ەلدىڭ ەرتەڭىن ويلاۋ – بىزگە الدىڭعى بۋىن اعالارىمىزدان امانات بولىپ قالعان اسىل قاسيەت. كەڭەس وكىمەتىنىڭ تەمىر ءتارتىبى ەلىمىزدىڭ ەس جيۋ كەزەڭىنە مۇرسات بەرمەي تۇرعان زامانىندا قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي ءساۋلەتشىسى تولەۋ قۇلشىمان ۇلى باسەنوۆ سول كەزدەگى وداق (كسرو) بو-
يىنشا ماسكەۋدە 1937 جىلى كرەمل سارايىندا ساۋلەتشىلەردىڭ ءى سەزىندە ءسويلەگەن سوزىندە قازاقتىڭ وزىندىك مادەني جانە ساۋلەتتىك مۇرالارى جوق دەگەنگە قارسىلىق بىلدىرە وتىرىپ, ونداي پىكىردىڭ جاڭساق ەكەنىن, كوپتەگەن تاريحي ساۋلەت تۋىندىلارىنىڭ بار ەكەنىن, ولاردى تولىعىمەن زەرتتەۋ كەرەك ەكەنىن باتىل ايتا ءبىلدى. سونىمەن قاتار, ساۋلەت سالاسىنا قازاق ساۋلەتشىلەرىن تارتىپ, جوعارى ءبىلىمدى ساۋلەتشىلەردى دايارلاۋ تالابىن دا جەتكىزدى.
تولەۋ اعامىزدىڭ جولىمەن ءساۋلەتشىلەر وداعىنىڭ توراعاسى بولىپ تۇرعان شاعىندا شوكەڭ دە سول سەزدەر سارايىندا ءسوز سويلەگەن بولاتىن. شوكەڭ ول كەزدە تالانتىمەن كوپشىلىكتى مويىنداتىپ, رەسپۋب-
ليكا كولەمىندە جاساپ جاتقان يگى ءىستەرىمەن كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن كەزى. كوپتەگەن جوبالاردىڭ اۆتورى بولىپ, ءبىراز ءساتتى ءدۇنيەلەرى ومىرگە كەلدى. ول كەزدە وداق بويىنشا وتەتىن ساۋلەتشىلەر سەزىندە ءسوز ءسويلەگەن بايانداماشىلاردى تىڭداۋ, ەلىمىزدىڭ ەرەكشە ۇمىتىنە, جاڭا ارماندارىمىزعا ۇشتاسىپ ايرىقشا ءبىر سەزىمگە بولەيتىن. ءار رەسپۋبليكادان كەلگەن دەلەگات ساۋلەتشىلەر شەتىنەن دارىندى, ءبىرازى الەمگە بەلگىلى بولا باستاعان, اتاعىنان ات ۇركەتىن ءايگىلى تالانتتار ەدى. شوكەڭ سولاردان استە كەم ءتۇسىپ كورگەن ەمەس. وداق بويىنشا ساۋلەت ونەرىنىڭ دامۋ ماسەلەلەرىن كوتەرىپ, جەتىستىكتەرىن دە, كەمشىلىكتەرىن دە جەرىنە جەتكىزىپ ايتا ءبىلدى, سونىسىمەن ول ارىپتەستەرىنىڭ اراسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولدى.
وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى قازاق ساۋلەت ونەرىنىڭ دامۋ تاريحىنداعى «سەرەبريانىي ۆەك» بولدى دەپ ايتۋعا بولاتىن سياقتى. سول كەزدە سالىنعان الماتى قالاسىنداعى قازىرگى دوستىق داڭعىلىنىڭ بويىنداعى 2, 5, 9, 12 قاباتتى انسامبلدەر كەشەنى, رەسپۋبليكا سارايى, «قازاقستان» قوناق ءۇيى سياقتى عيماراتتار بۇگىنگە دەيىن ساۋلەت ونەرىنىڭ بىرەگەي تۋىندىلارى رەتىندە كوپشىلىكتىڭ نازارىن
اۋدارىپ كەلەدى. اسىرەسە, حالىق اراسىندا «ءۇش الىپ» اتانىپ كەتكەن جامبىلدىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ سىرت جاعىندا ورنالاسقان تۇرعىن ءۇي كوكپ-نىڭ باس حاتشىسى لەونيد يليچ برەجنەۆكە ءۇلكەن اسەر قالدىرىپ, وداق بويىنشا سول ءۇي كوپتەگەن ساۋلەتشى ماماندارعا ۇلگى رەتىندە تانىلدى. دوستىق داڭعىلىنىڭ ساۋلەتتىك ءۇردىسى ەلىمىزدىڭ ءىرى قالالارى مەن وبلىس ورتالىقتارىندا انسامبلدىك عيماراتتار, بۋلۆارلار مەن سكۆەرلەر قۇرىلىستارىنىڭ قارقىندى جۇرۋىنە باستى سەبەپشى بولدى.
شوتا ىدىرىس ۇلى قانداي بيىك مىنبەرلەردە بولسىن ساۋلەت ونەرىنىڭ, قۇرىلىس ءىسىنىڭ ماسەلەلەرىن ۋاقىتىنا ساي كوتەرە ءبىلدى. اسىرەسە, ءساۋلەتشىلەردىڭ قازاقستان ءۇشىن سانى دا, ساپاسى دا ارتا تۇسۋىنە كوپ كوڭىل ءبولدى, ويتكەنى, الماتىدان باسقا, وسكەمەندە, تسەلينوگرادتا جاڭادان ساۋلەتشىلەر دايارلايتىن فاكۋلتەتتەر اشىلىپ, قابىلداناتىن ستۋدەنتتەر سانى جىلدان-جىلعا ارتا ءتۇستى, الايدا, بۇل جاڭالىققا قارسىلىق بىلدىرگەندەر دە بولدى – ءبىر قازاقستانعا وسىنشاما كوپ ساۋلەتشىنىڭ نە كەرەگى بار, ولاردى ازايتۋ كەرەك دەگەن پىكىر تۋىنداعان ەدى. فيلوسوفيادا ايتىلاتىن «سان ساپاعا اۋىسادى» دەگەن تۇجىرىمنىڭ وسى ورايدا ساۋلەت پەن قۇرىلىستىڭ كوركەمدىگى مەن ساپاسىنا تىكەلەي جاۋاپتى مامانداردىڭ سانىن ارتتىرۋدا ۇيلەسىمدى كەلىپ تۇرعانىن دالەلدەگەن شوكەڭ ۇلتتىق كادر-
لار دايىنداۋ ماقساتىن قويعان باسەنوۆتىڭ ءىسىن جالعاستىردى.
مالباعار مەڭدىقۇلوۆ اعامىز ساۋلەتشىلىك قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن كەزىندە ۇلى وتان سوعىسىنا شاقىرىلىپ, مايداننىڭ العى شەبىندە بولعان. سوعىستان امان-ەسەن قايتقاننان كەيىن ساۋلەتشىلىك قىزمەتىنە قايتىپ كەلىپ, كوپتەگەن قۇرىلىس نىساندارىن جوبالادى. ءساۋلەت ونەرىن دامىتۋدىڭ عىلىمي نەگىزىن قالاۋشى بولدى.
الماتى ساۋلەت ونەرىنىڭ جۇلدىزى جارقىراعان تۇستارىنىڭ ءبىرى وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ اياعى مەن 70-جىلدارىنىڭ باس كەزىندە مالباعار اعامىز قالانىڭ باس ءساۋلەتشىسى ەدى. شوكەڭ سول كەزدەردە مالباعار اعامىزدىڭ ورىنباسارى بولىپ ءوز تالابىن دا, تالانتىن دا تانىتا ءبىلدى.
مىنە, قازاق ساۋلەت ونەرىنىڭ وسىنداي ەكى الىپ تۇلعاسىنان العان تاربيە شوكەڭنىڭ ساۋلەت سوقپاعىنداعى دارا جولىن ايقىنداپ بەرگەن ەدى.
شوكەڭنىڭ شوقانعا جاقىندىعىن, ولاردىڭ ابىلاي حاننىڭ ۇرپاقتارى ەكەندىگىن قازاق قاۋىمى بىلەدى. شوكەڭ مۇنى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك رەتىندە قابىلداپ, شوقاننىڭ شىعارمالارىن وقىپ-تۇسىنەتىن جاسقا جەتكەننەن-اق, ونىڭ سالماعىن, ول ارقىلى وزىنە تۇسەتىن سالماقتى سەزىنە باستادى. ول شوقاندى جەكە يەلەنۋدەن اۋلاق, ءبىراق ونى ەل ىشىنە, جاس ۇرپاققا كوپتەپ جەتكىزۋدى ءوزىنىڭ ءۇلكەن پارىزى دەپ تانيدى. ءوزى ايتپاقشى:
ارنادان مىڭ-سان بايقاسام,
قۇيىلىپ شابىت جاتادى.
شوتا بولىپ ويانسام,
شوقان بوپ كۇنىم باتادى.
شوقان تۋرالى «جاس شوقان», «شوقاننىڭ اق ءتۇنى», «سىبىرلىكتەر» اتتى درامالىق شىعارمالارى وسىنىڭ ايعاعى. شوكەڭنىڭ حالىق الدىنداعى, شوقان الدىنداعى ءوز پارىزى تۋرالى تۇسىنىگىن قادىر مىرزا ءالى:
اعايىننىڭ اشىتقاندا
ميىن داۋ,
تالاي قازاق ارۋاعىڭا
سىيىندى-اۋ!
حاقان بولۋ وڭاي ەمەس,
ايتسە دە,
ءۋاليحانوۆ بولۋ ودان قيىنداۋ, – دەگەن جولدارى دالەلدەي تۇسەدى.
قازىرگى ابىلاي حان داڭعىلى اۋەلى ستالين اتىن يەمدەنىپ, سوسىن كوممۋنيستەر قۇرمەتىنە وزگەرتىلگەنىن بۇگىنگى جاستاردىڭ ءبىرى بىلسە, ءبىرى ءبىلمەيدى. الماتىنىڭ باس كوشەسىنە ابىلاي حاننىڭ اتىن بەرگەندە حالىق بولىپ قۋاندىق, بۇل ەلىمىزدەگى ۇلى وزگەرىستەردىڭ باستاماسىنىڭ ءبىرى ەدى.
شوكەڭ كوممۋنيستىك داڭعىل ابىلاي حان اتىمەن اتالا باستاعاننان-اق: «ابەكە, وسى كوشەنىڭ بويىمەن جۇرگىم كەلەدى دە تۇرادى. سەنىڭ ءوفيسىڭنىڭ وسى كوشەدە ورنالاسقانى قانداي جاقسى بولدى! كەلە جاتىپ سونداي راحاتتانام, عاجاپ! ەرتەرەكتە كەڭەستەر زامانىندا اتىن اتاۋدىڭ ءوزى اسا ۇلكەن ساقتىقتى قاجەت ەتەتىن ەدى, ەندى, مىنە, ەلگە يە ازاماتتاردىڭ باسىن قوسىپ, ۇلان-عايىر جەرىمىزدىڭ كوگىندە تۋىمىزدى جەلبىرەتكەن ابىلاي حاننىڭ امانات ەتىپ كەتكەن ازاتتىعىنا جەتكەنىمىزدى تۇسىمدە ەمەس, ءوڭىمدە كورگەنىم قانداي باقىت! سول باقىتتىڭ كۋاسى مەن ءۇشىن وسى ابىلاي حان داڭعىلى بولادى دا تۇرادى», دەپ قاتتى تولقىپ, قۋانىشىن جاسىرا الماي ءجۇردى.
ءوزىنىڭ ىرگەلى زەرتتەۋلەرىمەن ءشوكەڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ سيرەك قولجازبالار قورىنان تابىلعان ابىلاي حاننىڭ حاتىن باسپاسوز بەتىنە جاريالاپ, «ابىلاي حاننىڭ حاتى تابىلدى» دەپ التى الاشقا جار سالدى. حات ارابشا جازىلعان بولاتىن. بىلىكتى ماماندارمەن بىرگە كوپتەگەن ىزدەنىستەر جۇرگىزىپ, ماتىندەردى سالىستىرا وتىرىپ, كيريلل جازۋىمەن جازىپ شىقتى. كوپشىلىكتىڭ كوزايىمىنا اينالعان بۇل حاتتاردىڭ ءماتىنى «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ ەكى نومىرىندە جارىق كوردى. بۇل كەزدە ءوزىنىڭ تولعانىسىن شوكەڭ وسى ماقالالارىندا جازدى. تولعاناتىن ءجونى بار. رەسەي دە, كەڭەس وكىمەتى دە شوقانعا قارسى بولعان جوق, ويتكەنى, ونىڭ ورىس قوعامى ءۇشىن اتقارعان قىزمەتتەرى از ەمەس بولاتىن, ال ابىلاي تۋرالى جازۋعا رۇقسات بولعان جوق. سول زاماننىڭ ىزعارى سىنىپ, ىزعار توڭنىڭ كوبەسى سوگىلە باستاعاندا, ابىلايدىڭ حاتى تابىلىپ, شوكەڭ ونى حالقىمىزدىڭ تاريح بەتتەرىنە ماڭگىگە جازىپ قالدىردى. جاسىراق بولعاندا, ارينە, ابىلاي حان ءجونىندەگى زەرتتەۋلەرى مولىراق بولار ما ەدى؟! دەگەنمەن, وسى دەرەكتەردىڭ ءوزى دە
«...اتامىز وتكەن ابىلاي» دەپ كەلەشەكتە دە تولعاناتىن ۇرپاققا ءبىر سەرپىلىس, تاربيە, سەنىم بەردى.
اللانىڭ ءوزى سۇيگەن ق ۇلىنا ءۇيىپ-توگىپ بەرەر تالانتىن شوكەڭنىڭ بويىنان كورۋگە بولادى: ساۋلەتشى, سۋرەتشى, ءمۇسىنشى, جازۋشى, اقىن, زەرتتەۋشى, اۋدارماشى. شوكەڭ – وسى اتالعان ونەر تۇرلەرىنىڭ بارىندە جارقىن ءىزى بار زور دارىن يەسى. ونىڭ «ويلار, ويلار! جانعا مازا بەرمەيدى» دەگەن تورتتاعاندىق ولەڭدەر توپتاماسى مەن شىعىستىڭ شايىرلارى ومار ءھايامنان, رۋميدەن اۋدارعان رۋباياتتارىنان, نوعاي اقىنى بيكە ق ۇلىنشاقتان اۋدارعان جىر شۋماقتارى ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالانىپ ءجۇر. شوتا اعامىز 3 ءبىردەي شىعارماشىلىق وداقتىڭ – ءساۋلەتشىلەر, جازۋشىلار جانە سۋرەتشىلەر وداقتارىنىڭ مۇشەسى.
2014 جىلى شوت-امان ءۋاليحانوۆتىڭ 2 تومدىق شىعارمالار جيناعى شىقتى. ويى زەرەك, ءتىلى جاتىق بۇل كىتاپ تاعىلىم مەن ونەگەگە تۇنىپ تۇر. اۆتور بۇل كىتاپتى شىعارۋداعى باستى ماقساتىن ەل تاريحىنداعى اقيقات ايعاقتار مەن دالەلدى دەرەكتەردى ءبۇگىنگى زامانداستارى مەن كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ دەپ بىلگەن سياقتى. «ءوتكەننەن بىزگە جەتكەن ءاربىر ۇلى ەڭبەك – بابالارىمىزدىڭ ماڭداي تەرى, وي-سەزىمى, تالابى مەن تالانتىنان تۋعان اسىل مۇراسى. وعان يە بولىپ, ءارى بايىتىپ, كەلەر ۇرپاقتاردىڭ يگىلىگىنە اسىرۋ – مۇراگەرلىك بورىشىمىز», دەيدى اۆتور. ءوتكەننىڭ بۇگىنمەن ساباقتاستىعى ۇرپاقتار جالعاستىعىمەن تانىلاتىنىن ايتا كەلىپ, اۆتور ابىلاي حان, شوقانداردان باستاپ بۇگىنگى زاماننىڭ سەركەلەرى – ەل باسشىلارى, قوعام ءجانە ونەر قايراتكەرلەرى تۋرالى ءوزىنىڭ ۇزىك سىرلارىن تولعاعان.
شوتا ءۋاليحانوۆتىڭ قازاقتىڭ ساۋلەت, سۋرەت, مونۋمەنتالدىق ونەرىنە قوسقان ۇلەسى ۇلكەن. ونىڭ جوبالارى بويىنشا سالىنىپ, بۇگىنگە دەيىن ماڭىزى مەن ءمانى جويىلماي كەلە جاتقان نىسانداردىڭ ىشىندە «ۋنيۆەرسام» دۇكەنىن (1979), قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ عيماراتىن (1980, قازىرگى الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ عيماراتى), «كازگيپروزەم» (1983, قازىرگى جەر كاداسترىنىڭ عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى), فرۋنزە اۋدانىنداعى (قازىرگى مەدەۋ اۋدانى) ساۋدا ورتالىعىن (1987) اتاۋعا بولادى.
ەڭبەكتەرىنىڭ ىشىندە ءوزى دە ەڭ جوعارى باعالايتىن جۇمىسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەلتاڭباسى. 1991 جىلى پايدا بولعان يدەيا قازاق حالقىنىڭ ءتاۋەلسىزدىگىن بۇكىل الەمگە ءدارىپتەيتىندەي سيپاتتا جاسالىپ, مىنە, شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىت مەملەكەت ءمارتەبەسىن اسقاقتاتىپ كەلەدى.
شوكەڭنىڭ مونۋمەنتالدىق ونەردەگى وزىندىك قايتالانباس ءىزى بار. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ مونۋمەنتىن شوتا ءۋاليحانوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ شىڭى دەپ تانۋعا بولادى. ءتاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قۇرمەتىنە سالىنعان بۇل تۋىندى ەگەمەندىگىنە يە بولعان مەملەكەتىمىزدىڭ وتكەنىنە تاعزىم ەتىپ, كەلەشەگىنە سەرپىن بەرەتىن ازاتتىعىنىڭ بەلگىسى رەتىندە جاسالعان. تۇعىردىڭ ۇشار شىڭىندا نىق تۇرعان «التىن ادام» قازاق جەرىندەگى بەيبىتشىلىك پەن تاۋەلسىزدىكتى باعىپ تۇرعانداي. قازاق حالقىنىڭ وتكەن تاريحى مەن بولاشاققا قويعان اسىل ماقساتىن كورسەتەتىن بۇل تۋىندىنىڭ الىس-جاقىن ەلدەردە تەڭدەسى جوق ەكەنى كامىل.
سەمەيدەگى يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا ارنالىپ سالىنعان «ولىمنەن دە كۇشتى» مونۋمەنتى ەل تاريحىنىڭ قاسىرەتتى ءبىر بەلەسىنە قويىلعان قۇلپىتاس رەتىندە ومىرگە كەلدى. بۇل ەسكەرتكىشتە «اتوم بۇلتىنىڭ» استىندا بالاسىن ءوز تانىمەن جاپقان انانىڭ بەينەسى ارقىلى ءومىر ءۇشىن كۇرەس پەن ومىرگە قۇشتارلىق بەينەلەنگەن. حالىقتىڭ باسىنا تونگەن سول اپات جىلداردىڭ كورىنىسىن ءوزىنىڭ تۇلا بويىنان, وي-ساناسىنان وتكىزگەن اۆتوردىڭ بۇل شىعارماسى دا كورگەن ادامدى تولعاندىرماي قويمايدى.
وسى ەڭبەكتەرى مەملەكەت تاراپىنان ءار جىلدارى ءوز باعاسىن دا الىپ كەلەدى: قازاق كسر-نىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن (1970), قازاقستاننىڭ بەينەلەۋ ونەرىنە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن «تارلان» سىيلىعىن (2001) يەلەندى.
شوكەڭدى كوپشىلىك قۇرمەتتەپ, ونىڭ تالانتىن مويىندايدى. وتباسىنىڭ بەرەكەسىن ساقتاپ, ەلدىڭ ءسۇيىسپەنشىلىگى مەن ىقىلاسىنا بولەنگەن تۇلعانىڭ ومىرىندە زينا جەڭگەمىزدىڭ ورنى ەرەكشە. ۇلتىمىزدىڭ اسىل تاربيەسىمەن سۋسىنداتىپ ءوسىرگەن بالالارى, نەمەرەلەرى – شوت-امان ءۋاليحانوۆتاي قازاقتىڭ ابزال ازاماتىنىڭ ۇرپاقتارى حالقىمىزدىڭ يگىلىگىن ارتتىرۋداعى يگى ءىستەردى جالعاستىرۋشى بولادى دەپ سەنەمىن. دارا دارىن يەسى شوت-امان ءۋاليحانوۆتىڭ شىعارمالارى حالقىنا قىزمەت ەتە بەرمەك.
ابدىساعيت تاتىعۇلوۆ,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستان ساۋلەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى