شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆپەن سۇحبات
– بەردىبەك ماشبەك ۇلى, ەلىمىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا شىعىس قازاقستان وبلىسىنان قانشا جوبا ەنگەن؟ ولاردىڭ جوبالىق قۋاتى مەن ورىندالۋ مەرزىمى قانداي؟ قانشا ادامدى جۇمىسپەن قامتيدى؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ جونىندەگى 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە وبلىستا ينۆەستيتسيالىق پورتفەل قالىپتاستىرىلعان, وعان جالپى سوماسى 493,3 ملرد. تەڭگە قۇرايتىن 29 ينۆەستيتسيالىق جوبا كىردى, ونىڭ ىشىندە 8 جوبا رەسپۋبليكالىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلدى جانە 21 جوبا وڭىرلىك كارتاعا كىردى. باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە 10600 جۇمىس ورىندارى قۇرىلادى.
– وتكەن جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىندا قانداي جاڭا جوبالار جۇزەگە استى؟ ولاردىڭ كەيبىرەۋىنىڭ ەلىمىز بەن وبلىس ەكونوميكاسىنداعى ماڭىزىنا توقتالساق.
– 2010 جىلى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ 12 جوباسى ىسكە اسىرىلدى. ونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا سەمەي قالاسىنان قۋاتتىق جانە باقىلاۋ كابەلدەرىنىڭ ءوندىرىسىن قۇرۋ تۋرالى قۇنى 753 ملن. تەڭگەنىڭ ينۆەستيتسيا قارجىسىن قامتيتىن ءبىر جوبا 2010 جىلعى 28 ماۋسىمدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن تەلەكوپىردە ىسكە قوسىلدى.
سونداي-اق ەكىنشى جارتىجىلدىقتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جالپى سوماسى 138,1 ملرد. تەڭگە قۇرايتىن 11 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلدى. سونىڭ ىشىندە “جاڭا مەتاللۋرگيا” جوباسى اتالاتىن وسكەمەن مەتاللۋرگيالىق كەشەنىنىڭ مىس بالقىتۋ جانە ەلەكتروليز زاۋىتتارىنىڭ قۇرىلىسىن ەرەكشە ايتۋعا بولادى. جوباعا تاپسىرىس بەرۋشى وبلىسىمىزداعى جۇيە قۇرۋشى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى «كازتسينك» جشس. جوباعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 113 179 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. ول كاسىپورىنداعى تازا مىس ءوندىرىسىن جولعا قويىپ, ونىڭ قۋاتتىلىعىن جىلىنا 70 مىڭ تونناعا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءونىم تۇگەلگە جۋىق ەكسپورتقا باعىتتالادى.
مەملەكەتتىڭ رەسۋرس ۇنەمدەۋ جونىندەگى العا ۇستاعان ساياساتىنىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الاتىندىعى, وندىرىسكە جاڭا تەحنولوگيانى ەنگىزگەندىگى, تازا مەتالل وندىرۋگە نەگىزدەلگەندىگى جۇزەگە اسقان جوبانىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن كورسەتەدى. سونداي-اق وسى جوبانى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە كۇكىرت ديوكسيدىنىڭ شىعارىندىسى جىلىنا 13 مىڭ تونناعا دەيىن ازايتىلادى. ياعني ول ەكولوگيالىق جاعىنان دا العا باسۋ بولىپ تابىلادى.
ال «وسكەمەن تيتان-ماگني كومبيناتى» اق تاپسىرىسى نەگىزىندە سالىنعان «تيتان قۇيمامەتالدارى مەن قورىتپالارى زاۋىتى» قۇرىلىسىنا 12 300 ملن. تەڭگە ينۆەستيتسيا جۇمسالدى. جوبا قازاقستانعا شيكىزات وندىرۋدەن باستاپ تيتاننان دايىن ءونىم شىعارۋعا دەيىن تولىق كىرىككەن تەحنولوگيالىق تسيكل قۇرۋدى اياقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تيتان مەن تيتان ونىمدەرىنە سۇرانىستىڭ وسكەن جاعدايىندا 2010 جىلدان باستاپ «وسكەمەن تمك» رىنوكقا تيتان قۇيمامەتالدارى مەن قورىتپالارىن, سوقپالار, تاباقتار, جايمالار, قۇبىرلار جەتكىزەتىن بولادى, قاجەت جاعدايدا تيتاندى ەكسپورتقا شىعارا الادى. جاڭا ءوندىرىستىڭ قۋاتتىلىعى جىلىنا 11 000 توننا تيتان قۇيمامەتالدارى مەن قورىتپالارىن وندىرۋگە جەتەدى. بۇل جىلىنا 19 800 ملن. تەڭگەنىڭ ونىمدەرى الىنادى دەگەن ءسوز. ولاردىڭ بارلىعى ەكسپورتقا باعىتتالادى.
وبلىستا جۇزەگە اسقان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعىتتاعى تاعى ءبىر جوبانىڭ نەگىزىندە «كازتسينكماش» كاسىپورنى تەحنيكالىق تۇرعىدان قايتا جاراقتاندىرىلدى. وسى ىسكە 5 972 ملن. تەڭگە ينۆەستيتسيالىق قارجى جۇمسالدى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە جاڭا باعدارلامالىق ونىمدەر وندىرىلەتىن بولدى. كاسىپورىندا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ءبولىمى قۇرىلىپ, ول ءوندىرىستى تەحنيكالىق تۇرعىدان دايارلاۋمەن اينالىسا باستادى. ستانوكتار وپەراتورلارى سەكىلدى جاڭا جۇمىس توپتارى پايدا بولدى. قاجەتتى بولشەكتى ءبىر ستانوكتا ەگەۋ, بۇرعىلاۋ, جونۋ جانە ىسپالاۋ وپەراتسيالارى بىرىكتىرىلە وتىرىپ, تەحنولوگيالىق وپەراتسيالار مەن وڭدەۋ سانى قىسقارتىلدى. وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ ساپاسىن جانە ەڭبەك ءونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, سونداي-اق زياندى وندىرىستىك فاكتورلاردى ازايتىپ, جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك جاعدايىن جاقسارتۋعا ءمۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋ قولعا الىندى. ەلەكترقوزعالتقىشتاردى جيىلىكپەن رەتتەۋشى جابدىقتار ساتىپ الۋ ەسەبىنەن ەلەكتر قۋاتىن تۇتىنۋ كورسەتكىشى تومەندەپ, ونى ۇنەمدەۋ ءىسى جۇزەگە استى.
سونداي-اق «يادرولىق تەحنولوگيالار پاركى» اق-تا «رادياتسيالىق تىگىلگەن پوليەتيلەن جانە جىلۋ ساقتايتىن جەڭدەر مەن لەنتالار ءوندىرىسىن قۇرۋ» (“Kazfoam” جشس. ينۆەستيتسيا كولەمى 1 998 ملن. تەڭگە) جوباسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز سەكتورىن, قۇرىلىس كاسىپورىندارىن جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتارىنىڭ زاماناۋي وقشاۋلاۋ ماتەريالدارىنا دەگەن سۇرانىستارىن قامتاماسىز ەتۋگە, ارتىلعانىن باسقا ەلدەرگە ەكسپورتقا شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال وسكەمەن پوليەتيلەن قۇبىرلارى زاۋىتىنىڭ اشىلۋى ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىن اتالعان ونىمدەرمەن قامتۋدى كوزدەيدى. سەبەبى ونىڭ ءونىمنىڭ 90 پايىزىن ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىنا, تەك 10 پايىزىن عانا سىرتقى رىنوكتارعا باعىتتاۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل زاۋىت ازاماتتىق جانە ونەركاسىپتىك نىسانداردى ديامەترى 25 مم.-دەن 250 مم. دەيىن, قىسىمى 16 اتموسفەراعا دەيىن ءتوزىمدى پوليەتيلەن قۇبىرلارىمەن قامتاماسىز ەتەتىن بولادى.
سەمەي, وسكەمەن قالالارىنان كوكونىس ساقتاۋ قويمالارىنىڭ سالىنۋىنىڭ, سەمەيدەن «بەلارۋس-3022دتس.1» تراكتورىن قۇراستىرۋ ءوندىرىسىنىڭ» ىسكە قوسىلۋىنىڭ دا وسى ءوڭىر جانە ەلىمىز ءۇشىن وزىندىك ماڭىزى بار. ولاردى ىسكە اسىرۋ تۇرعىنداردى ماۋسىمارالىق كەزەڭدە كوكونىس ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, قالا بازارلارىنداعى باعانىڭ تومەندەۋىنە وڭ اسەرىن تيگىزەدى. تراكتور قۇراستىرۋ ءوندىرىسى ەلىمىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىمەن قامتىلۋىن جاقسارتا تۇسەدى.
«وسكەمەن ارماتۋرا زاۋىتى» اق-تىڭ وندىرىستىك قۋاتتارىن جاڭعىرتۋ, ءوندىرىلەتىن ءونىم نومەنكلاتۋراسىن كەڭەيتۋ» جوباسىنىڭ دا ماڭىزى زور. وعان 3 000 ملن. تەڭگە ينۆەستيتسيا جۇمسالدى.
اتالعان جوبانى ىسكە اسىرۋ اياسىندا جوعارى ساپالى ءونىم ءوندىرىلىپ, مۇناي-گاز ونەركاسىبى سەكتورى ءۇشىن ارماتۋرا جەتكىزىلەتىن بولادى. بۇل ارماتۋرا زاۋىتى 30 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز سالاسىندا الدىڭعى قاتارداعى ماشينا جاساۋ كاسىپورنى رەتىندە تانىلىپ كەلگەن بولاتىن. ونىڭ ونىمدەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىسقارى جەرلەردە, رەسەيدە, تمد مەملەكەتتەرىندە, سونداي-اق الىس شەت ەلدەردە جاقسى تانىمال. ەندى وسى كاسىپورىننىڭ قايتا جاڭعىرتىلۋى ونىڭ جۇمىسىنا جاڭا سەرپىن بەرىپ, ءىسىن ىلگەرى باستىراتىندىعى انىق.
جالپى, جوعارىدا اتالعان 12 ينۆەستيتسيالىق جوبانى پايدالانۋعا ەنگىزۋ ناتيجەسىندە 2011 جىلى وبلىستا 97,3 ملرد. تەڭگە سوماسىندا قوسىمشا تاۋار ءونىمىن الىپ, 1,5 مىڭ جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ مۇمكىندىگى تۋادى. مەملەكەت بيۋدجەتىنە تۇسەتىن سالىق تولەمدەرىنىڭ بولجامدى كولەمى 7 ملرد. تەڭگەگە ارتادى.
– يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا بيىلعى جىلى قانداي مىندەتتەر العا قويىلىپ وتىر؟
– 2011 جىلدا جۇزەگە اسىرىلاتىن جوبالار اراسىندا 1 جوبانىڭ – وسكەمەن قالاسىنداعى «شىعىس-ءسۇت» جشس-ىندە قۇنى 1403 ملن. تەڭگە تۇراتىن ۋلتراپاستەرلەنگەن ءسۇت ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ جوباسىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋ مەرزىمى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنا بەلگىلەنىپ وتىر.
قالعان جوبالار ەكىنشى جارتىجىلدىقتا ىسكە قوسىلادى. ولاردىڭ اراسىندا جارما اۋدانىنىڭ شار قالاسىنان «قۇرعاق تاسىلمەن» جىلىنا 1 ملن. توننا تسەمەنت وندىرەتىن زاۋىت سالىنادى. قۇنى – 19500 ملن.تەڭگە تۇراتىن بۇل زاۋىتتى “كازاحتسەمەنت” جشس ىسكە قوسادى.
بيىلعى جىلى وسكەمەندەگى «شىعىسماشزاۋىت» اق-تا بولات ۆاگوندارى ءوندىرىسى قۇرىلسا (جوبانىڭ قۇنى – 6391 ملن.تەڭگە), «كازتسينك» جشس-ىندە كەن بايىتۋ فابريكاسىندا قايتا قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى (ريددەر قالاسى, جوبانىڭ قۇنى – 5081 ملن.تەڭگە). تيشين كەنىشىنىڭ كەن كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن ونىڭ ءتومەنگى قاباتتارىن يگەرۋ جوباسى ىسكە قوسىلادى (ريددەر قالاسى, جوبانىڭ قۇنى – 350 ملن. تەڭگە). مىرىش ءوندىرىسى قايتا قۇرىلادى (ريددەر قالاسى, جوبانىڭ قۇنى 1294 ملن. تەڭگە).
ال ەندى اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ جوبالارىنا كەلەتىن بولساق, سەمەي قالاسىندا «درك» جشس بازاسىندا قۇنى 540 ملن. تەڭگە تۇراتىن, قۋاتى جىلىنا 32190 توننا ۇن تارتۋعا جەتەتىن ديىرمەن كەشەنى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلەدى. شەمونايحا اۋدانىندا قۇنى 376,8 ملن.تەڭگە تۇراتىن, قۋاتى جىلىنا 30 مىڭ توننا مايلى جانە بۇرشاق داقىلدارىن ءوندىرۋ, قايتا وڭدەۋ ىسىمەن جانە وسىمدىك مايى, ۇن-جارما جانە قوسپا-جەم وندىرىسىمەن اينالىساتىن كاسىپورىن قۇرىلادى. مۇنى «تريۋمف اگرو» اكك جۇزەگە اسىرادى.
سونداي-اق «سەمەي تەرى-بىلعارى كومبيناتى» سەمەي قالاسىندا مال تەرىسىن تەرەڭدەتىپ وڭدەيتىن جانە باسەكەگە قابىلەتتى تەرى ونىمدەرىن, تون-بىلعارى ونىمدەرى مەن ولاردان اياق كيىمدەر تىگىپ شىعاراتىن اۋماقتىق ورتالىق قۇرادى. جوبانىڭ جالپى قۇنى – 9 275,9 ملن. تەڭگە. 1-ءشى كەزەڭىندە بىلعارى ءوندىرىسىن قايتا قۇرۋ جانە جاڭعىرتۋ جۇمىستارى بيىل جۇزەگە اسادى.
جالپى, بيىلعى جىلى وبلىستا 10 ۇلكەن جوبا ىسكە قوسىلادى.
– وبلىستا تاياۋداعى جىلداردىڭ ىشىندە جوعارىدا ايتىلعانداردان باسقا تاعى دا قانداي ماڭىزدى جوبالار جۇزەگە اسپاق؟ سونىڭ ىشىندە ءتۇستى مەتاللۋرگيا, اۋىل شارۋاشىلىعى, ماشينا جاساۋ, اۆتوكولىك ونەركاسىبى سالالارىن دامىتۋدىڭ قانداي ءمۇمكىندىكتەرى بار؟
– تاياۋ بولاشاقتا, ياعني 2015 جىلعا دەيىن ەلىمىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا تاعى دا 7 ۇلكەن جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانۋدا. ولاردىڭ جالپى قۇنى 310,1 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. ولاردىڭ ىشىندە نەعۇرلىم ىرىلەرىنە كەلەتىن بولساق, «قازاقمىس» كورپوراتسياسى» جشس اقتوعاي كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسىن وسى كەزەڭ ىشىندە اياقتاماق. ال وسكەمەندەگى «ازيا-اۆتو» اق تولىق تسيكلدەگى اۆتوموبيل زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن ىسكە قوسسا, «رومات» فارماتسەۆتيكالىق كومپانياسى» جشس مەديتسينالىق ءدارى-دارمەك زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ, قايتا جاراقتاندىرادى. «بۇعاز» جشس الاكول كولىنىڭ جاعاسىنان كۋرورت-ساناتوري مەيمانحانالار كەشەنىن ىسكە قوسادى. «وسكەمەن قۇس فابريكاسى» اق قازىرگى جۇمىس ىستەپ تۇرعان قۇس فابريكاسىنىڭ قۋاتىن كەڭەيتىپ, ونى جىلىنا 20 توننا ەت وندىرۋگە دەيىن جەتكىزەدى.
مۇنىڭ سىرتىندا «كىزىل گولد» كومپانياسى 2013 جىلعا دەيىن جوبالىق قۇنى 125,8 ملرد. تەڭگە تۇراتىن باقىرشىق تاۋ-كەن كاسىپورنىنىڭ قۇرىلىسىن جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاۋدا. قازىرگى تاڭدا بۇل جوبا جايىندا سالالىق قورىتىندى الىنعان, جوبانى رەسپۋبليكالىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزۋ تۋرالى قاۋلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتىندە جاتىر. بۇل جوبا بويىنشا جىلىنا 11,5 توننا التىن ءوندىرۋ كوزدەلەدى. سونىمەن قاتار «شىعىس قازاقستان وبلىسىندا جاڭا تەحنولوگيالار قولدانۋ ارقىلى سۋعات التىن كەن ورنىن يگەرۋ («سەكيسوۆكا گبپ» ەجشس) ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا. بۇل جوبانىڭ قۇنى 1.5 ملن. اقش دوللارىن قۇرايدى.
قازىرگى كۇنى وبلىستا ءبىزدىڭ يندۋستريالىق دامۋىمىزعا تىڭ سەرپىن بەرە الاتىن جاڭا جوبالاردى قاراستىرۋ جانە ولاردى ازىرلەۋ ءجونىندە جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ۋاقىت وتكەن سايىن ءبىز الداعى ۋاقىتتا جۇزەگە اسىرا الارلىقتاي تىڭ ىستەر باس كوتەرۋدە. سوندىقتان ءبىز يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا شىعىس قازاقستان وبلىسىنان 8 ينۆەستيتسيالىق جوبا ەنگىزۋ جونىندە ۇسىنىستار جولدادىق. ولار وڭ شەشىمىن تاپقان جاعدايدا وبلىستاعى يندۋستريالاندىرۋ ءىسىنىڭ اۋقىمى الدەقايدا كەڭي تۇسەتىن بولادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۇڭعات ءالىپباي.