ءوز زامانىنىڭ وزىعى بولعان الدىڭعى تولقىن اعالار تۋرالى ايتىپ وتىرۋ, بۇگىنگى بۋىنعا ولاردىڭ قايراتكەرلىك ىستەرىن ۇلگى ەتۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. پەداگوگيكادا مۇنى جالپى ۇعىمعا تۇسىنىكتى تىلدە تاربيە دەپ اتايدى. ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىنە يە بولاتىن جاس ۇرپاققا ۇلگى بولسىن دەگەن نيەتپەن ءىسى مەن ءسوزى, كىسىلىگى مەن كىشىلىگى جاراسقان تۇلعا تۋرالى ءسوز قوزعاۋدى ازاماتتىق پارىز سانادىق.
وتكەن عاسىردىڭ 20-شى جىلدارىنىڭ باسىندا دۇنيەگە كەلىپ, ءومىر-داريانىڭ قانداي داۋىلىندا دا تاعدىر كەمەسى باعىتىنان اۋىتقىماعان, قوعامعا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن ەسبولاي مۋسين قازىر كوزى ءتىرى بولعاندا 90-نىڭ تۇعىرىنا شىعار ەدى...
حالقىمىز ءۇشىن تىم سۇرەڭسىزدەۋ بولعان 30-شى جىلداردىڭ اياق شەنىندە بوزبالا جاستاعى ەساعاڭ قازىرگى العا اۋدانىنىڭ ورتالىعىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىنە مۇعالىم بولىپ ورنالاستى. ول ۋاقىتتارى ورتالاۋ عانا ءبىلىمى بار, ساۋاتتى جاستاردىڭ مەكتەپتە ساباق بەرۋى تاڭسىق بولماعان. ءوز قاتارى اراسىندا زەرەكتىگى جاعىنان ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن جاس جىگىت ەكى جىل ىشىندە پەداگوگيكانىڭ العاشقى ءالىپبيىن يگەرىپ الادى. وبلىسىمىزدىڭ العا, بەستاماق ەلدى مەكەندەرىندەگى مەكتەپتەردە مۇعالىم بولىپ جانە ديرەكتورلىق قىزمەت اتقارعان ەساعاڭ اۋداندىق ءبىلىم بولىمىنە دە باسشىلىق جاسادى. نەمىس باسقىنشىلارىن ۇياسىندا تالقانداپ, جەڭىس ورناعاننان كەيىنگى ون جىلدان استام ۋاقىت بويى ول ءوزىنىڭ پەداگوگتىق قىزمەتىنەن تايعان جوق.
بۇل كەزەڭ فاشيستىك گەرمانيامەن سوعىستا ەلىمىز باس كوتەرەر ازاماتىنان ايىرىلىپ سانسىراعان, ال سوعىستان امان قايتقاندارى جارالانىپ قانسىراعان ۋاقىت ەدى. حالىق شارۋاشىلىعىن كوتەرۋگە جۇمىلدىراتىن ادام تابۋ اۋىر, ال ۇرپاق تاربيەسىمەن اينالىساتىن مامان ءتىپتى قيىن بولاتىن. سوندىقتان ەسبولاي مۋسين وردا بۇزار وتىز بەن قامال بۇزار قىرىقتىڭ اراسىندا عانا مەكتەپتەن شارۋاشىلىق سالاسىنا جىبەرىلدى. ارينە, مۇنداعى قىزمەتى دە تىكەلەي پەداگوگيكاعا قاتىستى بولاتىن. «قازاق كسر-ىنە 20 جىل» ۇجىمشارى باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ جالپى جينالىسىندا ول ۇيىم حاتشىسى بولىپ سايلاندى.
ەسبولاي اعا باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنا ءۇش جىل بويى باسشىلىق جاساپ, بۇرىن مەكتەپ جاسىنداعى بالالارمەن, پەداگوگتارمەن جۇمىس ىستەگەن بولسا, ەندى ۇجىمشار ەڭبەككەرلەرىمەن قويان-قولتىق ارالاستى. ول كەزەڭ پارتيالىق جۇيەنىڭ داۋىرلەپ تۇرعان ۋاقىتى. ۇجىمشار شاعىن بولعانمەن ونىڭ ءاربىر مۇشەسىمەن بايلانىس ورناتۋ, ولاردىڭ ەڭبەك جاعدايى عانا ەمەس جەكە باسى تۋرالى مالىمەتتەر دە پارتيا ۇيىمى جەتەكشىسىنىڭ تارتپاسىنان تابىلادى. سوعان قاراي ول ءوز جۇمىسىن جۇرگىزىپ وتىرادى.
پارتيا ۇيىمىنا باسشىلىق جاساي ءجۇرىپ, شارۋاشىلىقتىڭ قىر-سىرىن دا يگەرگەن ەسبولاي مۋسين ۋاقىت وتە كەلە وسى ۇجىمشاردىڭ باسقارما توراعاسى بولىپ ءبىراۋىزدان سايلاندى. شارۋاشىلىقتىڭ جاي-كۇيى وعان بەس ساۋساقتاي تانىس. ادامداردى جەتىك بىلەدى. ءبىر جاعىنان ءوزىنىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, ورالداعى پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا سىرتتاي وقىپ ءبىتىردى.
ەكى جەڭدى ءتۇرىپ, بەل شەشىپ, باسقارما توراعاسى قىزمەتىنە كىرىسكەن ەسبولاي اعا شارۋاشىلىقتا بۇعان دەيىن ورىن الىپ كەلگەن ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋدى ماقسات ەتتى. سوڭعى ۋاقىتتارى شارۋاشىلىق ەكونوميكاسى تۇرالاي باستاعان ەدى. العاشقى كۇننەن-اق ەڭبەك ءتارتىبى جولعا قويىلىپ, ەڭبەككەرلەر بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ قولعا الىندى. تەڭگەرمەشىلىك ەمەس, ءار ادام ەڭبەگىنە قاراي باعالانۋى ءتيىس. ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋدى بىردەن بايقاعان كەيبىر كەرجالقاۋلار سىلكىندى. بەينەتىنە قاراي زەينەتى دە بار ەكەندىگىنە كوزدەرى جەتتى.
شارۋاشىلىقتاعى احۋال بارشانىڭ كوز الدىندا وزگەرىپ سالا بەردى. ناعىز ۇجىمداسۋدىڭ, بىرلىكتىڭ, مۇددە ورتاقتاستىعىنىڭ قانداي شىڭعا شىعاراتىنىنا ەلدىڭ كوزى جەتتى. ناتيجەسىندە اۋدان شارۋاشىلىقتارى اراسىندا «قازاق كسر-ىنە 20 جىل» ۇجىمشارى مەملەكەتكە استىق, ءسۇت, ەت, ءجۇن جانە جۇمىرتقا تاپسىرۋ جوسپارىن ەلدەن بۇرىن ورىندادى. اۋىلدىڭ ابىرويى اسقاقتاپ شىعا كەلدى. مال قىستاتۋعا ازىرلىك, جەم-ءشوپ دايىنداۋ شارۋالارى, كۇزگى جيىن-تەرىم ۋاقىتىندا جۇرگىزىلدى. جۇمىس العا جىلجىپ جاتقان سوڭ ادامداردىڭ كوڭىل-كۇيى دە وزگەردى. باسقارما ءتوراعاسىنىڭ ابىروي-بەدەلى بۇرىنعىدان دا ورلەي بەردى.
رەسپۋبليكادا 1961 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعىندا تۇبەگەيلى رەفورمالار جۇرگىزىلدى. قازاقستان كومپارتياسىنىڭ, رەسپۋبليكا مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن العا اۋدانىندا دا شاعىن ۇجىمشارلار ىرىلەندىرىلىپ, م.گوركي اتىنداعى كەڭشار قۇرىلدى. تامدى وزەنىن قۋالاي ورنالاسا جاڭادان قۇرىلعان شارۋاشىلىقتىڭ باسشىلىعىنا جالىنداپ تۇرعان, قايراتتى, ىسكەر ەسبولاي مۋسين تاعايىندالدى. اۋپارتكومنىڭ ەساعاڭدى م.گوركي اتىنداعى كەڭشاردىڭ ديرەكتورلىعىنا ۇسىنۋ جونىندەگى قاۋلىسىن وبلىستىق پارتيا كوميتەتى, ودان ءارى ورتالىق كوميتەت ەشقانداي تالقىلاۋعا سالماي-اق قولدادى.
ەسبولاي اعا وزىنە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىكتى ابىرويمەن الىپ شىقتى. ۇجىمنىڭ دا, جوعارعى جاقتىڭ دا وزىنە كورسەتىلگەن سەنىمىن اقتادى. م.گوركي اتىنداعى كەڭشار كەلەسى جىلى ۇلان-عايىر تابىستارعا قول جەتكىزدى. وبلىس بويىنشا ەگىننىڭ شىعىمى وتە جاقسى بولىپ, مەملەكەتكە تاپسىرماداعى 27 ملن. پۇت ورنىنا 40 ملن. پۇت استىق وتكىزدى. سونىڭ 12 ملن. پۇتقا جۋىعى العا اۋماقتىق باسقارماسى شارۋاشىلىقتارىنىڭ ۇلەسىنە ءتيدى. ەسبولاي مۋسين باسقارعان شارۋاشىلىق 144,5 مىڭ تسەنتنەر استىق جيناپ, ءتورت جىلدىڭ تاپسىرماسىن ءبىر جىلدا-اق ورىنداپ شىقتى. مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا, ەت, ءسۇت, جۇمىرتقا, ءجۇن جانە باسقا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋدە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى ءۇشىن العاشقى ناگراداسى – ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىنە يە بولدى. سونىمەن بىرگە, شارۋاشىلىقتىڭ بىرقاتار جەتەكشى ماماندارى مەن قاتارداعى ەڭبەككەرلەر دە مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتالدى.
ەسبولاي مۋسين شارۋاشىلىق ەڭبەككەرلەرىنىڭ جۇمىس جانە تۇرمىس جاعدايىن تەڭ ۇستاۋدى ۇنەمى ماقسات ەتۋشى ەدى. شارۋاشىلىقتى دوڭگەلەنتىپ الىپ كەتكەن ونىڭ ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى وتە شەبەر بولاتىن. ول بىرىڭعاي شارۋاشىلىقپەن اينالىسىپ كەتپەي, كەڭشار ەڭبەككەرلەرىنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ, اۋىلدى كورىكتەندىرۋدى دە ۇمىتپادى. سول جىلدارى جازعى كەزەڭدەردە سوناۋ رەسەيدىڭ ماسكەۋىنەن, تۋلادان قۇرىلىسشى-ستۋدەنتتەر اكەلىپ, سولاردىڭ كومەگىمەن كەڭشار ورتالىعىندا 30-عا تارتا تۇرعىن ءۇي بوي كوتەردى. جاڭادان كەڭسە, ورتا مەكتەپ عيماراتى, ارقايسىسى 250-275 باسقا ارنالعان 6 مەحانيكالاندىرىلعان فەرما, اۆتوجوندەۋ بازاسى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. شارۋاشىلىق ورتالىعىندا جاڭادان ءاپ-اسەم ءۇش كوشە پايدا بولى. سونىڭ ارقاسىندا كەڭشار ورتالىعى مادەنيەتتى, ۇلگىلى سەلوعا اينالدى. شارۋاشىلىقتى ەساعاڭ باسقارعان 14 جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە جاڭا ۇلگىدەگى بالا باقشا, اسحانا, ەكى دۇكەن, مەكتەپ-ينتەرنات, مەدپۋنكت, جاتاقحانا, اۆتوپارك, مونشا, باسقا دا الەۋمەتتىك نىساندار سالىندى.
بۇل ۋاقىتتارى ەسبولاي مۋسين ەل اعاسى جاسىندا ەدى. ال, جىگەرى مەن قايراتى قىلشىلداعان جىگىتتەردەي بولاتىن. ول م.گوركي اتىنداعى كەڭشار ديرەكتورلىعىنان وبلىستىق كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ باسشىلىعىنا كەلدى.
ول كەزدە بۇل سالا ءوز الدىنا باسقارما بولدى, كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ىسىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولىندى. وداقتاس رەسپۋبليكالارمەن تاجىريبە الماسۋ جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزىلدى. ويتكەنى, ورتا بۋىنداعى كاسىپقوي ماماندارسىز حالىق شارۋاشىلىعىن ءتيىمدى جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس ەدى.
ەسبولاي مۋسين وبلىستىق باسقارما باسشىلىعىنا كەلگەندە مەن قارۋلى كۇشتەر قاتارىنان ورالىپ, كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن بولاتىنمىن. بۇل سالا ماعان بۇرىننان تانىس. اسكەر قاتارىنا دەيىن ۋچيليششە, سوسىن تەحنيكۋمدا جيناقتاعان تاجىريبەم بار. سوندىقتان بۇل جۇمىس ماعان قيىنعا سوققان جوق.
مىنە, وسى ۋاقىتتا ەسبولاي اعامەن تىزە قوسىپ ەڭبەك ەتۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ءبىر ادامنىڭ تاعدىرىنا ەكىنشى ءبىر ادامنىڭ تۇبەگەيلى اسەر ەتەتىنىنە سوندا كوز جەتكىزدىم.
مەن ول كەزدە تەمىر جول تەحنيكۋمىندا قىزمەت جاساپ جۇرگەنمىن. جۇمىسىم جاقسى, ابدەن يگەرىپ العانمىن. اتقارىپ جاتقان ىسىمە باسقارما باستىعى – ەسبولاي مۋسيننىڭ ءوزى جوعارى باعا بەردى. بىراق, تۇرمىس جاعدايى قيىن بولدى. باسىمدا باسپانام جوق. وتباسىممەن پاتەردەن پاتەرگە كوشىپ جۇرگەن ۋاقىت. وسى تۇستا ەسبولاي اعا اسقان مەيىرىمدىلىكپەن اكەلىك قامقورلىق كورسەتتى. قۇرىلىس تەحنيكۋمىنا اۋىستىرىپ, پاتەر الۋىما جول اشتى. مەن جۇمىسىما بۇرىنعىدان دا قۇلشىنا كىرىستىم. اعانىڭ قايىرىمدىلىعىنا ىسىممەن جاۋاپ بەرۋىم كەرەك.
ۇلكەن قىزمەتتە جۇرسە دە, ۋاقىتىنىڭ تاپشىلىعىنا قاراماستان, ول كىسى ءوزىنىڭ نازارىنا ىلىككەن جاستاردى قاعىس قالدىرماي جۇرەدى ەكەن. ەكى جىلدان سوڭ وبلىستىق كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنا ءوزىنىڭ ورىنباسارلىعىنا قىزمەتكە الدى. بۇل – مەن ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت قانا ەمەس, سەنىم جانە جاۋاپكەرشىلىك بولاتىن.
ەسبولاي ءمۋسيننىڭ وبلىستىق كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم باسقارماسىن باسقارعان جەتى جىل ىشىندە شالقار, قوبدا, حرومتاۋ, العا اۋداندارىنىڭ ورتالىقتارىندا, اقتوبە قالاسىندا №№ 107, 24, 6 كتۋ وقۋ كەشەندەرى, الىمبەتوۆ اۋىلىندا وقۋ كورپۋستارى سالىندى. مۇنىڭ الدىندا كەڭشارلاردا دا ۋچيليششەلەر بولاتىن, ولار ىرىلەندىرىلدى. بۇرىنعى متس بازاسىندا جاساقتالعان ۋچيليششەلەر شاعىن ەلدى مەكەندەردەن اۋدان ورتالىقتارىنا كوشىرىلدى. جاڭا وقۋ كەشەندەرىندە وقۋشىلار ءۇشىن بارلىق جاعدايلار جاسالدى. وقۋ-تاربيە ىسىنە ايرىقشا ماڭىز بەرىلىپ, وقۋشىلار ەرەكشە قامقورلىققا الىندى. ولاردىڭ اراسىندا شىنىندا دا ورتا مەكتەپ مۇعالىمدەرى ارەڭ قۇتىلعانداي, وقۋ ۇلگەرىمى تومەن, تەنتەك, اتا-انا تاربيەسىنەن تىس قالعان بالالار كوپ بولاتىن. ەسبولاي اعا جاراتىلىسى پەداگوگ ادام عوي, سولاردىڭ ارقايسىسىمەن دەربەس جۇمىس جۇرگىزىپ, وقۋ ورنىنان كاسىبىن شەبەر مەڭگەرگەن ورتا بۋىن ماماندار شىعارۋعا ۇمتىلدى.
ەساعاڭ ماقساتىنا جەتتى. كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا ادىستەمەسىن قولدانا وتىرىپ, سالانىڭ مارتەبەسىن كوتەردى. سالالىق تەحنيكۋمدار مەن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەلەردىڭ ابىرويى اسقاقتاعانى سونشا, وعان ورتا مەكتەپتىڭ ۇزدىك تۇلەكتەرىنىڭ ىقىلاسى اۋىپ, كوپتەپ كەلە باستادى. ءبىز تالاپكەرلەردى وقۋ ورنىنا كونكۋرسپەن قابىلدايتىنداي دارەجەگە قول جەتكىزدىك. ويتكەنى, ورتا ارناۋلى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋ-تاربيە بەرۋ ساپاسى دا, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى دا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن دەڭگەيگە كوتەرىلدى. وسى باعىتتا وداق بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا شىقتىق.
تەحنيكۋم, ۋچيليششەلەردىڭ ءوز الدىنا قوسالقى شارۋاشىلىقتارى اشىلىپ, ولاردا مىڭداعان گەكتار ەگىس القاپتارى, وتار-وتار قوي بولدى. مەن باسقارما باستىعىنىڭ تاربيە جونىندەگى ورىنباسارى بولسام دا كەز كەلگەن ءىس-شارالارعا قاتىسىپ ءجۇردىم.
ەسبولاي اعا جۇمىستى ەركىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن. سوندىقتان مەن دە تاربيە ىسىمەن شەكتەلىپ قالعانىم جوق. قاجەت بولعان جاعدايدا وقۋشىلارمەن بىرگە وقۋ كورپۋستارىندا, ەندى بىردە جاتاقحانادا, تاعى بىردە شارۋاشىلىقتىڭ ورتاسىندا جۇرەمىز. مۇنداي تاجىريبەنىڭ بەرگەنى كوپ بولدى. مەن جاس ۇرپاققا كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ بۇگە-ءشۇگەسىنە دەيىن تانىپ, ءبىلدىم.
اقتوبە وبلىستىق پارتيا كوميتەتى 1980 جىلى مەنى نۇسقاۋشىلىق قىزمەتكە الدى. ەسبولاي اعا اق باتاسىن بەرىپ, اعالىق اقىلىن ايتىپ, شىعارىپ سالدى. ءالى ەسىمدە, سوندا: «سەنىڭ بولاشاعىڭنىڭ جاڭا جولى اشىلدى!» دەگەنى بار.
...اراعا بەس جىل سالىپ, مەن وبلىستىق كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنا قايتا ورالدىم. بۇل جولى ماعان باسقارماعا باسشىلىق جاساۋ جاۋاپكەرشىلىگى جۇكتەلدى. ەسبولاي مۋسين زەينەتكەرلىك دەمالىستا. حالىققا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە, اۋىل شارۋاشىلىعىنا, كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى دەربەس زەينەتكەر دارەجەسى بەرىلدى.
ول سونىمەن بىرگە ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىن ءۇش مارتە يەلەندى. «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنى, «اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەڭبەگى سىڭگەن قىزمەتكەر» قۇرمەتتى اتاعى, بىرنەشە رەت بۇكىلوداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەلەرىنىڭ التىن مەدالىنە يە بولدى. سونىمەن قاتار, باسقا دا جوعارى مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتالدى.
ەساعا دەمالىستا بولسا دا كەي ۋاقىتتارى قاريانىڭ اقىلىنا جۇگىنىپ وتىرعان كەزدەرىم بولدى. ول كىسى دە ىركىلىپ قالمايدى. بىلگەنىنەن ايانعان ەمەس. ەسبولاي اعا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەنىن كورىپ كەتتى. بىراق, وتانىمىزدىڭ, قازاق ەلىنىڭ اۋزىن ايعا بىلەگەن ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭەسكەنىن, ولاردىڭ الدىندا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تورەلىك ايتىپ, توردە وتىرعانىن كورە المادى. ول ونىڭ ارمانى ەدى.
قازاقتىڭ تۇلعالى ازاماتىنا لايىقتى جار, قاتارىنان وزعان ۇل-قىزعا انا بولعان دادەن انا ەسبولاي اعامىزدىڭ سەنىمدى سەرىگى, وتباسىنداعى تىرەگى بولا ءبىلدى. ءبىر-بىرىمەن جاراسقان ابزال اكە مەن ءازىز انادان ۇلتىنىڭ ءسانىن, جۇرتىنىڭ قامىن ويلاعان ۇرپاق قالدى. شۇكىر, جاراتىلىس جالعاسى دەگەنىمىز وسى بولار!
ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ, اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى.