ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىن قورعاۋ بارىسىندا ونىڭ ساقتالۋىن زاڭعا سايكەس قامتاماسىز ەتۋ كەشەندى شارالاردى قاجەت ەتەدى. بۇل ورايدا ەلىمىزدە زاڭدىلىقتى ساقتاۋدىڭ بىرەگەي نەگىزىن قالايتىن قۇزىرلى ورگان – باس پروكۋراتۋرا وزگە قۇقىق قورعاۋ سالالارىنا ۇلگىلى قىزمەت ءتۇرىن كورسەتىپ كەلەدى. ال سونىڭ ىشىندە قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتى اتىنا ساي وسى اتقارىلعان جۇمىس تۇرلەرىنە ساراپتاما جاسايدى. اتالعان كوميتەت توراعاسى م.احمەتجانوۆ پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرىنىڭ باستى نازارى, ەڭ الدىمەن ادام قۇقىن قورعاۋ ماسەلەسىنە باسا اۋدارىلاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. سونىڭ ءبىرى كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىن قورعاۋ بولىپ تابىلادى دەيدى ول.
پروكۋراتۋرا ورگاندارى تاراپىنان كاسىپكەرلىكتى قولداۋ مەن قورعاۋ اياسىندا بىرقاتار كەشەندى جۇمىستار اتقارىلعانى بەلگىلى. اسىرەسە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيزنەستى تەكسەرۋگە موراتوري جاريالاعانىنا وراي جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ءوز الدىنا ءبىر توبە. اركىمگە ءوزىنىڭ كىرىستەرىن زاڭداستىرىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرىلىپ, كەشىرىم جاريالاندى. تالاي ادام كاسىپتەرىن زاڭداستىرىپ الدى. ال قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىڭ ەلدەگى كاسىپكەرلىكتى جانداندىرا ءتۇسۋگە مۇددەلى ەكەندىگىن ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانعانى دالەلدەي تۇسەدى. بۇل زاڭدا كاسىپكەرلىكتى تەكسەرۋ بارىسىن نەعۇرلىم اشىق بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جاڭالىقتار كوپ.
ماسەلەن, مۇندا تەكسەرۋ شارالارىن تىركەۋ, مۇددەلەرى بار ءۇشىنشى جاقتى تەكسەرىسكە تارتۋ, تاعايىنداۋ ءتارتىبى بۇزىلعان جاعدايدا تەكسەرىسكە رۇقسات بەرمەۋ جانە ت.ب. سەكىلدى قوسىمشا مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعان. بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار وزدەرىنىڭ تەكسەرىستەرى جونىندە باس پروكۋراتۋرانىڭ سايتىندا جاريالاۋى جانە ولاردى ءتاۋەكەلدەر بايقاۋى جۇيەسى نەگىزىندە جوسپارلاۋعا كوشۋ بارىسى بيزنەستى قورعاۋدىڭ ماڭىزدى ءتۇرى بولىپ تابىلادى. الايدا, وسىعان قاراماستان ەلباسىنىڭ بىرنەشە مارتە اتاپ وتكەنىندەي, مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان كاسىپكەرلىك قىزمەتتى نەگىزسىز تەكسەرۋ كورىنىستەرى بايقالىپ قالادى. مىنە, سوندىقتان دا بارلىق ورگانداردىڭ, ونىڭ ىشىندە پروكۋراتۋرا دا جەكە بيزنەستى تەكسەرۋ بارىسىن وڭتايلاندىرۋ مەن رەتتەۋگە بارىنشا اتسالىسۋعا ءتيىس, دەيدى احمەتجانوۆ.
ارينە, بۇل ورايدا پروكۋراتۋرا ورگاندارى ەلدەگى زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن قاداعالايتىن بولعاندىقتان كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىن قورعاۋ ماسەلەسىنە اسا ءمان بەرەدى. «پروكۋراتۋرا تۋرالى» زاڭنىڭ 4-بابىنا ساي ولاردىڭ نەگىزگى باعىتى ارنايى ەسەپ جۇرگىزۋ, سونىڭ ىشىندە كاسىپكەرلىك قىزمەتىنە زاڭسىز ارالاسۋدى ۋاقىتىلى انىقتاۋ مەن ونىڭ جولىن كەسۋگە ءمۇمكىندىك بەرەتىن مەملەكەتتىك باقىلاۋ ورگاندارىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بارلىق شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرى قىزمەتى تەكسەرىستەرىن ەسەپكە الۋ بولىپ تابىلادى. تەكسەرىستى بەلگىلەۋ تۋرالى اكتىلەردى مىندەتتى تۇردە تىركەۋ ينستيتۋتى جەكە مەنشىك پەن كاسىپكەرلىك قىزمەت ەركىندىگىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىن قورعاۋدى تىكەلەي قامتاماسىز ەتۋ دەگەن ءسوز. ويتكەنى, زاڭدىلىق – جەكە كاسىپكەرلىككە باقىلاۋ جاساۋدىڭ نەگىزدەلگەن نەگىزگى قاعيداتتاردىڭ ءبىرى. جىل سايىن مەملەكەتتىڭ باقىلاۋشى ورگاندارى جارتى ميلليونعا جۋىق تەكسەرىس وتكىزسە, ونىڭ 2/3 جەكە بيزنەستى قاراۋعا جاتادى.
وسى تەكسەرىستەر كورسەتكەندەي, زاڭ بۇزۋشىلىقتار كوبىنە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ, سالىق ورگاندارى, اكىمدىكتەر جانە ىشكى ىستەر ورگاندارى تاراپىنان ءجيى قايتالاناتىن كورىنەدى. ماسەلەن, ءوتكەن جىلى پروكۋراتۋرا ورگاندارى 2850 زاڭسىز تەكسەرىستى انىقتاسا, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءى توقسانىندا 209 زاڭ بۇزۋشىلىقتى انىقتاپ وتىر. سول سياقتى بيىلعى جىلدىڭ ءى توقسانىندا 628 تەكسەرىستى تىركەۋدەن باس تارتىلعان. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتسەك, وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىندە 497 تەكسەرىس تىركەلمەگەن بولاتىن. ال باس تارتۋ قۇقىعى بۇل تەك كاسىپكەرلەردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ورگاندار جۇيەسىندەگى جەمقورلىق كورىنىستەرىنىڭ الدىن الۋ مەن جويۋدىڭ ءتيىمدى شاراسى بولىپ تابىلادى. سول سياقتى باقىلاۋشى ورگانداردىڭ جوسپارلى تەكسەرىستەرى ءبىرشاما رەتكە كەلتىرىلدى.
بۇل ورايدا جەكە كاسىپكەرلىكتى جوسپارلى تەكسەرىستىڭ ءبارى مەملەكەتتىك باقىلاۋشى ورگاندار قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى وكىلەتتى ورگانعا جىبەرگەن جىل سايىنعى جوسپارلار نەگىزىندە جۇرگىزىلەتىن بولادى. باس پروكۋراتۋرا 25 جەلتوقسانعا دەيىن تەكسەرىستەردىڭ بارلىق جيىنتىق جوسپارلارىن ءوزىنىڭ سايتىنا ورنالاستىرادى. بۇل جوسپارلى تەكسەرىستەردى بەلگىلەۋ مەن وتكىزۋ بارىسىن اشىق ەتە تۇسەدى. جاڭا زاڭ بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندار تەكسەرۋ قاعازدارىن بەكىتەدى, سوعان ساي تەكسەرۋشىلەر جوسپارلى تەكسەرىس كەزىندە تىركەلگەن اكتىمەن قوسا ونى كاسىپكەرلەرگە كورسەتەدى. تەكسەرۋ قاعازىندا زاڭمەن كورسەتىلگەندەي جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى قىزمەتىنە قويىلاتىن تالاپتاردىڭ تولىق جاۋابى قامتىلادى. سول سياقتى بارلىق ورگانعا انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتار مەن قابىلدانعان شارالاردى قامتىعان تەكسەرىستىڭ ۆەدومستۆولىق ەسەبى ەنگىزىلگەن مىندەتتى ۆەدومستۆولىق ستاتيستيكالىق ەسەپ ءجۇرگىزۋ بەلگىلەنىپ وتىر. مىنە, وسى ستاتيستيكاعا بايلانىستى تاۋەكەلدەردى باعالاۋ ۆەدومستۆولىق جۇيەسى جۇرگىزىلىپ, سونىڭ نەگىزىندە تەكسەرىستىڭ كەزەكتى جوسپارلارى تۇزىلەدى.
زاڭسىز تەكسەرىستەردى بولدىرماۋعا قارسى ارەكەتتەردى كۇشەيتۋمەن قاتار پروكۋراتۋرا ورگاندارى مۇنداي تەرىس فاكتىلەرگە جول بەرگەن ادامدارعا اكىمشىلىك اسەر ەتۋ جونىندەگى ءوز وكىلەتتىلىكتەرىن تولىق پايدالانا الادى. ماسەلەن, وتكەن جىلى اتالعان كوميتەتتىڭ جانە ونىڭ ايماقتىق باسقارمالارىنىڭ قاداعالاۋ قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىندە زاڭ بۇزۋشىلىقتى جويۋ جونىندە 448 ۇسىنىس بەرىلىپ, سونىڭ نەگىزىندە 617 لاۋازىمدى قىزمەت اتقارۋشى ءتيىستى تارتىپتىك جاۋاپقا تارتىلدى. ارينە, جوعارىداعى شارالاردىڭ ءبارى زاڭسىزدىقتاردى تۇبەگەيلى جويۋعا جەتكىلىكسىز, سوندىقتان ەڭ الدىمەن, كاسىپكەرلەردىڭ وزدەرى بۇل جاعدايدا قۇقىقتىق ساۋاتتى بولۋعا ءتيىس. ول ءوزىنىڭ قۇقى مەن مىندەتىن جانە تەكسەرۋشىنىڭ وكىلەتتىگىن بەس ساۋساقتاي ءبىلۋى قاجەت. بۇل تۇرعىدا دا ءبىز كاسىپكەرلەرمەن كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىپ جاتىرمىز جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىندە بارلىق قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىندا قىلمىستار تۋرالى ارىزدار مەن حابارلامالاردى ەلەكتروندى تىركەۋدى ەنگىزۋدىڭ بارىسى تۋرالى ماسەلە قارادىق, دەيدى توراعا. وسى ماسەلەمەن تىكەلەي اينالىسقان قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتى قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنداعى ەسەپكە الۋ-تىركەۋ ءتارتىبىنىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جاساعان بولاتىن. ونىڭ بارىسىندا كەيبىر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا ارىز-شاعىمداردى قاراۋ مەرزىمىن سوزىپ جىبەرۋ فاكتىلەرى بايقالدى.
ەلەكتروندى تىركەۋدى ەنگىزۋ ءبىرىنشى كەزەكتە 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ قىلمىستىق سوت وندىرىسىندە ادامداردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى تالاپتارىنا سايكەس قولعا الىندى. ازاماتتاردىڭ ارىز-شاعىمدارىن قاراۋعا بايلانىستى قىلمىستىق پروتسەسس كەزەڭىندە زاڭ بۇزۋشىلىق ءجيى ورىن الاتىنىن تالداۋ كورسەتىپ بەردى. ال ول ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارعا جانە جالپى زاڭعا دەگەن سەنىمىن ازايتاتىنى انىق. مىنە, وسى ورايدا ارىزداردى ەلەكتروندى تىركەۋ, ولاردى قاراۋدى جەدەلدەتۋ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە ولاردىڭ ءوزدەرى قابىلداعان پروتسەسسۋالدىق شەشىمدەرىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتەرىن ارتتىراتىن بولادى. وسىعان بايلانىستى, ەسەپكە الۋ-تىركەۋ ءتارتىبىن جاقسارتۋ ماقساتىندا كوميتەت ىشكى ىستەر ورگاندارىندا ارىز-شاعىمداردى ەلەكتروندى تىركەۋ جۇيەسىن ەنگىزدى.
بۇل جۇيە الدىمەن سىناق رەتىندە استانا, الماتى قالالارىنىڭ جانە وبلىس ورتالىقتارىنىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىندا باستالدى. 2010 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىنا جاسالعان تالداۋ وسى شارالاردىڭ ارقاسىندا وڭدى وزگەرىستەر بولعانىن بايقاتتى. ارىز-شاعىمداردىڭ نەگىزىندە قوزعالعان قىلمىستىق ىستەر سانى ەداۋىر ارتتى. ول اقمولا وبلىسىندا – 30,1 پايىزعا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 28,3 پايىزعا جەتتى. 2009 جىلدىڭ وسىنداي كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا تىركەۋدەن كەيىنگى 3 تاۋلىك ىشىندە قارالعان ارىز-شاعىمدار 5,4 پايىزعا ءوسكەن. ال 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قىلمىستار تۋرالى ارىز-شاعىمدار مەن حابارلامالاردى ەلەكتروندى تىركەۋ ەلىمىزدىڭ بارلىق ىشكى ىستەر ورگاندارىندا ەنگىزىلدى.
سونداي-اق, وسىنداي ەلەكتروندى تىركەۋ سىناق رەتىندە 2010 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن باستاپ استانا, الماتى قالالارىنىڭ جانە قاراعاندى قالاسىنىڭ قارجى پوليتسياسى ورگاندارىنا دا ەنگىزىلگەن بولاتىن. بۇل رەتتە وسى قاناتقاقتى جوبانى جۇزەگە اسىرۋداعى نەگىزگى مىندەتتىڭ ءبىرى كاسىپكەرلەردى قارجى پوليتسياسى جانە باسقا دا باقىلاۋشى ورگانداردىڭ سۇراۋلارى مەن تاپسىرمالارى بويىنشا جۇرگىزىلەتىن زاڭسىز تەكسەرۋدىڭ جولىن كەسۋ بولىپ تابىلادى. ارىزداردى ەلەكتروندى تىركەۋ مەن ەسەپكە الۋ باعدارلامالارى بىرىكتىرىلدى. ەندى ورگانداردىڭ تەكسەرۋ جۇرگىزۋ تۋرالى تاپسىرما بەرۋى تەك تەرگەۋالدى تەكسەرۋ شەڭبەرىندە عانا مۇمكىن بولماق. بۇل تالاپتىڭ ورىندالماۋىن بۇگىنگى كۇنى تەكسەرۋ الدىندا انىقتاۋعا مۇمكىندىك بار. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, تەكسەرۋ ارىزداردى ەسەپكە الۋ كىتاپشاسىندا بولماسا كوميتەت ونى تىركەۋدەن باس تارتادى.
ارىزداردىڭ تىركەلگەنى تۋرالى مالىمەتتەردىڭ ارقاسىندا پروكۋراتۋرا ورگاندارى بۇگىندە قارجى پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان بولاتىن نەگىزسىز قيمىلداردى جۇرگىزۋدى بارىنشا ازايتىپ, مۇنداي زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ جونىندە ۋاقىتىلى شارالار قولدانۋدا. وتكەن جىلى كوميتەت باقىلاۋشى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ 2265 زاڭسىز جانە نەگىزسىز تەكسەرۋلەرىن بولدىرمادى, بۇل وتكەن جىلدارعى كورسەتكىشتەردەن ەكى ەسە كوپ. سونىمەن قاتار, كوميتەت ارىزداردى قابىلداۋ مەن قاراۋعا باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بىرقاتار شارالار قابىلدادى. ماسەلەن, قىلمىستىق-ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ 183-بابىنا سايكەس, قۇقىق قورعاۋ ورگانىنا جۇگىنگەن ارىز يەسىنە 14 تاڭبالى ءنومىر بەرىلىپ, ارىزى قابىلدانعانى تۋرالى تالون تاپسىرىلۋعا ءتيىس. بولاشاقتا ارىز يەسى ءوز شاعىمىنىڭ ودان ارعى تاعدىرى جانە ول بويىنشا قابىلدانعان شەشىم جونىندە ينتەرنەت, CALL-ورتالىعى نەمەسە كادىمگى SMS-حابارلاما ارقىلى ءبىلىپ وتىرادى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ.