ءبىز – پاتريوتتار پلانەتاسىنانبىز!

 

4 ماۋسىمدا قوستاناي قالاسىندا قازاقستان پاتريوتتارىنىڭ «مە­نىڭ قازاق­ستا­نىم!» اتتى رەس­پۋب­لي­كا­لىق فورۋمى بولىپ وتكەنى بەلگىلى. رامىزدەر كۇنىنە وراي وسىمەن ءتور­تىن­شى رەت ۇيىمداستىرىلعان شارا ەل تاۋەل­سىز­دىگى­نىڭ 20 جىلدىق مەرەي­توي­ى­­مەن دە تۇسپا-تۇس كەلدى. ءبىز پاتريوتتار فورۋمىنا جي­نال­عان قاۋىمنان, جەرگىلىكتى تۇر­عىن­دار­دان ءاربىر ەل ازاماتىنىڭ بوي­ى­نان تابى­لۋى ءتيىس وسى سەزىمدى قالاي ءتۇ­سى­نە­تىن­دەرىن جانە پاتريوتيزمگە قا­تىس­تى وي-پىكىر, پايىمدارىن ءبىلۋ ماق­ساتىندا ساۋالدار قويعان بولاتىنبىز. * * * وتانسۇيگىشتىك سەزىم ۇرپاقتان  ۇرپاققا بەرىلەدى دەيدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆ – سايران اعا, قازاقستان پاتريوتتارىنىڭ فورۋمى­نان نە ءتۇيدىڭىز؟ – بۇل جاستاردىڭ تاربيەسى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان شارا عوي. جاستىڭ جانىن جەلپىنتەتىن مۇنداي شارالار كەرەك. قازىر بۇرىنعى كەڭەس وداعى كەزىندەگىگە قاراعاندا پاتريوتيزم كۇشتى مە دەپ ويلاپ وتىردىم. ويتكەنى, ءبىز ول كەزدە حالىقتىعىمىزدىڭ, ەلدىگى­مىز­دىڭ, ءتىپتى مەملەكەتتىگى­مىز­دىڭ باستى بەلگىسى ءتىلدى كەرەك ەتپەدىك قوي. سوندا ول قانداي پاتريوتيزم ەدى؟ مەن ءوزىم ورىس مەكتەبىندە وقىدىم, ستۋ­دەنت كەزىمدە ورىس تىلىندە سويلەيتىنمىن. قازاق تىلىندە سويلەمەدىك. سودان تاۋەلسىزدى­گى­مىز كەلگەن سوڭ انا ءتىلىن ءۇي­رە­نۋىم كەرەك دەپ ماقسات قوي­دىم. قازىر قازاقشام, قۇدايعا شۇكىر, ءبىر كىسىدەي, گازەت تە وقي بەرەمىن. نەمەرەلەرىمنىڭ بارلىعى قازاق مەكتەبىندە وقي­­دى, شەتىنەن وقۋ ۇزدىگى. فو­­رۋمنان تۇيگەنىم – ءپاتريوتيزمدى جاس ۇرپاقتىڭ بوي­ىن­دا تاربيەلەۋ كەرەك. ول يدەولوگيا دارەجەسىندە بولۋى ءتيىس. – تاۋەلسىزدىك سىزگە نە بەردى؟ – ماعان ءبارىن دە بەردى. ءتىلىمىز, ءدىنىمىز, سوسىن ەركىندىگىمىز قايتىپ كەلدى. مەن ءومىر بويى اۋىل شارۋاشىلىعىندا ءجۇرمىن. تاۋەلسىزدىك كەلمەستەن بۇرىن مەن مامان رەتىندە جۇمىس ىستەي المادىم. پارتورگ كەلىپ بىلاي ىستە, اۋدان­دىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حات­شى­سى كەلىپ ولاي ىستە دەيتىن. قا­زىر شارۋاشىلىقتى ەركىن جۇرگىزەمىز, ءوز ويىمدى جۇزەگە اسىرامىن. مىنە, قازىر جاڭا تەحنولوگيامەن وسىرەمىز بي­داي­دى. مىسالى, بۇرىن بىل­تىر­عىداي قۋاڭشىلىقتا دي­قان­دار قىرمانى بوس قالاتىن. ال وتكەن جىلى ءبىز گەكتا­رى­نان 8 تسەنتنەردەن الدىق. ەلىم­نىڭ ەرى اتانىپ جاتىر­مىن. بۇل ماعان ماقتانىش. – اۋىلداعى جاستاردىڭ وتىنشىلدىق سەزىمى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ – مەنىڭ قولىمدا 250 ادام جۇمىس ىستەيدى, سونىڭ 30 پاي­ىزى 30-عا جەتپەگەن جاستار. اۋىلدا وسكەن بالانىڭ الدى­مەن اۋىلعا جانى اشىپ تۇ­را­دى. مەن مۇنى ولاردىڭ ءپاتريوتيزمى, وتانشىلدىعى دەپ باعالايمىن. بيىل ماعان وقۋ ءبىتىرىپ 4 جاس مامان كەلدى. ولار­عا قولدان كەلگەنشە جاع­داي جاسايمىز. جاس كەزىمىزدە ءبىزدى اقساقالدار, اق جاۋ­لىق­تى انالار تاربيەلەدى, جالپى ۇلتىنا قاراماي, ۇلكەن كىسى­لەر­دىڭ اقىلىن الىپ وستىك. وسى كورىنىس قازىر جەتىڭ­كى­رە­مەيدى. پاتريوتيزم اتادان با­لا­عا, ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلۋى كەرەك. اعا ۇرپاق وكىلدەرى بالاعا وزدەرىنىڭ ءومىر جولدا­رىن, ءداستۇردى, ءتىلدى, بارلى­عىن ايتىپ, ۇلگى بولىپ وتىرۋ­لارى كەرەك. اركىم سوندا وتانشىلدىققا ۇلەس قوسادى. وسى جەردە ايتا كەتەيىن دەگەنىم, مەن جىل سايىن سو­عىم كەزىندە ءوزىم باستاپ سو­عىم سويامىن. اۋىلدىڭ اقسا­قال­­دارىن, جاستاردى شاقىرا­مىز. اۋىلداستارعا دا شاقى­رىسىڭدار, ارالاسىڭدار دەيمىن. داستارقان باسىندا تا­نىم­دىق, تاربيەلىك اڭگىمەلەر ايتىلادى. ءپاتريوتيزمدى ساپ­قا قويىپ ۇيرەتپەيدى, وسىلاي حالقىمىزدىڭ سالتىمەن, داستۇرىمەن بەرىلۋى كەرەك. ءبارى دە شىنايى بولعانى دۇرىس. – راحمەت. جاڭبىر كوپ بولسىن, ەگىنىڭىز بىتىك ءوسسىن.

* * *

ءبىزدىڭ حالىق نامىستان جارالعان دەيدى بەلگىلى اقىن, سازگەر, قايراتكەر اكىم ىسقاق – اكىم ءابدىحايىم ۇلى, سىزگە پاتريوتيزم تۋرالى سۇراق قويۋدىڭ ءوزى ىڭ­عاي­سىز سياقتى. ويتكەنى جۇرت­تىڭ كوز الدىنداعى ءسىزدىڭ بار ءىسىڭىز پاتريوتيزم. وسى ويىممەن كەلىسەسىز بە؟ – كەلىسەيىن. قوسارىم, ءبىزدىڭ حالقىمىز نامىستان جارالعان. پاتريوتيزم دەگەنىمىز – ءوزىڭدى ءوزىڭ باعالاۋ, ادام رەتىندە باعالاۋ. – فورۋمدا ءسىزدىڭ «كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى» اتتى ءانىڭىز شىرقالدى. انگە دە, انشىگە دە ريزا بولدىق. ءان­نىڭ شىعۋ تاريحىن بىلگىمىز كەلىپ تۇراتىن ادەتىمىز عوي. – ءاننىڭ شىعۋ تاريحىنان بۇرىن ونىڭ ساحنادا ءار ورىندالۋى ءبىر تاريح بولىپ كەلە جاتىر. وسى فورۋمدا دا ۋاقىت جەتپەيدى دەپ تىزىمنەن الىپ تاستاپتى. فورۋمعا كەلسەم, سوناۋ ارالدان شاقىر­تىپ العان ءانشى نۇربولات سەيتمۇراتوۆ رەنجىپ, قوناق ۇيگە بارىپ جاتىپ قالىپتى. پاتريوتتار فورۋمىندا, مەم­لەكەتتىك رامىزدەر كۇنى اتالىپ ءوتىپ جاتقاندا كوك تۋىمىز تۋرالى ءان ايتىل­ماسا قانداي ءان ايتىلۋى كەرەك؟ فورۋم ءجۇرىپ جاتقاندا ونى تىزىمگە قايتا قوستىرىپ, قوناق ۇيدەن ءانشىنى الىپ كەلىپ, ايتقىزدىق. مەن جازعان «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرا­لى» زاڭ 1997 جىلى قابىل­دان­عاندا قاسىمداعى كومەك­شى ورالمان اعايىندار كوزىنە جاس الىپ قارسى الدى. سوندا اقىن الماس احمەتبەك ۇلى ماعان ارناپ «كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى» اتتى ولەڭ جازدى. ەندى 2011 جىلى تاۋەلسىز­دىگىمىزگە ون جىل, ال دوسىم بولىپ كەتكەن الماس 40-قا تولدى. مەن الماسقا سىي­لىق رەتىندە وسى ولەڭگە ءان جاز­دىم. العاش مۇرات وتەم­باەۆ ورىندادى. ءان مەملەكەتتىك رامىزدەر تۋرا­لى شىعارمالار بايقاۋىندا لاۋرەات اتاندى. – «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭدى قازاق تىلىندە جازىپ شىقتىڭىز. ازىرگە مەملەكەتتىك تىلدە جا­زىلعان جالعىز زاڭ. ونى نەگە ءسىز جازدىڭىز, نامىس­تىڭ ءىسى مە؟ – مەن ول كەزدە پارلامەنت دەپۋتاتى ەدىم, بىراق قازاق تىلىندە زاڭ جازىپ شى­عامىن دەگەن ويىم بولعان ەمەس. مەن مۇشەسى بولعان كوميتەتتىڭ توراعاسى ومىربەك جولداسبەكوۆ وسى زاڭدى ماعان بەردى. زاڭدى وقىپ شىق­قاننان كەيىنگىسى نامىس­تىڭ ءىسى بولدى. مەنىڭ نامى­سىمدى قوزدىرعان زاڭداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا سىرتتان كوشىپ كەلگەن ازاماتتار جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن, ال قازاقستاننان سىرتقا كو­شىپ كەتەتىندەر رەسپۋبليكا­لىق بيۋدجەتتەن قارجىلان­دى­رىلادى» دەگەن جولدار بول­دى. سوندا 90-شى جىل­داردىڭ ىشىندە سىرتتان كەلىپ جاتقاندار كىمدەر, سىرتقا كوشىپ جاتقاندار كىمدەر ەدى؟ – فورۋمعا ءبىرىنشى رەت كەلگەن ەكەنسىز. قانداي وي ءتۇيدىڭىز؟ – كەرەك دۇنيە ەكەن. مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىزدى ناسيحاتتاۋ, قۇرمەتتەۋ ارقىلى جاستاردىڭ بويىندا ۇلتجان­دىلىق مىنەز قالىپتاستىرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. بىراق مۇنى تەك ۇرانداتقاننان گورى تەرەڭدەتىپ, وزگە شارالار قوسىپ وتكىزگەن دۇرىس دەپ ويلايمىن كەلەشەكتە. – راحمەت. ويىڭىز ىسكە اينالسىن دەپ تىلەيمىز.   * * * ءپاتريوتيزمدى قالاي تۇسىندىرەسىز؟ شوتا ءۋاليحانوۆ, قازاقستان مەملەكەتتىك  ەلتاڭبا اۆتورى: – ادام ەڭ الدىمەن ءوز حالقىنىڭ تاريحىن بىلمەي پاتريوتپىن دەپ ايتا المايدى.  ءبىز بوس­تاندىعىن العان ەلمىز. وسى بوستاندىق وڭاي­لىق­پەن كەلگەن جوق. ەلىمىزدىڭ ەركىندىگى, تاۋەلسىزدىگى جو­لىنا تالايلار ءومىرىن ارنادى,  تالايلار قۇر­بان دا بولدى. ولار – احمەت بايتۇرسىنوۆ, ءمىر­جا­قىپ دۋلاتوۆ... مىنە, وسىلايشا بولىپ جال­عاسا بەرەدى. ءتىپتى ەلىمىزدىڭ  تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇ­رەستى  ولاردىڭ  الاش ارىستارىنىڭ ۋاقىتى­نان ەمەس, تۋ سوناۋ ارعى عاسىرلاردان باستايمىز. قا­زىر سو­لار­دىڭ ايتقان ويلارى, يدەيالارى جۇزەگە اسىپ جا­تىر. ولار قازاق حالقىنىڭ كەلەشەگىن وتە مىق­تى ويلاعان. ولاردىڭ ورتامىزعا قايتىپ ورالۋىن مەن باقىت سانايمىن. سونىڭ بارلىعىن دا جاستار ءبىلۋى كەرەك. ادام بىلمەسە, ەشتەڭەنىڭ دە قادىرىنە جەتپەيدى. ءپاتريوتيزمدى, قازاقستان­دىق ءپاتريوتيزمدى مەن وسى تۇرعىدان تۇسىندىرەر ەدىم. پاتريوتيزم دەگەن ءسوز – وتانىڭدى, حال­قىڭدى ءسۇيۋ دەگەن ءسوز. ونى ۇران, جاي ايقاي ەتۋدەن اۋلاق بولۋ كەرەك. ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن, ونىڭ ءمان-ماڭىزىن مەكتەپتەن باستاپ بالا­نىڭ ساناسىنا  قۇيۋ كەرەك. پاتريو­تيزم قۇر  ادەمى ءسوز ەمەس. بۇگىنگى فورۋم وسىنى جاقسى ءتۇسىندىرىپ جاتىر دەپ  بىلەمىن. * * * فورۋمنان كەيىنگى سۇحبات قوستانايدا پاتريوتتار فورۋمى ءوتتى دۇرىلدەپ. مەملەكەتتىك رامىزدەر كۇنى اتالىپ ءوتتى. توي دا بولدى, سانادا وي دا قالعان سەكىلدى. ال «قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ءرامىز­دە­رىن قوستانايلىقتار قالاي بىلەدى ەكەن؟» دەگەن ويمەن قوستانايدىڭ سۋىن ءىشىپ, اۋاسىن جۇتىپ وتىرعان جۇرتتىڭ ىشىنەن ءار ۇرپاق وكىلدەرىمەن تىلدەسكەندى دۇرىس كوردىك. ءدال ورتالىقتاعى كوشەنىڭ شەتىندە ءوزىنىڭ جەكە باقشا­سىندا وسىرگەن شالقانىن ساتىپ تۇراتىن لەونيد اتتى قارياعا جاقىندادىق. – لەونيد اتاي, ءسىز قوس­تانايلىقسىز با؟ – ارينە, قوستانايلىق­پىن. مەن تۇگىلى اكەم قوس­تانايدا تۋعان. – جاسىڭىز نەشەدە؟ – 76-دا. – قازاقستان گيمنىن بىلەسىز بە؟ – بىلمەيمىن, ارقاشان ەسىتەمىن. بىراق اۋەنى ەسىمدە قال­مايدى. لەونيد اتايدان كەيىن ءبا­تيما ەسىمدى اپايدى جولىق­تىردىق. جاسى 60-تان اسىپ بارا جاتىر ەكەن. – اپاي, قازاقستان گيمنىن بىلەسىز بە؟ – جوق, بىلمەيمىن. ءمان بەرگەن ەمەسپىن. كەلەسى جولىقتىرعانىمىز قوستاناي قالاسىنىڭ ۆيتالي جانە سەرىك ەسىمدى ازا­مات­تارى بولدى. ۆيتالي 56 جاستا, سەرىك قىرىقتىڭ التاۋىنا شىعىپتى. – قازاقستان گيمنىن بىلەسىزدەر مە؟ – مەن اۋەنىن بىلەمىن. ءسو­زىن بىلمەيمىن, – دەپ جاۋاپ بەردى ۆيتالي. – مەن ءسوزىن شالا بىلەمىن. ءمان بەرسەم, قازىر-اق جاتتاپ الۋعا بولادى عوي, – دەدى سەرىك. ءوزىنىڭ اتىن ايتۋعا قينال­عان ازامات جاسىنىڭ 30-دا ەكەنىن ايتتى. ورىس مەكتەبىن بىتىرگەنى قازاقشا ەركىن ءسوي­لەي الماعانىنان ءبىلىنىپ تۇر. مەملەكەتتىك گيمندى جاتقا بىلەدى ەكەن. اسكەر قاتارىندا بولعاندا ۇيرەنگەن. كوشەدە ۆەلوسيپەد تەۋىپ جۇرگەن بەكبولاتتىڭ جاسى 10-دا, ەربولات 7-دە ەكەن. ەكەۋى دە قوستاناي قالاسىنداعى قازاق مەكتەبىندە وقيدى. – قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك گيمنىن بىلەسىڭدەر مە؟ – بىلەمىز,–دەپ تاق ەتە قالدى ەربولات. –بىراق, اپاي, ءانۇران دەپ ايتۋ كەرەك ونى. كەلەسى كەزدەستىرگەن ايدانا, ديانا, جانارا دەگەن قىز بالالار وزدەرىن قوستاناي قا­لاسىنداعى ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن گيمنازياسىندا وقي­مىز دەپ تانىستىردى. – قازاقستان گيمنىن بىلە­سىڭ­دەر مە؟ – بىلەمىن.– بۇل 4-سىنىپتا وقيتىن ايدانانىڭ جاۋابى. – ناشار بىلەمىن.– 4-سى­نىپ وقۋشىسى ديانا وسىلاي دەدى. – بىلەمىن. بىراق كەيبىر ءسوز­دەرىن ەسىمدە ساقتاپ قالا ال­مايمىن. – جانارانىڭ جاۋابى. تامىز ايىندا ءتورت جاسقا تولاتىن ايحانىم دەگەن ءبۇل­دىرشىن قوستاناي قالاسىن­دا­عى №13 «اقبوتا» بوبەك­جايى­نا بارادى ەكەن. – ءانۇراندى بىلەمىن, – دەدى ايحانىم. ول كوشەدە بىزگە وڭ قولىن جۇرەگىنىڭ تۇسىنا ۇستاپ تۇرىپ, بىلدىرلاعان تىلىمەن ءانۇراندى ايتىپ بەردى. ءبىر قاتەسى جوق. ايحانىمنان كەيىن ەشكىمدى توقتاتپادىق. ايحانىمدار امان بولسىن دەپ تىلەدىك. توپتامانى دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» قوستاناي وبلىسىنداعى ءتىلشىسى ءنازيرا جارىمبەتوۆا.