارىزداردى تىركەۋ كىتاپشاسى, ەلەكتروندى تالون, «بيزنەس تىرەگى» جانە «ايقىن» سياقتى يننوۆاتسيالىق جوبالار زور مۇمكىندىكتەرگە جول اشتى. وسىلاردىڭ ارقاسىندا ەسەپكە الۋ-تىركەۋ ءتارتىبىنىڭ بۇرىنعى ۇعىمى مۇلدەم وزگەرىپ, ول جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. ول بۇگىندە ارىز-شاعىمداردى قابىلداۋ جانە تىركەۋ دەگەندى عانا بىلدىرمەيدى, ول ەندى ارىزداردى قاراۋ جانە ونىڭ بۇزىلماۋىن قاداعالاۋ سياقتى ماسەلەلەردى قوسا قاراستىراتىن بولدى.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىنان باستاپ ىشكى ىستەر ورگاندارىندا بۇرىن سىناق رەتىندە جۇرگىزىلىپ كەلگەن حاتتاردى ەلەكتروندى تىركەۋ ءتارتىبى جاپپاي ەنگىزىلۋدە. ول ءوز كەزەگىندە ارىز-شاعىمدار تۋرالى ءمالىمەتتەردى كۇن تارتىبىنەن قالدىرماي, ولاردى ۋاقتىلى قاراۋعا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن بولدى. بۇل ءجۇيە نەگىزىنەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ ورىن الۋىن انىقتاۋعا عانا ەمەس, ونىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق بۇل جۇيە كاسىپكەرلەردى نەگىزسىز تەكسەرۋدىڭ جولىن كەسۋگە دە قىزمەت ەتەدى. وسى ماقساتپەن ەلەكتروندى تىركەۋ مەن تەكسەرۋلەردى ەسەپكە الۋ باعدارلامالارى بىرىكتىرىلىپ وتىر.
بۇعان ءبىر مىسال, كوميتەتتىڭ الماتى قالاسى بويىنشا باسقارماسىنا «داۋلەت-قۇرىلىس» كومپانياسى» جشس-نە تەكسەرۋ جۇرگىزۋ تۋرالى ۇيعارىمىمەن سالىق كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرى كەلەدى. تەكسەرۋ ارىزدى تىركەۋ كىتاپشاسىنا تىركەلگەن ماتەريالدار بويىنشا تاعايىندالعان. الايدا, ەلەكتروندى تىركەۋ كىتاپشاسى ارقىلى ول ماتەريالدار بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعاۋدان باس تارتىلعانى بەلگىلى بولدى. ال سالىق كوميتەتى وعان تەرگەۋ الدى تەكسەرۋدەن جارتى جىل وتكەن سوڭ بارىپ تاعى دا تەكسەرۋ جۇرگىزبەك بولعان. ءسويتىپ, وتكەن جارتى جىلدىقتا تەكسەرۋ تاعايىنداۋ تۋرالى 230 مىڭ اكتى تىركەلگەن بولسا ولاردىڭ جارتىسىنان استامى كاسىپكەرلەرگە قاتىستى بولىپ وتىر. مۇنى ءارى قاراي تاراتا تۇسسەك, تەكسەرۋلەردىڭ جالپى سانىنىڭ 65 پايىزى جوسپاردان تىس قانا ەكەن دە, تەك 35 پايىزى عانا جوسپار ارقىلى بولىپ وتىر. مىنە, وسى جوسپاردان تىس تەكسەرۋلەردىڭ بيزنەسكە تۇساۋ بولاتىنى ءمالىم, سوندىقتان بۇل باعىتتا قاداعالاۋ قىزمەتىن كۇشەيتكەن ءجون. ال جەكەلەگەن وڭىرلەردە جوسپاردان تىس تەكسەرۋلەردىڭ وزىندىك سالماعى ءتىپتى 70 پايىز جانە ودان دا كوپ. ماسەلەن, استانا قالاسىندا بۇل كورسەتكىش 77 پايىز, اقتوبە وبلىسىندا 76, شىعىس قازاقستان مەن ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا 72 پايىزدان.
سوندىقتان ءبىز نازارىمىزدى زاڭسىز تەكسەرۋ فاكتىلەرىن انىقتاۋدان كورى ولاردى تاعايىنداۋ مەن تىركەۋ كەزىندە الدىن الۋعا اۋدارىپ وتىرامىز. وتكەن كەزەڭ ىشىندە 552 زاڭسىز تەكسەرۋ انىقتالدى, بۇل بىلتىرعى جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 3 ەسە از. 1660 تەكسەرۋگە تىركەۋدەن باس تارتىلدى, بۇل بىلتىرعى جىلعى كورسەتكىشتەن 43 پايىزعا جۋىق ارتىق.
زاڭسىز تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋلەر ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە (214), اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە (121), سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ ورگاندارىندا (94) جانە اكىمدىكتەردە (56) كوبىرەك بولىپ وتىر. سونداي-اق زاڭسىز تەكسەرۋلەر جامبىل (82), وڭتۇستىك قازاقستان (77), قاراعاندى (67), شىعىس قازاقستان (62) جانە اقتوبە وبلىستارىندا دا كوپ بايقالادى.
ارىزداردى ەلەكتروندى تىركەۋ تىركەۋ كەزىندە ادام فاكتورىن نەعۇرلىم ازايتىپ, ولاردى جەدەل قاراۋعا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ولاردىڭ پروتسەسسۋالدىق شەشىم قابىلداۋداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا مول ءمۇمكىندىكتەر تۋعىزاتىنى انىق.
وعان وسى جوبانىڭ ناتيجەسىندە ارىزداردى جەدەل قاراۋ سوڭعى 5 جىلدا العاش رەت 23 پايىز ارتىپ, 58 پايىزعا جەتكەنى دالەل.
بۇل ءادىستى بيىلعى جىلدان باستاپ قارجى پوليتسياسى ورگاندارىنا دا ەنگىزىپ جاتىرمىز. مۇندا دا باسقا مىندەتتەرمەن بىرگە كاسىپكەرلەرگە وسى ورگاننىڭ ءوزى تاعايىنداعان زاڭسىز تەكسەرۋلەردى جويۋ ءجونىندەگى قوسىمشا مىندەتتەر كوزدەلىنگەن.
بۇل ءۇشىن ارىزداردى ەلەكتروندى تىركەۋ مەن تەكسەرۋلەردى ەسەپكە الۋ باعدارلامالارى بىرىكتىرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, تىركەلگەن ارىز-شاعىمدار تۋرالى ەلەكتروندى ءمالىمەتتەردىڭ ارقاسىندا پروكۋراتۋرا ورگاندارى قارجى پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان بولاتىن نەگىزسىز ءىس-ارەكەتتەردى بارىنشا ازايتىپ, مۇنداي زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى الداعى ۋاقىتتا بولدىرماۋ جونىندە شارالار قابىلدايتىن بولدى.
ۇستىمىزدەگى جىلى وتكەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن 1 ماۋسىمنان باستاپ بۇل جوبا بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جاپپاي ەنگىزىلەتىن بولىپ, ونى توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى مەن قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى ورگاندارىنا دا ەنگىزۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلۋ ۇستىندە.
تەكسەرۋلەردىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا كاسىپكەرلەرگە وزدەرىنە جۇرگىزىلەتىن تەكسەرۋ تىركەلگەن بە, وزىنە قاتىستى جوسپارلى تەكسەرۋدىڭ نەگىزى بار ما دەگەن سۇراقتاردى بىردەن بىلە الاتىنداي مۇمكىندىكتەر جاسالدى.
بۇل ءۇشىن كەز كەلگەن كاسىپكەر ءبىزدىڭ www.pravstat.kz سايتىمىزداعى اقپاراتتىق جۇيەگە اكتىدەگى تىركەۋ ءنومىرى ارقىلى كىرىپ, ونى ءتيىستى جولاققا ەنگىزىپ, ول تىركەۋدىڭ انىقتىعىن, تەكسەرۋشى ورگاننىڭ اتىن, تەكسەرۋ ماسەلەسى مەن ونىڭ جۇرگىزىلەتىن كەزەڭىن, ءتىپتى تەكسەرۋگە كەلگەن ادامنىڭ ءوزى تۋرالى دا اقپاراتتاردى قولما-قول الا الادى.
سونىمەن قاتار, كوميتەت كاسىپكەرگە قۇقىقتىق كومەك تە بەرىپ, ول تەكسەرۋ پاراعىمەن, ءتارتىبىمەن, تەكسەرۋشى جاقتىڭ, سونداي-اق ءوزىنىڭ دە نەگىزگى قۇقىقتارى جانە مىندەتتەرىمەن تانىسا الادى. تەكسەرۋ تۋرالى وسىنداي اقپاراتتى تىركەۋ ءنومىرىن 1012 دەگەن قىسقا نومىرگە جىبەرۋ ارقىلى دا دەرەۋ الۋعا بولادى.
تەكسەرۋ جۇرگىزۋ راسىمدەرىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان شارالارىمىزدىڭ ءبىرى ءبىز ەنگىزىپ وتىرعان «بيزنەس تىرەگى» جوباسى بولىپ وتىر.
كاسىپكەرلەر ءوز قۇقىقتارىن جەتىك بىلمەگەندىكتەن كوبىنە زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا وزدەرى جول بەرىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ سايت ارقىلى ولار وزدەرىنە تەكسەرۋمەن كەلگەن ورگاننىڭ تەكسەرۋ پاراعىمەن ءجانە تەكسەرۋ ءتارتىبى بەرىلگەن جاۋاپپەن تانىسۋىنىڭ ءمانى زور.
بۇل جوبانىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى, كاسىپكەرگە تەكسەرۋشى تەكسەرۋ كەزىندە قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساسا ونى دەرەۋ حابارلاۋعا ءمۇمكىندىك بەرىلگەن. مۇنداي رەتتە بۇل جۇيە كاسىپكەردىڭ ول حابارلاماسىن ول زاڭسىزدىق ورىن العان ايماقتىڭ پروكۋراتۋرا ورگانىنا اۆتوماتتى تۇردە بىردەن تۇسىرەدى.
مۇنداي حابارلاماعا باس پروكۋروردىڭ نۇسقاۋىمەن اۋماقتىق پروكۋراتۋرالاردا ارنايى قۇرىلعان جەدەل توپتار بىردەن ارالاسادى. قۇرامىنا اۋماقتىق پروكۋراتۋرالار, كوميتەت باسقارمالارى قىزمەتكەرلەرى, كاسىپكەرلەردىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرى مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرى كىرەتىن توپتار كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنىڭ كەز كەلگەن دابىلىنا دەرەۋ ارالاسىپ, ول جەرگە بىردەن جەتىپ, كاسىپكەردىڭ وزىنە تىكەلەي جولىعىپ, ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن سول جەردە-اق شەشىپ كەتەدى.
بۇل ارادا كاسىپكەرلەردىڭ پروكۋرورلارعا حابارلاسۋدان قاۋىپتەنەتىن ەشبىر ءجونى جوق, ويتكەنى, جەدەل توپتاردىڭ ارەكەتى وزدەرىنەن كومەك سۇراعان كاسىپكەرلەرگە قارسى ەشبىر جاعدايدا دا جۇمسالمايدى. كەيبىر جاعدايلاردا كاسىپكەرگە تيىسىنشە تۇسىندىرۋلەر ايتىلۋى مۇمكىن.
بۇل جوبا قازىردىڭ وزىندە ءوز جەمىسىن بەرىپ وتىر. ول قوسىلعاننان كەيىنگى ءبىرىنشى ايدىڭ وزىندە ءبىر جارىم مىڭ كاسىپكەر ينتەرنەت ارقىلى ءوز تىركەۋلەرىن تەكسەرىپ ۇلگەردى, ال ولاردىڭ 550-ءى ونى ءموبيلدى بايلانىس ارقىلى-اق جۇزەگە اسىرعان.
ال كاسىپكەرلەردەن كەلىپ ءتۇسكەن حابارلامالاردىڭ 62 پايىزىندا زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ ورىن العانى راستالىپ, ولار بويىنشا 23 ادامعا اكىمشىلىك ءىس قوزعالدى, قالعاندارى بويىنشا ىقپال ەتۋدىڭ باسقالاي شارالارى قولدانىلدى.
ماسەلەن, پاۆلودار وبلىسىنىڭ ۋسپەن اۋدانىنىڭ پروكۋراتۋراسى كاسىپكەر ءابىلدينوۆتىڭ ەلەكتروندى پورتال ارقىلى جاساعان حابارلاماسىنا دەرەۋ ارالاسىپ, زاڭسىز تەكسەرۋ جۇرگىزۋدىڭ جولىن كەستى. ءسويتىپ, وعان كىنالى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ەكى قىزمەتكەرى اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىلدى.
بۇل جوبا ەنگىزىلگەننەن بەرى وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىمەن سالىستىرعاندا ەكىنشى توقساندا زاڭسىز تەكسەرۋلەردى تىركەۋدەن باس تارتۋ سانى 65 پايىز ارتتى.
ەندى كاسىپكەرلەردىڭ تىركەۋدى تەكسەرىپ, ول دۇرىس بولماسا دەرەۋ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا دەرەۋ حابارلاي الاتىنىن بىلەتىن مەملەكەتتىك ورگاندار بۇدان بىلاي تىركەۋسىز تەكسەرۋ جۇرگىزبەيتىن بولدى, ال ونىڭ بارىسىندا نەگىزسىز تەكسەرۋلەردىڭ جولى كەسىلىپ وتىراتىنى ءسوزسىز.
جالپى العاندا, بۇل ءادىستى ەنگىزۋ زاڭ بۇزۋشىلىق تۋرالى حابارلامالارعا ارالاسۋدىڭ جەدەلدىگىن بىردەن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, زاڭسىز تەكسەرۋلەردىڭ الدىن الىپ, ولاردان كاسىپكەرلەرگە كەلەتىن كەلەڭسىز سالدارلاردى ازايتۋ ءجونىندەگى جۇمىستاردىڭ تيىمدىلىگىن ەسەلەي تۇسەرى ءسوزسىز.
مارات احمەتجانوۆ, باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى.