قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن استانادا وتكەن «قۋاتتى قازاقستاندى بىرگە قۇرامىز!» اتتى فورۋم-كورمە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ورلەۋىن ايشىقتاعان ايرىقشا وقيعا بولدى. «قازاقستاندىق قامتۋ- 2011» كورمەسىنە تاڭداۋ تۇسكەن 139 تاۋار ءوندىرۋشى مەن قىزمەت كورسەتۋشىلەردىڭ تاۋارلارى ۇسىنىلۋى, ەلباسىعا 114 ميلليارد تەڭگەنىڭ 75 ينۆەستيتسيالىق نىسانى تانىستىرىلعانى وتانداستارىمىزدى ماقتانىش سەزىمىنە بولەدى. بۇل, ەلباسى ايتقانىنداي, ستراتەگيالىق ماڭىزى بار يندۋستريالىق ساياساتتىڭ العاشقى كەزەڭىنىڭ قورىتىندىسى ءارى الەمنىڭ وزىق 50 ەلىنىڭ قاتارىنا ءبىرتابان جاقىنداي تۇسكەنىمىزدى بىلدىرەتىن بيىك باعام.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەكونوميكاداعى ءوسىمنىڭ 7 پايىزىن 2010 جىلى ىسكە قوسىلعان جاڭا كاسىپورىندار قامتاماسىز ەتكەندىگىنە ريزا كوڭىل ءبىلدىرىپ, مۇندا استانالىق اقمولا وبلىسىنىڭ ۇلەسى سالماقتى ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. وبلىس 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جالپى قۇنى 649 ميلليارد تەڭگەنىڭ 31 جوباسىن قامتيتىن ينۆەستيتسيالىق الەۋەتتى قۇرىپ وتىر. سەرپىلىستىڭ العاشقى جىلىندا 15 جوبا ىسكە اسىرىلسا, بيىلعى مەجە – 16. اقمولالىقتار اتىنان كورمەگە 4 كاسىپورىن قاتىسىپ, بيىلعى جارتىجىلدىقتا ءونىم بەرە باستاعان 5 نىساننىڭ جۇمىسى تانىستىرىلدى.
بۇلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوڭىر تىرشىلىگىن جانداندىرۋداعى ورنى ەرەكشە. سولاي دەسەك تە, «التىنتاۋدىڭ» اتى بولەك شىعىپ تۇراتىندىعى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەسپۋبليكالىق فورۋم-كورمەدە الەمدىك دەڭگەيدەگى جاڭا كاسىپورىننىڭ اياق الىسىن ۇلگى ەتىپ سويلەۋى, وسىمەن ساباقتاستىرىپ, ەلىمىزدە الداعى كەزدە جىلىنا 70 توننا التىن ءوندىرۋ مىندەتىن قويۋى كەزدەيسوق ەمەس. قازاقستاندا 120 التىن كەن ورنى بولسا, ۇكىمەتكە وسىناۋ وندىرىسكە قاتىستى ءبىرىڭعاي زاۋىت قۇرىپ, ساپالىق كورسەتكىشتەردى جاقسارتۋعا تاپسىرما بەرىلدى. بۇل كوكشەلىكتەرگە كوڭىل وسىرەر جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىندەي.
بۇرىن ول ۆاسيلكوۆ تاۋ-كەن بايىتۋ كومبيناتى اتالاتىن. ەلباسى ن.نازارباەۆ بىلتىرعى 28 مامىردا التىن ايىرۋ فابريكاسىن ءوز قولىمەن ىسكە قوسقان سالتاناتتى ساتتە بولاشاقتىڭ كاسىپورنىنا «التىنتاۋ-كوكشەتاۋ» اتاۋىن بەرۋ جونىندە ۇسىنىس جاساعان ەدى. بۇگىندەرى جۇرت اۋزىندا «التىن عاسىردىڭ «التىنتاۋى» دەگەن ءسوز دە ءجيى ايتىلادى.
«استانا كۇنى» مەرەكەسىنىڭ ەرتەڭىندە «التىنتاۋعا» اسىقتىم. كوكشەتاۋدىڭ كەز-كەلگەن شاعىن اۋدانىنان ارنايى اۆتوبۋستار اعىلىپ تۇرادى. جانىمداعى كورشىم ءسوز باستادى.
– تانىمادىڭىز با؟ سومكەمدە گازەتىڭىز بار. ساۋلە ازناباەۆامىن, – دەيدى پرەزيدەنتتىك «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن شەتەلدە وقىپ كەلگەن ينجەنەر قىز. سەزگە تاتيتىن فورۋم-كورمە بولدى. ەلباسىنىڭ: «يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما سەرپىنمەن باستالدى. مۇنى مەن مەملەكەت پەن تاۋەلسىزدىكتى قۇرۋمەن ماڭىزى بىردەي مەملەكەتتىك تاپسىرما دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىز الەمدىك يننوۆاتسيالىق ەكونوميكاعا قوسىلۋىمىز كەرەك... الەم قازىرگى كۇنى بەسىنشى تەحنولوگيالىق توڭكەرىس قارساڭىندا تۇر», دەگەن سوزدەرى بۇگىنگىنىڭ ەرتەڭگە ولشەم بولمايتىندىعىن ەسكەرتكەندەي.
شىندىعىندا, ىزدەنىستەن تانباعاندار ىلگەرى باسپاق. قىرىق جىلدان استام تاريحى بار ءوندىرىس ورنى كۇردەلى بۇرالاڭ بەلەستى باستان وتكەردى. الىپ كەشەننىڭ جۇمىسى توقتاپ قالعان كەزدەر دە بولعان. سوعان قاراماستان, 1991 جىلى كەن ورنىندا تمد-دا العاش رەت كەندى ۇيمەلەپ ۇساقتاۋ ءتاسىلى قولدانىلدى. ول التىن ايىرۋ دەڭگەيىن كوتەرىپ, كاسىپورىن تيىمدىلىگىن ارتتىرادى دەپ كۇتىلدى. ايتكەنمەن, اتالعان ءادىس تابيعي قورى بىرتىندەپ ازايىپ كەلە جاتقان قىشقىل قۇرامدى كەننىڭ ءتيىمدى وڭدەلۋىن قامتاماسىز ەتكەنىمەن, قورلانۋى جونىندە مەيلىنشە سەنىمدى سۋلفيد كەنىن قايتا وڭدەۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالاردى جانە قوماقتى ينۆەستيتسيا جۇمىلدىرۋدى العا تارتتى.
كومپانيانىڭ بۇرىنعى باسشىلارى 2003-2006 جىلدارى جاڭا التىن ايىرۋ فابريكاسىن سالۋعا تالپىنىس جاساپ كورگەن, بىراق ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن, ەڭ باستىسى, زامانالىق تەحنولوگيانىڭ جوقتىعىنان قۇرىلىس قولعا الىنباي قالدى. وسىنىڭ سالدارىنان كەنىشتەن ءوزى قۇرىلعان كۇننەن باستاپ 2006 جىلعا دەيىن باس-اياعى 11,5 توننا قىمبات مەتالل مەن 14,3 ميلليون توننا كەن الىندى.
پرەزيدەنتتىك باعدارلاما شاراپاتىمەن كەنىشتە تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ جۇمىستارى باستالدى. بۇل ىسكە 60 ميلليارد تەڭگە نەمەسە 700 ميلليون دوللاردان استام ينۆەستيتسيا جۇمىلدىرىلدى. كوپتەن كۇتكەن التىن ايىرۋ فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسى 2008 جىلدىڭ ساۋىرىندە باستالىپ, 2009 جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا اياقتالدى. مۇنداي سەرپىلىس الەمدىك تاجىريبەدە بولماعان. ادەتتە مۇنداي نىسانداردى پايدالانۋعا بەرۋگە ورتا ەسەپپەن بەس جىل ۋاقىت جۇمسالادى ەكەن.
قايتارىم كوكەيدەگى ەسەپتەن اسىپ ءتۇستى. بىلىكتى مامانداردىڭ ساراپتاۋىنشا, اتالعان نىساننىڭ تولىق قۋاتىنا ەنۋىمەن جىلىنا 8 ميلليون توننا شيكىزات وڭدەۋگە ءمۇمكىندىك تۋادى, ال الىنعان جالپى كەننىڭ كولەمىن 122,3 ميلليون تونناعا جەتكىزۋ جوسپارلانۋدا. مۇندا قازىردىڭ وزىندە جىلىنا 13-14,5 توننا التىن ءوندىرۋ بەلگىلەنگەن نەمەسە كەنىشتى پايدالانۋدىڭ بارلىق كەزەڭىندە 215 توننا التىن الۋ جونىندە تۇجىرىم جاسالۋدا. بۇل وتكەن كەزەڭدەردەگى كورسەتكىشتەردەن 10 ەسە ارتىق دەگەن ءسوز.
باس ماركشەيدەر ۆيكتور حايكوۆ ءوندىرىستىك ۇدەرىستەگى نەگىزگى وزگەرىس قۇرامىندا التىنى بار كەندى قايتا وڭدەۋ كەزىندە ونى ۇيمەلەپ ۇگىتۋدەن باس تارتۋ جانە التىن ايىرۋ بارىسىنداعى ءداستۇرلى تاسىلدەرمەن بىرگە كۇردەلى ءارى كەشەندى تەحنولوگيانى ەنگىزۋ ەكەندىگىن ايتادى. ول فلوتاتسيا, گراۆيتاتسيا جانە تسيانداۋ تاسىلىنەن كورىنىس بەرەدى. جاڭا فابريكا 600 اتاۋدان تۇراتىن, كوپتەگەن كورسەتكىشتەرى بويىنشا زامانالىق وزىق قۇرالدارمەن جابدىقتالعان. بۇلار نەگىزىنەن كانادا, اۆستراليا, اقش, بولگاريا, شۆەتسيا, فينليانديا, گەرمانيا, يتاليا جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنەن جەتكىزىلگەن. كەن ءوندىرىسى پاركىنىڭ جابدىقتارى تولىق الماستىرىلدى. قازىر مۇندا امەريكا, جاپونيا, شۆەتسيانىڭ سىننان وتكەن زامانالىق 67 دانا تاۋ-كەن تەحنيكاسى جۇمىس ىستەۋدە. بۇل تەحنيكالاردىڭ جالپى قۇنى 50 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايدى.
ارينە, مۇنداي وزىق تەحنولوگيا مەن جابدىقتاردى باسقارۋ جوعارى بىلىكتىلىكتى تالاپ ەتەدى. بۇگىنگى كۇنى كومبينات قۇرامىندا 1950 ادام بار. بىلتىر 1000 ادام كاسىبي دايارلىقتان وتكەن. جالپى, كومپانيا 2007 جىلدان بەرى كادرلاردى وقىتۋ مەن قايتا دايارلاۋعا 2 ميلليون دوللارعا جۋىق قارجى جۇمساعانى بولاشاقتىڭ بەرىكتىگىن اڭعارتادى. سونداي-اق, اكتسيونەرلىك قوعام ۇجىم مۇشەلەرىنە ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قولايلى جاعدايلار تۋعىزۋعا, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ايرىقشا كوڭىل بولەدى. وسى ماقساتتارعا 4 ميلليون دوللار ينۆەستيتسيا تارتىلعانى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى بولماق.
كاسىپورىننان قايتار ساتتە ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ايشىقتى ەتىپ جازىلعان مىناداي سوزدەرى كوزىمە ءتۇستى: «الەمدى قۇرساعان ەكونوميكالىق داعدارىس ازۋلى مەملەكەتتەردىڭ ءوزىن تەڭسەلتىپ تۇرعان كەزەڭدە ءبىز جاڭا كاسىپورىندار سالىپ جاتىرمىز. استانالىق اقمولا وبلىسىندا بۇگىن شىن مانىندەگى “التىن زاۋىت” پايدالانۋعا بەرىلدى». باتالى تىلەكتىڭ استارىندا «التىنتاۋ-كوكشەتاۋ» اق ۇجىمىن العا باستار, ەل يگىلىگىن ەسەلەۋگە جىگەرلەندىرەر قۋات قاينارى جاتقانىن اڭعاردىم.
باقبەرگەن امالبەك,
اقمولا وبلىسى.