بۇل تاريحي شەشىم ەل دامۋىنىڭ جاڭا پاراعىن اشادى
بىرلەسكەن وتىرىستىڭ بەتاشارىندا ءسوز سويلەگەن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن ساياسي رەفورمالاردىڭ باستى فاكتورلارى مەن اسپەكتىلەرىن اتاپ كورسەتتى. ەلباسى ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنا ەنگىزۋ ۇسىنىلعان ءوزگەرىستەر جوباسىن ازىرلەۋ ۇدەرىسىنە ارنايى توقتالىپ, ونى تالقىلاۋ بارىسىندا جاريالىلىق قامتاماسىز ەتىلگەنىن ايتتى. – مەنىڭ جارلىعىممەن ازىرلەنگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جوباسى ءبىر اي بويى وتكەن بۇكىلحالىقتىق قىزۋ تالقىلاۋعا سالىندى. ءار ادام ۇسىنىس بەرۋ قۇقىعىنا يە بولدى. ءبارىمىز زاڭ جوباسىن جاپپاي تالقىلاپ قانا قويماي, ونىڭ ساپالى بولعانىن كورىپ وتىردىق, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى جۇمىس توبى اتقارعان جۇمىستىڭ قورىتىندىسىنا توقتالىپ, كونستيتۋتسيانىڭ 26-بابىنا قاتىستى وزگەرىستەردى حالىقتىڭ كەي بولىگىنىڭ ارقالاي ءتۇسىنگەنىن ايتتى. – جۇمىس توبىنا كونستيتۋتسيا باپتارىنىڭ ۇشتەن ەكىسىن جانە ونىڭ بارلىق ءبولىمىن قامتيتىن 6 مىڭ ۇسىنىس كەلىپ ءتۇستى. بۇكىل كونستيتۋتسيالىق رەفورما قوعامىمىزدى بىرىكتىرە تۇسۋگە باعىتتالادى. سوندىقتان مەن 26-باپتى بۇرىنعى رەداكتسيادا قالدىرۋدى ۇسىنامىن. جالپىۇلتتىق تالقىلاۋدان ءوتكەنىن ەسكەرىپ, زاڭ جوباسىن قازاقستان حالقىنىڭ ورتاق ۇستانىمى دەپ بايىپتاۋعا بولادى. جۇرت ءوز ءسوزىن ايتىپ, سول ارقىلى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جاڭعىرۋىن قولدادى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ەلباسى ءوز سوزىندە قازىرگى رەفورمالاردىڭ ەرەكشەلىگىن اتاپ ءوتىپ, ەلدى ساياسي جاڭعىرتۋدىڭ جەكەلەگەن كەزەڭدەرىنە نازار اۋداردى. – بىرىنشىدەن, جاڭا زاڭ پارلامەنتتىڭ مەملەكەتتىك ىستەردەگى, سونىڭ ىشىندە ۇكىمەتتى جاساقتاۋداعى ءرولىن ايتارلىقتاي كۇشەيتەدى. ەكىنشىدەن, ەكونوميكانى تىكەلەي باسقارۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەر بەرىلەتىن ۇكىمەتتىڭ دەربەستىگى ارتادى. ۇشىنشىدەن, قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزى جاڭعىرتىلادى. زاڭداردىڭ ساقتالۋىن جوعارى دەڭگەيدە باقىلاۋ, سوتتا مەملەكەت مۇددەسىن قورعاۋ جايىن قاراستىراتىن پروكۋراتۋرا قىزمەتىنىڭ بازالىق نەگىزدەرى قالانادى. تورتىنشىدەن, كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ جۇيەسى نىعايا تۇسەدى. بەسىنشىدەن, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ, ءبىرتۇتاستىعىمىزدىڭ, اۋماقتىق تۇتاستىق پەن باسقارۋ نىسانىنىڭ وزگەرمەيتىنىنە كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەرىلەتىن كەپىلدىك بەكەمدەنە تۇسەدى, – دەدى ەلباسى. مەملەكەت باسشىسى وسى جيىندا بيلىكتىڭ بارلىق تارماعىنىڭ جوعارى كاسىبيلىگىن, ولاردىڭ وزىنە جاۋاپكەرشىلىك الىپ, شەشىم قابىلداي الاتىن قابىلەتىن اتاپ ءوتتى. بۇدان بولەك, قازاقستان پرەزيدەنتى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنىڭ ساقتالاتىنىن, مەملەكەت پەن قوعامدى ودان ءارى جاڭعىرتۋ ءۇشىن ساياسي جاعدايلار جاساۋ ماقساتىمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار باعىتىنىڭ وزگەرمەيتىنىن مالىمدەدى. – جولداۋدا ايتىلعان جاڭا ءمىندەتتەر زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى ورگاندارعا ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋىنىڭ ماقساتتارىنا تيىمدىرەك قول جەتكىزۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن بولادى. ءبىر ايقىن ماسەلە – قازاقستاننىڭ وزىنە ءتان ساياسي مودەلى, ياعني تۇراقتى پرەزيدەنتتىك بيلىك ساقتالادى. سونىمەن بىرگە, پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ وكىلەتتىگى نەعۇرلىم كەڭەيىپ, ولاردىڭ ءرولى ارتا تۇسەدى. ءوزىمنىڭ تاجىريبەمە سۇيەنە وتىرىپ ايتايىن, وكىلەتتىكتى ءتيىمدى قولدانۋدىڭ ءوزى اسقان ونەر. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىك بيلىك جايىندا وسى جىلداردىڭ ىشىندە ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلدى. بىراق, ءبىز ەڭ الدىمەن وزىمىزگە, قازاقستاندىقتارعا, حالقىمىزعا نە كەرەك, سونىمەن جۇردىك. وسى ناعىز دۇرىس جول. بۇل قاجىرلى ەڭبەك پەن ىجداعاتتىلىقتى قاجەت ەتەدى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ەلباسى ءوز سوزىندە توقتالىپ وتكەندەي, ساياسي جاڭعىرۋدىڭ تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋمەن قاتار قولعا الىنۋى ايرىقشا ماڭىزعا يە. ولار ءبىر-ءبىرىن كۇشەيتىپ, تولىقتىرا ءتۇسۋى كەرەك. ەلباسى جولداۋىندا ايتىلعان مىندەتتەر زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى ورگاندارعا دا ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. جاڭا جاھاندىق احۋالدا مەملەكەتتىڭ العا قويعان ستراتەگيالىق باعدارى وزگەرمەك ەمەس. مەملەكەتتىك مەجە – دامۋ كوشىنىڭ باسىنداعى 30 ەلدىڭ قاتارىندا بولۋ. ساياسي ءھام تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋدىڭ ماقساتى دا وسى. ەلباسى پارلامەنت قابىرعاسىندا قازاقستاننىڭ باسقارۋ جۇيەسىندە قولعا الىنعان وزگەرىستەر قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ال دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارعا ارقا سۇيەگەن وزگەرىستەر قازاقستاننىڭ الەمدەگى وتىز وزىق مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋىنا ىقپالىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. قاڭتار ايىندا كونستيتۋتسيالىق رەفورما جاساۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلگەننەن بەرگى ارالىقتا ءتيىستى زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ, ءبىر اي كولەمىندە بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋلار وتكەنى ءمالىم. وعان بارلىق ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق ۇيىمدار, عىلىمي جانە شىعارماشىلىق ۇيىمدار, قوعام بەلسەندىلەرى, قاراپايىم حالىق وكىلدەرى اتسالىستى. قوعامدىق ساياسي ورتادا 2 مىڭنان استام, عىلىمي-شىعارماشىلىق ورتادا 50-دەن استام رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى باسقوسۋ ءوتتى. كونستيتۋتسيالىق رەفورمالارعا قاتىستى وڭىرلەردە 10 مىڭعا تارتا شارا وتكىزىلىپ, وعان 2 ميلليوننان استام ادام قاتىسقان. بۇل ماسەلە اقپارات قۇرالدارىندا قىزۋ تالقىلانىپ, 6 مىڭعا جۋىق ۇسىنىس تۇسكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. وتاندىق باق-تار دا ءار ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا قاتىستى وي-پىكىرلەرىن, ۇسىنىستارىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن تولىققاندى جاعداي جاسادى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. – كەيبىر باپتار ازاماتتاردىڭ توتەنشە نازارىن اۋدارىپ, قوعامدا ءۇلكەن رەزونانس تۋدىردى. حالقىمىزدا «كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەگەن اتالى ءسوز بار. بۇل پىكىرلەر ەلىمىزدە ءالى دە ءتۇيىنى تارقاماعان تۇيتكىلدەر بار ەكەنىن ايقىن كورسەتتى. ۇسىنىستاردىڭ كوپشىلىگى توپتاستىرىلىپ, كونستيتۋتسيا ءۇشىن كەرەك باپتارى قابىلداندى جانە كوپ ۇسىنىستار زاڭدارعا وزگەرىس جاساۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بولادى. ونى ۇكىمەت جاعىنان جانە سىزدەر قارايسىزدار. ولاردى كەيىنىرەك قاراستىرۋعا دا ءمۇمكىندىك بار. سونىمەن قاتار, الداعى جۇمىستاردىڭ قانداي بولۋى كەرەك ەكەندىگىن ايقىنداپ بەردى. مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا جۇمىس توبى ۇسىنىستاردىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ءتيىستى زاڭ جوباسىن دايىندادى. ول زاڭ جوباسىن مەنىڭ توراعالىعىممەن جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسىندا تالقىلاعانىمىزدى, قورىتىندىسىن جاساعانىمىزدى بىلەسىزدەر, – دەدى ەلباسى. پرەزيدەنت كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا قاتىستى زاڭ جوباسىنىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسقا تاپسىرىلۋىنىڭ ماڭىزى تۋراسىندا دا ايتىپ ءوتتى. – پارلامەنت دەپۋتاتتارىنان ءتيىستى زاڭنامالار مەن ۇدەرىستەردى ساقتاي وتىرىپ, كوپكە سوزباي اتالعان زاڭ جوباسىن قاراستىرۋدى سۇرايمىن. كونستيتۋتسيادا نەگىزگى زاڭدى وزگەرتۋدىڭ ەكى جولى بار. پرەزيدەنت تالقىلاۋدان كەيىن ءوزگەرىستەردى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمعا جىبەرە الادى نەمەسە پارلامەنتتىك تالقىلاۋ بولادى. مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى وزگەرمەيتىندىكتەن, كوپ شىعىنمەن رەفەرەندۋم وتكىزۋدىڭ قاجەتى جوق. سوندىقتان مەن زاڭ جوباسىن حالىق سايلاعان دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ قاراۋىنا ۇسىنۋدى ءجون سانادىم. دەپۋتاتتىق كورپۋس بۇل جۇمىستى ويداعىداي اتقارادى دەپ سەنەمىز. بارشامىزدىڭ ماقساتىمىز ءبىر – مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن بۇدان دا ءتيىمدى ءارى تۇراقتى ەتۋ,– دەدى ن.نازارباەۆ. ەلباسى سوزىندە ايتىلعانداي, جاڭا زاڭ جوباسىندا كونستيتۋتسيانىڭ 23 بابىنا وزگەرىس ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن, پرەزيدەنتتىڭ شارۋاشىلىق باسقارۋىنا 35 وكىلەتتىگىن تومەنگى دەڭگەيگە بەرۋ ۇسىنىلادى. كونستيتۋتسيانىڭ 23 بابىندا كورسەتىلگەن, باسقا دا زاڭدارداعى پرەزيدەنت وكىلەتتىكتەرى پارلامەنت پەن ۇكىمەت قۇزىرىنا وتەدى. ول زاڭدار كوپ ۇزاماي پارلامەنتكە ەنگىزىلەتىن بولادى. – ءبىز وسى زاڭدار ارقىلى بيلىك تارماقتارى مەن ولاردىڭ دەڭگەيلەرى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى بارىنشا ءتيىمدى ەتىپ, قايتا بولەمىز. وسىنىڭ ءبارى جاھاندىق جانە وڭىرلىك سىن-قاتەرلەرگە ۋاقتىلى جاۋاپ بەرىپ, الدىن الۋ ءۇشىن جاسالىپ وتىر. ول اتا زاڭعا بۇعان دەيىن ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردەن الدەقايدا ماڭىزدى جانە اۋقىمدى دەپ سانايمىن. سول سەبەپتى, بۇل تاريحي شەشىم ەل دامۋىنىڭ جاڭا پاراعىن اشقالى وتىر. ساياسي جاڭعىرۋ كونستيتۋتسيالىق رەفورما ارقىلى ناقتى جۇزەگە اساتىن بولادى,– دەدى ەلباسى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا زاڭ جوباسىن بەلگىلەنگەن بارلىق ۇدەرىستەردى ساقتاي وتىرىپ قاراستىرۋ جونىندە ۇسىنىس ءبىلدىردى. – مىناۋ زىمىراپ بارا جاتقان ۋاقىتتان دەر شاعىندا وزۋ قاجەت. بۇل وڭاي ەمەس. كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار قازاقستان قاي باعىتتا جۇرەدى دەگەن سۇراققا ءبىزدىڭ ناقتى جاۋابىمىز بولعالى تۇر. ول – دەموكراتيالىق دامۋ باعدارى. ءبىز – جاۋاپتى ساتتەردىڭ بارىندە اۋىزبىرشىلىگىمىزدى پاش ەتكەن حالىقپىز. قازىر دە وسى اسىل قاسيەتتەرىمىزدى تانىتۋعا ءتيىسپىز. ەل بولاشاعى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى ءىستى ابىرويمەن اتقاراتىنىمىزعا نىق سەنىممەن ءتيىستى زاڭ جوباسىن پارلامەنتكە ەنگىزىپ وتىرمىن. ەندى پارلامەنت زاڭ جوباسىن قاراۋدىڭ كۇن ءتارتىبىن مۇقيات ساقتاي وتىرىپ, اشىق جانە جاريالى تۇردە قۇجاتتى قاراۋى قاجەت. ماسەلەگە ەلدىك مۇددە تۇرعىسىنان قاراپ, زاڭدى ۇزاققا سوزباي قابىلدايسىزدار دەپ مەن كامىل سەنەمىن. جۇمىستارىڭىزعا تابىس تىلەيمىن, نازارلارىڭىزعا راxمەت! – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى مەملەكەت باسشىسى.پارلامەنتتىڭ پارمەنى كۇشەيىپ, ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى
مەملەكەت باسشىسىنان كەيىن ءسوز العان پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى – مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسەلەلەرى ءجونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى ءادىلبەك جاقسىبەكوۆ ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەردىڭ ناقتى جوباسىن پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا تانىستىردى. ءا.جاقسىبەكوۆپەن قاتار, جۇمىس توبىنىڭ وزگە دە مۇشەلەرى دەپۋتاتتاردىڭ جاڭا قۇجاتقا قاتىستى ساۋالدارىنا جاۋاپ بەرىپ, ۇسىنىستارىنا قۇلاق ءتۇردى. – مەملەكەت باسشىسى پارلامەنت قاراۋىنا بەرگەن زاڭ جوباسىندا ەل ازاماتتارىنىڭ كوپشىلىگى قولداعان ۇسىنىستار نازارعا الىندى. ۇسىنىلىپ وتىرعان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى نەگىزگى بەس بلوكقا ءبولىپ قاراۋعا بولادى. ءبىرىنشىسى – تۇزەتۋلەر پارلامەتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان. ۇكىمەتتى جاساقتاۋداعى ءماجىلىستىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ ۇسىنىلادى. سونىمەن قاتار, ۇكىمەت پەن ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ قىزمەتىن باقىلاۋ وكىلەتتىگى بويىنشا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ قاراستىرىلعان. ۇكىمەت قۇرامىن جاساقتاۋ كەزىندە كەلەسى ءتارتىپ ۇسىنىلادى. مەملەكەت باسشىسى بۇل قادامعا بارلىق بيلىك تارماقتارىنىڭ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, سونىمەن قاتار, ولاردىڭ اراسىندا ءوزارا تەپە-تەڭدىكتىڭ ساقتالۋى ءۇشىن بارىپ وتىرعانىمىز تۋرالى ايتقان بولاتىن. ۇكىمەت قۇرامىن جاساقتاۋ كەزىندە كەلەسى ءتارتىپ ۇسىنىلادى. پرەمەر-مينيستر ماجىلىسپەن كەڭەسكەننەن كەيىن مەملەكەت باسشىسىنا ۇكىمەت مۇشەلىگىنە ۇمىتكەرلەر تۋرالى ۇسىنىستى ەنگىزەدى. پرەزيدەنت ءوزى تاعايىندايتىن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مەن قورعانىس ءمينيسترى عانا بۇل ەرەجەدەن تىسقارى قالادى, – دەدى ءا.جاقسىبەكوۆ. جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى ايتىپ وتكەندەي, بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەر قايتا بولىنگەننەن كەيىن پارلامەنتتىڭ جاڭا قۇرامى سايلانسا, ۇكىمەت قۇرامى دا قايتادان جاساقتالادى. – كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار اياسىندا ماڭىزدى ءبىر نورما بار. وعان سايكەس, ۇكىمەت ءوز وكىلەتتىگىن جاڭادان سايلانعان پارلامەنتتىڭ الدىندا تاپسىرادى,– دەدى ءا.جاقسىبەكوۆ. – پارلامەنتتىڭ ءاربىر پالاتاسى قانداي دا ءبىر ءمينيستردىڭ جۇمىسىنا قاناعاتتانباسا, پرەزيدەنتتىڭ اتىنا ۇندەۋ جولداۋ ارقىلى ءمينيستردى جۇمىستان بوساتا الادى. جاڭا زاڭ جوباسىندا قاراستىرىلعان تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە پروكۋراتۋرا جۇمىسىنا قاتىستى. باس پروكۋراتۋرانىڭ بىرقاتار وكىلەتتىكتەرىنە قاتىستى ءماجىلىس دەپۋتاتى گلەب ششەگەلسكي قازاقستان پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسىنا ساۋال قويعان بولاتىن. – مەن زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا قابىلداۋدى قولدايمىن جانە ارىپتەستەرىمە دە وسى زاڭ جوباسىن قولداۋدى ۇسىنامىن. بايانداماشىدان مىنا ماسەلەنى انىقتاپ العىم كەلەدى. قۇرمەتتى ءادىلبەك رىسكەلدى ۇلى, قولىمىزداعى كونستيتۋتسيانىڭ 83-بابى 1-تارماعىنا ءسايكەس, پروكۋراتۋرا زاڭ جانە وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىلداۋعا نارازىلىق بىلدىرە الادى. ال ۇسىنىلعان وزگەرىستەردە پروكۋراتۋرانىڭ اتالعان وكىلەتتىگى الىنىپ تاستالعان. بۇل وزگەرىس نە ءۇشىن جاسالعانىن ايتىپ بەرىڭىز, – دەدى دەپۋتات. ءا.جاقسىبەكوۆ بۇل جاڭاشىلدىق پروكۋراتۋرا ورگاندارىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ەنگىزىلگەنىن جەتكىزدى. – قازىرگى زاڭنامادا تىم كۇردەلى ماسەلەلەر كوپ. نەگىزگى زاڭدا بولسا, وسى ورگاننىڭ تەك باستى بازالىق وكىلەتتىكتەرىن قالدىرۋ قاراستىرىلعان. بۇل – زاڭدى ۇستانۋعا قاتىستى جوعارى قاداعالاۋ, سوتتا مەملەكەت مۇددەسىن قورعاۋ, قىلمىستىق قۋدالاۋ قۇزىرى. پروكۋراتۋرانىڭ بارلىق وكىلەتتىگىن جەكە زاڭنامادا ناقتى بەلگىلەۋ كوزدەلىپ وتىر. ءوز كەزەگىندە, بۇل پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن ۋاقىت تالاپتارىنا ساي جيناقىلاندىرۋعا جول اشادى,– دەدى ول. بىرلەسكەن وتىرىسقا قاتىسقان باس پروكۋرور جاقىپ اسانوۆ تا ءوزى باسقاراتىن ۆەدومستۆو وكىلەتتىگىنىڭ ازايۋى نەمەسە ازايماۋى پارلامەنتتىڭ قۇزىرىندا ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. – جالپى, ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ نەگىزگى باعىتى زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, مەملەكەت مۇددەسىن قورعاۋ, قىلمىستىق قۋدالاۋ. سونىڭ بارلىعى بۇگىنگى جاڭا جوبادا ساقتالعان. قولىمىزداعى زاڭ جوباسىندا ءبىزدىڭ كوپ فۋنكتسيامىز ەگجەي-تەگجەيلى جازىلعان. ءبىزدىڭ زامان تالابىنا ساي كوپتەگەن وزگەرىستەردى دەر كەزىندە جاساي الماي كەلگەنىمىز جاسىرىن ەمەس, سول سەبەپتى, جاڭا قۇجاتتا كورسەتىلگەن ماسەلەلەر وتە ورىندى دەپ ەسەپتەيمىن. جالپى, وكىلەتتىكتەرىمىز ازايا ما, الدە ارتا ما, ول جاعى پارلامەنتتىڭ قۇزىرىندا. بۇل ماسەلەگە قاتىستى سىزدەردىڭ الدارىڭىزعا ءالى تالاي كەلەمىز,– دەدى باس پروكۋرور. كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر ەلباسىنىڭ موراتوري جاريالاۋ قۇقىعىنا اسەر ەتپەيدى. بۇل تۋرالى ءا.جاقسىبەكوۆ دەپۋتات ازات پەرۋاشەۆتىڭ ساۋالىنا قايتارعان جاۋابىندا ايتتى. قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا پرەزيدەنتكە زاڭدىق كۇشى بار زاڭدار نەمەسە جارلىقتار شىعارۋ قۇقىعىن بەرىپ كەلدى. تۇزەتۋلەر جوباسىندا كونستيتۋتسيانىڭ 45-بابى 2-تارماعىنان بۇل قۇقىقتى جويۋ ۇسىنىلادى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا پرەزيدەنت ءۇش مارتە موراتوري جاريالاعانى بەلگىلى. داعدارىس كەزىندە بۇل شارالار كاسىپكەرلىك سالا ءۇشىن ايتارلىقتاي دەمەۋ بولىپ, بىرقاتار كاسىپكەرلەردى قۇلدىراۋدان قۇتقارىپ قالدى. – بۇگىندە بيزنەستىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى قاۋپى بار. پرەزيدەنتتىڭ موراتوري جاريالاۋ قۇقىعى ساقتالا ما؟ جانە ول قانداي نورمالارعا سۇيەنبەك؟– دەدى دەپۋتات. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى ەلباسىنىڭ بۇل وكىلەتتىگى كونستيتۋتسيانىڭ 45-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس ساقتالاتىنىن ايتتى. ياعني, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى كونستيتۋتسيا مەن زاڭدار نەگىزىندە ەلدىڭ اۋماعىندا مىندەتتى كۇشى بار جارلىقتار مەن وكىمدەر شىعارادى. ا.پەرۋاشەۆ ايتقان موراتوري وسىنداي جارلىقتارمەن بەكىتىلەدى. اتا زاڭىمىزدىڭ 91-بابىندا «كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن مەملەكەتتىڭ ءبىرتۇتاستىعىن جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىن, رەسپۋبليكانى باسقارۋ نىسانىن وزگەرتۋگە بولمايدى» دەگەن جولدار تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن. پارلامەنتكە جاڭادان تۇسكەن زاڭ جوباسىندا بۇل باپقا قاتىستى نە ايتىلعان؟ وسىعان الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن دەپۋتات باقىتجان ءابدىرايىمنىڭ تاراپىنان سۇراق قويىلدى. ءا.جاقسىبەكوۆ وعان بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى: – وسى ماسەلە بويىنشا بىزگە حالىق تاراپىنان, قوعامدىق ۇيىمداردان, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنەن كوپتەگەن سۇراقتار ءتۇستى, ۇسىنىستار ايتىلدى. سوندىقتان, پرەزيدەنت 91-باپقا سايكەس, تاۋەلسىزدىك – نەگىزگى قۇندىلىق دەپ شەشتى. بۇل باپقا ەشقانداي وزگەرىس جاسالمايدى. پرەزيدەنتتىڭ وبلىس پەن قالا اكىمدەرى شىعارعان اكتىلەرىنىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى قۇزىرى ساقتالادى. ءماجىلىس دەپۋتاتى سەرىك بەكتۇرعانوۆ بۇل تۋرالى: – كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر تۋرالى زاڭ جوباسىندا پرەزيدەنت وبلىس, قالا اكىمدەرىنىڭ اكتىلەرىن تولىق نەمەسە جارتىلاي توقتاتا الادى دەپ كورسەتىلگەن. سونىمەن قاتار, كونستيتۋتسيانىڭ وزگە دە باپتارى بويىنشا ۇكىمەت وبلىس, قالا جانە استانا اكىمدەرىنىڭ اكتىلەرىن تولىق نەمەسە جارتىلاي توقتاتا الادى دەپ جازىلعان. بۇل ەكى باپ ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەسىپ, قايشىلىقتارعا سوقتىرماي ما؟– دەگەن ساۋال قويعان-دى. وعان ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى يگور روگوۆ جاۋاپ بەردى. – بۇل باپتار جاڭادان ەنگىزىلگەن جوق, قازىرگى كونستيتۋتسيامىزدا بۇرىننان بار. بۇل قۇزىرەتتىلىك قالدىرىلدى. بۇعان دەيىنگى تاجىريبەمىزدە ەكى باپتىڭ قايشىلىعى تۋرالى وقيعا تىركەلگەن ەمەس, – دەدى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى. كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەرگە سايكەس, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارى بويىنشا ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيۋدە. جاڭا زاڭ جوباسىندا كورسەتىلگەندەي, الداعى ۋاقىتتا ۇكىمەت مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ءوزى ازىرلەپ قانا قويماي, ونى ءىس جۇزىنە اسىرۋعا دا تولىقتاي جاۋاپتى بولماق. بۇل ماسەلەگە قاتىستى ءماجىلىس دەپۋتاتى يرينا ارونوۆانىڭ ساۋالىنا وراي, ادىلبەك جاقسىبەكوۆ بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى: – ۇكىمەت وزگە ينستانتسيالارعا جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارتا المايدى. سەبەبى, اتقارۋشى بيلىك ءوزى ازىرلەگەن ستراتەگيالىق قۇجاتتارعا قاتىستى جاۋاپكەرشىلىكتى دە ءوز موينىنا الۋعا ءتيىس. بۇل ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن جوعارىلاتىپ قانا قويماي, ونىڭ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. دەپۋتاتتار جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرىنە سۇراق قويىپ قانا قويماي, ءوز تاراپتارىنان جاڭا قۇجاتقا قاتىستى ۇسىنىستارىن دا جەتكىزدى. ماسەلەن, ءماجىلىس دەپۋتاتى انار جايىلعانوۆانىڭ پايىمداۋىنشا, قازىرگى كونستيتۋتسيانىڭ 44-بابىنىڭ 3-تارماعىندا كورسەتىلگەندەي, پرەزيدەنت قورعانىس ءمينيسترىن, ىشكى ىستەر, ادىلەت, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىن ءوزى تاعايىنداۋعا قۇقىلى. – اتالعان نورمانىڭ ۇسىنىلعان رەداكتسياسىنا سايكەس, بۇل تىزىمنەن ادىلەت ءمينيسترى مەن ىشكى ىستەر ءمينيسترى الىنىپ تاستالعان. ادىلەت مينيسترلىگىنە قاتىستى وزگەرىس ءوزىن-ءوزى اقتايدى دەلىك. ال ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ىشكى قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋداعى ءرولى ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە ەكەندىگىن ەسكەرسەك, مەنىڭ سۇراعىم بار. بالكىم, ىشكى ىستەر ءمينيسترىن تاعايىنداۋ وكىلەتتىگى پرەزيدەنت قۇزىرىنا بەرىلۋى كەرەك شىعار, – دەدى دەپۋتات. ءا.جاقسىبەكوۆ اتاپ وتكەندەي, بۇل ماسەلەنى ورىندى دەۋگە بولادى. پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى بولىپ تابىلادى, ال ۇلتتىق ۇلان – ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ بولىمشەسى. – پرەزيدەنت زاڭ جوباسىن پارلامەنتكە تالقىلاۋ ءۇشىن بەردى. مەنىڭشە, بۇل ماسەلەگە قاتىستى بارشامىز كەلىسىم كوميسسياسىمەن اقىلداسۋىمىز كەرەك, ونىڭ قۇرامىندا جۇمىس توبىنىڭ دا مۇشەلەرى بار. مۇمكىن, قورعانىس ءمينيسترى سياقتى, ىشكى ىستەر ءمينيسترىن قىزمەتكە تاعايىنداۋ مەن بوساتۋ قۇقىعى دا پرەزيدەنتكە بەرىلگەنى ءجون بولار. ەكىنشى وقىلىمدا ءتيىستى شەشىم قابىلدايمىز دەپ سەنەمىن, – دەدى بۇل تۋرالى ءا.جاقسىبەكوۆ. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى – مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى ءا.جاقسىبەكوۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جيىننان كەيىن ءۇزىلىس جاريالاندى. قوس پالاتانىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى تۇستەن كەيىن قايتا جالعاستى.ەل بولاشاعىنىڭ ايشىقتى بەدەرى
وسى كۇنى وتكەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين جەتەكشىلىك ەتكەن بىرلەسكەن وتىرىستىڭ كەلەسى ءبولىمى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن تالقىلاۋعا ارنالدى. تالقىلاۋ بارىسىندا پارلامەنت دەپۋتاتتارى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جونىندە ءوز پىكىرلەرىن ايتا كەلىپ, زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلگەلى وتىرعان وزگەرىستەردىڭ ءمان-ماڭىزىنا باسا نازار اۋداردى. القالى جيىندا ءبىرىنشى كەزەكتە ءسوز العان ءماجىلىس دەپۋتاتى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ جيىندا الداعى ءوسۋ جولىمىزدى ايقىندايتىن تاۋەلسىز تاريحىمىزدىڭ شەجىرەسىنە اينالار وزەكتى ءىس تالقىلانىپ وتىرعانىن, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان تاعدىرلى ماسەلە – ساياسي باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋدىڭ وزەكتى ماسەلە ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ءبىز ءبىر اي بويى ەلباسىمىز باستاماشى بولعان بيلىك تارماقتارى وكىلەتتىكتەرىن قايتا ءبولۋ تۋرالى قاعيداتتىڭ قىر-سىرىنا ۇڭىلدىك, تۇبەگەيلى تالقىلادىق. ناتيجەسىندە, ەل پرەزيدەنتىنىڭ ساياسات سىناعىنداعى وجەت قيمىلى شىن مانىندە ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىن باتىل قادام ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. راسىندا دا, پرەزيدەنتتىڭ ءوز بيلىگىنىڭ كوپتەگەن بولىگىن بيلىكتىڭ وزگە تارماقتارىنا بەرۋى ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك عۇمىرنامامىزدا عانا ەمەس, ارعى-بەرگى تاريحىمىزدا بولماعان, الەمدىك ساياساتتا كەزدەسە بەرمەيتىن ەرەكشە بەتبۇرىس, دەدى دەپۋتات. ب.ىزمۇحامبەتوۆ, سونداي-اق, تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقان العاشقى كۇننەن باستاپ, ءاربىر قادامىن نىق باسىپ, الدىن الا بولجام جاساپ, بارلىق قيىندىقتاردى سارابدال ساياساتىمەن ەڭسەرىپ, ەلىن, حالقىن وركەنيەت بيىگىنە جەتەلەگەن ەلباسىمىزدىڭ بۇل جولى دا زامان تىنىسىن ءدوپ باسىپ, باتىل قادامدار جاساعانىنا توقتالدى. قازاقستان تۇراقتىلىق ءسان-سالتانات قۇرعان, الپاۋىت ەلدەرمەن يىق تەڭەستىرگەن ازۋلى مەملەكەت بولدى. مۇنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نەگىزىن قالاعان مىقتى پرەزيدەنتتىك باسقارۋدىڭ ارقاسىندا باعىندىرعان بيىكتەر ەكەنى ءسوزسىز. ەندى وسى جەتىستىكتەرىمىزگە تىرەك, وركەنيەتىمىزگە وزەك بولار ۇلكەن وزگەرىستەر قولعا الىنعالى تۇر. ەلباسى ءوزى جاساعان قازاقستاندىق دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىندە پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە زور سەنىم ارتتى. وسى جەردە باسا ايتا كەتەتىنىمىز, ازاتتىقتىڭ اق تاڭى اتقان كۇننەن ەلباسىنىڭ باتىل قادامدارىن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋدا پارلامەنتكە ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلىپ كەلەدى. 1995 جىلى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم ءوتىپ, بۇگىنگى تالقىلانىپ وتىرعان اتا زاڭىمىزدىڭ تۇساۋى كەسىلگەن كەزدەن باستاپ, ءبىزدىڭ قوس پالاتالى پارلامەنت اشىق پىكىرلەر مەن جاريا ساياساتتىڭ بيىك ورنى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, مۇمكىندىگى مول, قۋاتى مىقتى, ماڭىزدى مەملەكەتتىك ءارى حالىقتىق ينستيتۋت بولىپ قالىپتاستى, دەدى ول. قازىرگى تاڭدا قولعا الىنعان ساياسي رەفورمالاردى تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن دەموكراتيالىق دامۋ ۇردىسىنە دەن قويىپ, حالىقتىڭ ءۇنى مەن قالاۋىن الدىڭعى قاتاردان تۇسىرمەي كەلە جاتقان ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ زاڭدى جالعاسى دەپ اتاعان دەپۋتات, ەندىگى كەزەكتە ۇكىمەت پرەزيدەنت الدىندا قالاي ەسەپ بەرسە, پارلامەنت الدىندا دا سونداي جاۋاپكەرشىلىكتە بولاتىنىن, سونداي-اق, الداعى ۋاقىتتا پارلامەنت ۇكىمەت قۇرامىن جاساقتاۋعا بەلسەنە قاتىسا الاتىنىن جەتكىزدى. بۇدان بولەك, ول ەندى ۇكىمەت ەلباسىمىز بەلگىلەگەن باسىم باعىتتار اياسىندا قاجەتتى شەشىمدەر قابىلداپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاعا تولىعىمەن جاۋاپ بەرەتىنىن, پرەزيدەنتتىڭ بىرقاتار وكىلەتتىگى بولىنگەنمەن, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بۇگىنگە دەيىنگى تۇراقتى دامۋىنىڭ كەپىلىنە اينالعان پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسى ءوز كۇشىندە قالاتىنىن اتاپ كورسەتتى. سونىمەن بىرگە, ب.ىزمۇحامبەتوۆ قوعامىمىزدىڭ ەلباسى ۇندەۋى مەن جولداۋىن تالقىلاۋ بارىسىندا بولاشاققا بايىپتى بولجام جاساي وتىرىپ, ءوز ۇسىنىس-تىلەكتەرىن جەتكىزگەنىنە ەكپىن بەردى. وسىنداي ۇسىنىستاردىڭ ءبىرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە كانديداتقا قويىلاتىن نەگىزگى تالاپتارعا قاتىستى بولدى. كونستيتۋتسيانىڭ 41-بابىندا ەل پرەزيدەنتىنىڭ لاۋازىمىنا كانديداتتارعا قويىلاتىن بىلىكتىلىك ولشەمدەرىنىڭ ىشىندە جوعارى ءبىلىم جايى ەسكەرىلمەگەنى مۇلدەم اقىلعا قونىمسىز. ءتىپتى, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ەڭ تومەنگى ساتىسى ءۇشىن دە جوعارى ءبىلىم بولۋى قارالعان, ال ەلدى باسقاراتىن پرەزيدەنتتىككە كانديدات ءۇشىن بۇل قارالماعان. سوندىقتان دا پرەزيدەنتتىككە كانديداتقا قويىلاتىن باستى تالاپتار قاتارىندا مىندەتتى تۇردە جوعارى ءبىلىمىنىڭ بولۋىن كونستيتۋتسياعا ەنگىزۋ قاجەت دەگەن ناقتى ۇسىنىس بار. بۇل بولاشاقتا ورىن الۋى مۇمكىن كەلەڭسىزدىكتىڭ الدىن الۋدىڭ ءبىر جولى دەۋگە بولادى, دەدى دەپۋتات. ءسوزىنىڭ سوڭىندا شەشەن: «ەلىن سۇيگەن – ەلى سۇيگەن ەلباسىنىڭ اينالاسىنا توپتاسىپ, ءبىز, قازاقستاندىقتار, «ماڭگىلىك ەل» قۇندىلىقتارىن نىعايتۋ جولىندا ۋاقىتتىڭ كەز كەلگەن سىن-قاتەرىنە قارسى تۇرا الاتىنىمىزعا, تاۋەلسىز قازاقستانىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىن, وركەندەۋىن جانە بارلىق ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ۇدايى ءوسۋىن قامتاماسىز ەتەتىنىمىزگە, الەمنىڭ ەڭ باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەتتەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلاتىنىمىزعا سەنىمدىمىز!» – دەدى. بۇدان كەيىن ءسوز كەزەگى سەناتور سەرىك اقىلبايعا بەرىلدى. ول ءبىرىنشى كەزەكتە وتكەن كەزەڭ ىشىندە حالقىمىزدىڭ رۋحى مەن بىرلىگىنىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكامىز بارلىق كورسەتكىشتەر بويىنشا جوعارى ناتيجەگە قول جەتكىزگەنىن اتاپ كورسەتتى. ساياساتتىڭ تۇراقتىلىعى مەن كوپ باعىتتىلىعى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا ۇلكەن ينۆەستيتسيالاردى تارتۋدىڭ كەپىلى بولدى. بارلىق وسى جەتىستىكتەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ جۇرگىزگەن ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. دەگەنمەن دە, وسى جەتىستىكتەرگە قاراماستان, قازاقستان قول جەتكىزگەن تابىستارىندا توقتاپ قالماي, دامۋدىڭ جاڭا بەلەسىنە تۇبەگەيلى جاڭا يدەيالارمەن وتۋدە. سەبەبى, پروگرەسس جانە جالپى مەملەكەتتىڭ ومىرشەڭدىك ماسەلەلەرى ارقاشاندا ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن ساقتاپ قالۋدا, دەدى سەناتور. ءسوزىن ءارى قاراي جالعاعان س.اقىلباي تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە زاڭدار مەن قوعام ينستيتۋتتارى ادامي سانا جانە قوعام ۇردىسىمەن بىرگە بىرتە-بىرتە دامۋى ءتيىس ەكەندىگىن ۇعىنا وتىرىپ, پرەزيدەنت مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنىڭ جاڭا جولدارىن كورسەتىپ كەلە جاتقانىن قوزعادى. قازاقستان ودان بەتەر باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت بولۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ 25 جىل ىشىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ بارلىق جەتىستىكتەرىن قالاي ساقتاۋعا بولادى؟ مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ ءتيىمدىلىگىن قالاي جاقسارتۋىمىز كەرەك؟ ەلىمىزگە ودان دا كوپ ينۆەستيتسيالاردى قالاي تارتۋعا بولادى؟ بارلىق وسى ساۋالدار وزەكتى بولىپ تابىلادى جانە ناقتى جاۋاپتى قاجەت ەتەدى. ايتىلعان ساۋالدارعا جاۋاپ رەتىندە ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندەگى جاڭا باعىتتاردى بىلدىرەتىن نىسان – ۇسىنىلىپ وتىرعان كونستيتۋتسيالىق رەفورما دەپ سانايمىن, دەگەن سەناتور قوعامدىق سانانىڭ وزگەرىستەرىنە اسەر ەتەتىن, ستراتەگيالىق ويلاۋ قابىلەتى وتە جوعارى ساياساتكەر بولعاندىقتان, ەلباسى قازاقستاندا دەموكراتيانىڭ نەگىزدەرىن ودان ءارى نىعايتۋ ماقساتىندا پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ ءرولىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋدى ۇسىنىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا قوعام پرەزيدەنت ۇسىنعان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار بويىنشا ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋ تابالدىرىعىندا تۇر. بۇل ەل تاريحىنىڭ اسا ماڭىزدى ءساتى بولىپ تابىلادى, سەبەبى, كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتىڭ ارحيتەكتۋراسىنا وڭ اسەرىن تيگىزەدى. سونداي-اق, سەناتور قازىرگى قولدانىستاعى كونستيتۋتسياعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر 1998, 2007 جانە 2011 جىلدارى ەنگىزىلگەنىن, اتالعان وزگەرىستەر مەملەكەتتىڭ دامۋىنا ءوزىنىڭ وڭ اسەرىن تيگىزگەنىن ءسوز ەتە كەلىپ, قازىرگى ۋاقىتتا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ ماعىناسى كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەردىڭ قورعاۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ, پارلامەنت پەن ۇكىمەت اراسىنداعى كەيبىر وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ, پروكۋراتۋرا مەن سوت جۇيەسىندەگى كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەردى ناقتىلاۋ, سونىمەن قاتار, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلاتىنىن كولدەنەڭ تارتتى. سەناتور ءوز سوزىندە ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتىن سايلاۋدى زاڭدى تۇردە ودان ءارى رەتتەۋ بولىگىندەگى كونستيتۋتسيانىڭ 41-بابى 2-تارماعىنا تولىقتىرۋلاردى ەنگىزۋ تۋرالى دەپۋتات ب.ىزمۇحامبەتوۆتىڭ باستاماسىن قولدايتىندىعىن ءبىلدىردى. قوعام مەن مەملەكەت ءۇشىن پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ وراسان زور ماڭىزدىلىعى تۇرعىسىندا ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىندا جانە «سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەرلەرگە قويىلاتىن تالاپتار مەن شارتتارعا ەلەۋلى نازار اۋدارىلۋى ءتيىس. وسى ورايدا, ارىپتەستەرىمدى ۇسىنىلعان رەداكتسيانى قولداۋعا شاقىرامىن. پايىمداۋىمشا, وسى اتالعان تۇزەتۋلەر تولىقتاي كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ مازمۇنىنا سايكەس كەلەدى, دەدى س.اقىلباي. تالقىلاۋ بارىسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى باقىتگۇل حامەنوۆا بۇگىندە الەمدىك قوعامداستىق قازاقستاندى بەيبىتشىلىك سالتانات قۇرعان, بەرەكە-بىرلىكتى تۋ ەتكەن ەل رەتىندە تانيتىنىنا توقتالا كەلىپ, سىن ساتىندە قازاق جۇرتىنىڭ تىزگىنىن قولىنا العان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ بابالار اماناتىنا ادالدىق تانىتىپ, ەلىمىزدىڭ ابىروي-بەدەلىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان بيىككە كوتەرگەنىنە ەكپىن بەردى. سونداي-اق, ول بيىلعى جىلعى ەلباسىنىڭ بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ جونىندەگى ۇندەۋى ەل دامۋىنىڭ جاڭا مىندەتتەرىن ايقىنداپ بەرگەنىن ايتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتقالى قازاق جۇرتىنىڭ شاڭىراعىن شايقالتپاي, ەل ەڭسەسىن تىكتەۋدى عانا ويلاعان ەلباسى بيلىكتىڭ باسقا تارماقتارىنا ءوزىنىڭ 60-قا جۋىق وكىلەتتىگىن بەرۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. بۇل – ۋاقىتتىڭ ءوزى ەكشەگەن, ەلگە دەگەن سەنىمنەن تۋعان ادىلەتتى شەشىم. «مەن نە ىستەسەم دە, قابىرعالى حالقىما ارقا سۇيەپ ىستەدىم» دەگەن ەلباسىنىڭ ساليقالى ءسوزى بار. ەلباسىنىڭ 26-باپ تۋرالى شەشىمى وسى ورامدى ويدىڭ ناقتى دالەلى, دەدى ب.حامەنوۆا. دەپۋتات, سونىمەن قاتار, بۇدان تۋرا ءۇش اي بۇرىن, اتا زاڭىمىزدا مەملەكەتىمىزدى قۇرۋداعى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ بىرەگەي ۇلەسىن اتاپ ءوتۋ جونىندە جانە ەلباسىنىڭ تاريحي بولمىسى كەڭىنەن ناسيحاتتالۋى كەرەكتىگىن, بۇل ورايدا ءساۋلەتتى باس قالامىز – استاناعا, ەلىمىزدىڭ ماڭىزدى نىساندارىنا ەلباسى ەسىمىن بەرۋ تۇرعىسىندا ۇسىنىس ايتقانىن ەسكە سالا كەلىپ, وسى ويىن تالقىلاۋ بارىسىندا قايتا جاڭعىرتتى. حالقىمىز ءۇشىن اسا قاسيەتتى تاۋەلسىزدىك, ەگەمەن قازاقستان, تۇڭعىش پرەزيدەنت, ەلباسى ۇعىمدارى الدەقاشان ءبىر-بىرىنەن اجىراعىسىز ەگىز ۇعىمدارعا اينالعان. ەندەشە, كونستيتۋتسياداعى 91-باپتىڭ 2-تارماعىنىڭ نۇسقاسىن: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەكتەرى, تاۋەلسىز ۇلتتىڭ قالىپتاسۋىنا جاساعان تولاعاي تابىستارىن دا ەرەكشەلەپ, بىرەگەي ۇلەسى اتالىپ ءوتۋ قاجەت», – دەگەن ماتىنمەن تولىقتىرۋدى ۇسىنامىن. وسى ورايدا, قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ ويى دا ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى ەتكەن كوشباسشىمىزدىڭ ساياسي, تاريحي تۇلعاسىن اتا زاڭىمىزدا ايقىنداۋ ءجونىندەگى ۇسىنىسىمىزبەن ءبىر ارناعا توعىستى, دەدى دەپۋتات. ب.حامەنوۆا ءسوزىنىڭ سوڭىندا ەلىمىزدە قولعا الىنعان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار التى الاشتىڭ بالاسىنىڭ يگىلىگىنە اينالاتىنىنا سەنەتىنىن جەتكىزدى. سەناتور اسقار بەيسەنباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلىندا اتقارىلعان جەتىستىكتەر قازىرگى ساياسي جۇيەنىڭ جەمىسى ەكەنىنە توقتالا وتىرىپ, الەمدەگى وزگەرىستەرگە ساي ەلباسى تاريحي باستاماعا جول اشقانىن, قازاقستاننىڭ دامۋى ءۇشىن كونستيتۋتسياعا قاجەتتى وزگەرىستەردى ۇسىنعانىن جانە ونى بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋدان وتكىزۋدى تاپسىرعانىن ايتتى. تالقىلاۋعا قوعامنىڭ بارلىق وكىلدەرى بەلسەنە قاتىستى جانە ءوز ۇسىنىستارىن ايتىپ, ۇندەۋدى قولدادى. بۇل كونستيتۋتسيالىق رەفورما حالقىمىزدىڭ ىنتىماعى مەن بەيبىت ومىرىنە كەپىلدىك بەرەدى. مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ نەگىزگى تىرەگى – پرەزيدەنتتىك باسقارۋ بيلىگى ساقتالادى. قازاقستاندا پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى ەلىمىزدى ۇلتارالىق ارازدىقتان, ساياسي جانە الەۋمەتتىك داعدارىستان قورعاعانى بارشامىزعا بەلگىلى. سوندىقتان, پرەزيدەنتتىك بيلىك نىسانى ەلىمىزدىڭ مەنتاليتەتىنە, حالقىمىزدىڭ سۇرانىسىنا, زامان تالابىنا تولىق جاۋاپ بەرەدى, دەدى سەناتور. سونىمەن قاتار, ا.بەيسەنباەۆ پرەزيدەنتتىڭ ءوز وكىلەتتىگىن بيلىكتىڭ باسقا تارماقتارىنا ىقىلاسىمەن بەرۋى تاريحتا سيرەك كەزدەسەتىن وقيعا ەكەنىن اتادى. تاۋەلسىز ەلىمىزدى كۇللى الەمگە مويىنداتقان, جاڭا قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ارحيتەكتورى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. سوندىقتان, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاريحي ءرولىن كونستيتۋتسيادا بەكىتۋ تۋرالى ارىپتەسىمىز باقىتگۇل حامەنوۆانىڭ ۇسىنىسىن قولدايمىن. ەلباسى ساياساتىنىڭ, كۇشتى پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ ارقاسىندا قازاقستاندا نارىقتىق ەكونوميكا قالىپتاستى. ەكونوميكالىق ينستيتۋتتار قۇرىلۋ, قالىپتاسۋ كەزەڭىنەن ءوتىپ, تۇراقتى دامۋ دەڭگەيىنە جەتتى, دەدى ول. ودان ءارى ا.بەيسەنباەۆ بارلىق دامىعان مەملەكەتتەر ءوزىنىڭ ساياسي-دەموكراتيالىق دامۋىندا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا ەرەكشە كوڭىل بولەتىنىنە نازار اۋدارا كەلىپ, «ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتى – ەل ىشىندە زاڭدىلىقتى كۇشەيتەدى جانە اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن قۇقىقتىق نەگىزدى رەتتەيدى. قازاقستاندا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل لاۋازىمى 2002 جىلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن بەكىتىلدى. الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىندە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدى پارلامەنت سايلايدى جانە كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتىلەدى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما اياسىندا, پارلامەنت وكىلەتتىلىگىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 55-بابىنىڭ 1-تارماعىنا «سەناتتىڭ ەرەكشە قاراۋىنا مىنالار جاتادى: قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدى 5 جىلدىق مەرزىمگە سايلاۋ مەن قىزمەتتەن بوساتۋ», – دەگەن وزگەرتۋ ەنگىزۋدى ۇسىنامىن», دەدى سەناتور. ونىڭ ايتۋىنشا, وسى نورمانى كونستيتۋتسياعا ەنگىزۋ, پارلامەنت پەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ مارتەبەسىن كۇشەيتەدى, جاۋاپكەرشىلىكتەرىن ارتتىرادى. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق بەكىتىلۋى – تۇلعا مارتەبەسىنىڭ كۇشەيۋىنە جانە ادام جانە ازاماتتىڭ بوستاندىقتارى مەن قۇقىقتارى جۇزەگە اسىرىلۋىنىڭ كەپىلدىگىنە باعىتتالعان دەموكراتيالىق دامۋىنداعى ماڭىزدى قادام. ا.بەيسەنباەۆ ءسوزىنىڭ سوڭىندا تالقىلانىپ وتىرعان زاڭ جوباسىمەن تولىق كەلىسەتىنىن جانە وزگە ارىپتەستەرىن دە ونى قولداۋعا شاقىراتىنىن ايتتى. ءماجىلىس دەپۋتاتى, «اق جول» پارتياسىنىڭ توراعاسى ازات پەرۋاشەۆ ءوز سوزىندە دەپۋتات ب.حامەنوۆا مەن باسقا دا ارىپتەستەرىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ قالىپتاسۋىندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ اتقارعان ايرىقشا ءرولى مەن مارتەبەسىن كونستيتۋتسيادا بەكىتۋدى ۇسىنعان ۇسىنىسىن قولدايتىنىن جانە ونى بۇگىندە وزەكتى ءارى نەگىزدەلگەن قادام دەپ سانايتىنىن اتاپ ءوتتى. ەلباسى بۇگىنگى تاڭدا بيلىك تارماقتارىنىڭ الەۋەتىن كەڭەيتىپ, ولاردىڭ ەل الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن دە ارتتىرىپ وتىر. ۇنەمى ۇلتتىق مۇددە ءۇشىن, پارلامەنتاريزم مەن بيزنەستى قولداۋ باستامالارىن كوتەرىپ كەلە جاتقان «اق جول» پارتياسى پرەزيدەنتتىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورماسىن جوعارى باعالايدى جانە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاريحي ىقتيارىنا العىسىن ايتادى. مەملەكەت باسقارۋ ءىسى – ماشاقاتتى دا, مارتەبەلى مىندەت. ەلىمنىڭ تاۋەلسىزدىك الىپ, ءوز الدىمىزعا وتاۋ كوتەرىپ, ەلوردامىزدى سالىپ, الەمگە تانىلىپ جاتقانىمىزعا 25 جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. وسى جىلدىڭ ىشىندە قازاقستان حالقىن ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي ءبىر شاڭىراق استىندا باۋىرلاستىرىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنا تۋعان ءتىلىن, ءدىنىن, مادەنيەتىنىڭ گۇلدەنۋى مەن ۇلت رەتىندە ۇيىسا دامۋىنا ەركىندىك بەرىپ وتىرعان, سولاردى قاناتتاندىرىپ وتىرعان ەلباسىنىڭ ەڭبەگى ەرەن. راسىندا دا, حالىقتار تۇرعىسىنان العاندا پرەزيدەنتتىڭ ەڭبەگى – زور ءمانى بار تاريحي ەڭبەك, دەدى ا.پەرۋاشەۆ. سەنات دەپۋتاتى ليۋدميلا پولتوراباتكو قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلىندا تابىستى مەملەكەتكە اينالعانىن, بۇل تۋرالى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ 25 جىلدىققا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا ەرەكشە توقتالعانىن ءسوز ەتە كەلىپ, كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋ پارلامەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ, دەربەستىگىن ارتتىرۋعا, ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن جوعارىلاتىپ, سوت جۇيەسى مەن پروكۋراتۋرا قىزمەتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىن تۇزەتۋگە باعىتتالعان. ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر زامان تالاپتارىنان تۋىنداعان. مەنىڭ ويىمشا, بۇل قوعامدىق-ساياسي پروتسەستەردى ناقتى كورسەتىپ تۇر. سوندىقتان مەن ونى قولدايمىن, دەدى سەناتور. ودان ءارى ل.پولتوراباتكو ءوز ءسوزىن سوت جۇيەسى مەن پروكۋراتۋرانىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىنە بايلانىستى وزگەرىستەرگە قاتىستى ءوربىتتى. «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا سوت قىزمەتتەرىنىڭ ءتيىمدى زاڭدىق بازاسى جاسالىپ, سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار جۇزەگە اسىرىلعان. سونىمەن قاتار, سوت ءىسىن جۇرگىزۋ پروتسەدۋراسى جەڭىلدەتىلىپ, سوت ينستانتسيالارى وڭتايلاندىرىلدى. كونستيتۋتسيالىق نورمادا بەكىتىلگەن سۋديالارعا قويىلاتىن تالاپتار تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەدى. قازىرگى تاڭدا سوت قىزمەتىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى, سۋديالارعا ۇمىتكەرلەرگە قويىلاتىن تالاپتار, ولاردى ىرىكتەۋ ءتارتىبى «سوت جۇيەسى تۋرالى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ ستاتۋسى» تۋرالى جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى سوت كەڭەسى» تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدارىمەن رەتتەلەدى. كونستيتۋتسيانىڭ 81-بابىنا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستىڭ رەداكتسياسىندا جوعارعى سوت ازاماتتىق, قىلمىستىق جانە باسقا دا ىستەر بويىنشا جوعارعى سوت ورگانى بولاتىنى, زاڭدا بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بويىنشا وزىنە تيەسىلى زاڭمەن رەتتەلگەن سوت ىستەرىن قاراستىرىپ, سوت پراكتيكاسىن تۇسىندىرەتىنى ايتىلعان, دەدى ول. بۇعان قوسا, سەناتور كونستيتۋتسيانىڭ 83-بابى بويىنشا پروكۋراتۋرا مەملەكەتتىڭ اتىنان رەسپۋبليكا زاڭنامالارىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن باقىلايتىنىن, سونىمەن قاتار, جەدەل ىزدەستىرۋ قىزمەتى, اكىمشىلىك جانە اتقارۋشى ءوندىرىستى, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعامدىق قاتىناستاعى ءتۇرلى سالالار قىزمەتىنىڭ زاڭدىلىعىن قاداعالايتىنىن جەتكىزە كەلىپ, «كونستيتۋتسيانىڭ 83-بابى بويىنشا زاڭ جوباسىنداعى وزگەرىستەر پروكۋراتۋرا قىزمەتىنىڭ ودان ارگى دامۋىنىڭ باسقا جولىن ۇسىنىپ وتىرعانىن ايتتى. دەگەنمەن, ونىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ا