« ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول, حالىق ءۇشىن بايەك بول».
ماحمۇت قاشقاري.
بۇگىنگى ۇلى دۇرمەك – جالپىحالىقتىق سايلاۋ تۇسىندا مەملەكەت باسشىسى بولۋعا ۇسىنىلعان ۇمىتكەرلەر تۋرالى سانالى قازاق ءوز ويىن ايتىپ تا, جازىپ تا جاتىر. الداعى بەسجىلدىق تاعدىرىمىز شەشىلەر سىن ساعاتتا مەن دە ءوز كوزقاراسىمدى ءبىلدىرىپ, پىكىر ايتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. اۋەلى انىقتالۋعا ءتيىستى جايت – مەملەكەت باسشىسى قانداي بولۋى كەرەك؟ قازاق ءبىر-اق اۋىز سوزبەن قورىتىپ, بىلاي دەيدى: «اتانىڭ بالاسى بولما, ادامنىڭ بالاسى بول!». اعىلشىننىڭ ءوزىم جاقسى كورىپ, قۇرمەتتەيتىن قايراتكەرى مارگارەت تەتچەر ەل باسقارۋ تۋرالى بىلاي دەپتى: «مەن شارشامايىنشا, كەتپەيمىن. ال بريتانياعا مەن كەرەك بولىپ تۇرعان كەزدە, مەن ەشقاشان دا شارشامايمىن».
قازاقستان پرەزيدەنتتىگىنەن ۇمىتكەر نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بويىندا ەل باسقارۋعا قاجەتتى قاسيەتتەر بار ما؟ ارينە, بار. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, دەربەس مەملەكەت بولعان 20 جىلدا ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ ەل باسقارۋعا لايىقتى تۇلعا ەكەنىن ءسوزسىز دالەلدەدى. وسى ەڭبەگى ەلەنىپ, بىلتىر وعان «ۇلت كوشباسشىسى – ەلباسى» لاۋازىمى بەرىلىپ, زاڭ تۇرىندە بەكىتىلدى. ۇلتتىڭ كوشباسشىسى مەملەكەتىمىزدىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىن, ەرتەڭگى باعىت-باعدارىن كوپ ازاماتتارعا قاراعاندا جاقسى تۇسىنەدى, جەتىك بىلەدى.
ەندەشە, اڭگىمە: ء«بىز 2016 جىلعا دەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتى پرەزيدەنت ەتىپ سايلايمىز با؟» دەگەننەن گورى: ء«بىز ەلباسىعا قانشالىقتى سەنەمىز؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە بولۋى كەرەك. 5 ميلليوننان استام ادام قول قويىپ, بۇكىل حالىق رەفەرەندۋم ارقىلى پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن ون جىلعا سوزۋعا دايىن بولىپ تۇرعاندا دا, زاڭدى بۇرمالاۋعا جول بەرمەس ءۇشىن كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس تاستاۋى – ەلباسىنىڭ كورەگەندىگىن عانا ەمەس, ساياساتكەر رەتىندەگى وزىنە سەنىمىنىڭ بەكەم ەكەندىگىن بىلدىرسە كەرەك. ويتكەنى سايلاۋ ناۋقانىن وتكىزۋ ارقىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ساياسي قارسىلاستارىنا وزىمەن اشىق مايداندا تايتالاسىپ, كۇش سىناسۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ءبىر نارسە انىق – ەلباسىنىڭ ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ اراسىنداعى ابىروي-بەدەلى ەرەكشە. قازىرگى بيلىك اتىنا الدەقانداي سىن ايتىلىپ جاتقاندا دا, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگىنە, قاجىر-قايراتىنا, ءبىلىمى مەن ەلگە قىزمەت ەتۋگە دايارلىعىنا ەشكىم ءشۇبا كەلتىرە قويماس. اۋەلى ەلباسىنىڭ حالقىنا كورسەتكەن قىزمەتى, سىڭىرگەن ەڭبەگى تۋرالى ايتۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. مەن ەلباسىنى ءجوندى-ءجونسىز ماداقتاي بەرۋگە قارسىمىن.
قازاقتىڭ «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەگەن ءسوزىن دە جوققا شىعارمايمىن. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياسي قارسىلىستارىنان وق بويى وزىق تۇرعانى, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىگىن قالىپتاستىرۋعا ەرەن ەڭبەك ەتكەنى – شىندىق. مۇنى مويىنداۋ كەرەك. مەنىڭشە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ – ءبىر قوعامنان ەكىنشى قوعام تۋدىرعان ادام. بۇل ويدى مەن بۇرىن دا ايتىپ ءجۇرمىن. ءبىر قوعام ەكىنشى قوعامعا اۋىسار تۇستا ەلىنە دۇرىس جول نۇسقاپ, باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت جاساۋعا باستادى. بارشا قازاقستان حالقى – ءبىر ۇلت. ەلباسىنىڭ سوڭعى جىلدارى سويلەگەن سوزدەرىنەن, جاساعان باياندامالارىنان وسىنداي ويدى جەتكىزگىسى كەلەتىندىگى بايقالادى.
جۇزدەن استام ەتنوستار بىتە قايناسىپ, تاتۋ تىرلىك كەشىپ جاتقان قازاقستاننىڭ ازاماتتارى شەتەلگە بارعاندا, بوگدە جۇرت ولاردى «قازاقتار» دەپ قارسى الادى. مەيلى, ول ورىس بولسىن, نەمىس بولسىن, مەيلى كورەي بولسىن... ءبىزدىڭ ەلدىڭ سپورتشىلارى جات جەردە باق سىناسىپ, نامىس قايراپ جاتقاندا, شەتەلدىك جۋرناليستەر «قازاق سپورتشىلارى» تۋرالى اقپارات تاراتادى. حالىقارالىق ساراپشىلار «قازاق مۇنايى», «قازاق التىنى» جايلى قارجىلىق-ەكونوميكالىق تالداۋ جاساپ, ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ جاتادى. ەندەشە, بارشامىز «قازاق» بولعاندا تۇرعان نە بار؟ فرانتسيادا ءبارى – اراب تا, تۇرىك تە, الجيرلىك تە – فرانتسۋز. ال گەرمانيادا – ەتنوسىنا قاراماستان بارلىق تۇرعىننىڭ نەمىس ەكەنى ەشكىمدى تاڭ قالدىرمايدى عوي.
ەندىگى جەردە, قازاقستان حالقى بىرىگۋى كەرەك, ىنتىماقتى بولۋى كەرەك. ۇلت بولىپ ۇيۋى كەرەك. بۇعان قوسا اركىم ءوزىنىڭ اتا-تەگىن, ەتنوستىق ەرەكشەلىگىن, تەگىن ءبىلىپ, تۋعان مادەنيەتىن قۇرمەتتەۋى ءتيىس. وسى 20 جىلدا ەلباسى ەتنوسارالىق سالادا ساۋاتتى ساياسات جۇرگىزە بىلگەنىن مويىندايىق, اعايىن. كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ازاماتتار بۇل جونىندە ءوز ويلارىن ايتىپ تا ءجۇر. ولاردىڭ وي-پىكىرىن قايتالاۋدىڭ قاجەتى شامالى. مەن ءبىر عانا نارسەنىڭ باسىن اشىپ ايتايىن: وزگەنىكىن جوققا شىعارماي, ورتاق قۇندىلىقتار قالىپتاستىرۋ – ۇلتتىق ساياساتىمىزدىڭ وزەگى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوزدەگەنى – وسى. وسىنداي كورەگەن ساياساتتىڭ ارقاسىندا قازاقستان تۇراقتىلىق ايماعى بولىپ قالىپ وتىر.
ال نۇرسۇلتان نازارباەۆ – وسى تۇراقتىلىقتىڭ بۇگىنگى تاڭداعى كەپىلى. ...نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا تاعايىندالىپ كەلگەن كەزى كوز الدىمدا. الاساپىران, ىشكى تۇيتكىلى كوپ كەزەڭدە قازاقتان شىققان ۇلدىڭ ەل تۇتقاسىن ۇستاعانىنا مەيىرلەنە قۋانىپ ەدىك. شىن نيەتتەس قۋانىشىمدى ءبىلدىرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى حاتشىنىڭ قابىلداۋىنا ءوزىم سۇرانىپ باردىم. سول جولى مەن ەل تۇتقاسىن سەنىپ تاپسىرۋعا بولاتىن ازاماتتى كوردىم. ىشكى تۇيسىگىم تاڭداۋدىڭ دۇرىس بولعانىن سەزدىرگەندەي ەدى. وسى جىلداردا ەلباسىنىڭ بارلىق قارەكەت-تىرشىلىگىنە, قولعا العان شارۋالارى مەن تىندىرعان ىستەرىنە قاراپ وتىرىپ, ەلدىڭ تاعدىرى سەنىمدى قولدا ەكەنىنە كوزىم جەتتى.
...سول قابىلداۋدان كەيىن ءبىراز جىلدار ءوتتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقتىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الدى, مەملەكەتتىك شەكاراسىن بەكىتىپ, ەتەك-جەڭىن قىمتادى, مەملەكەتتىك رامىزدەردى قابىلدادى. بۇل جىلدار قيىندىقسىز بولعان جوق. بىراق نەندەي قيىندىق بولماسىن, قانداي ەكونوميكالىق, قارجىلىق, الەۋمەتتىك الدە باسقا دا اۋىرتپاشىلىقتار القىمىمىزدان الماسىن, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقىلدى باسشى, قاجىرلى ساياساتكەر رەتىندەگى بەينەسى كومەسكىلەنگەن جوق. كەرىسىنشە, قىرلانعان الماستاي ۋاقىت وتە جارقىراي تانىلىپ, شىڭدالىپ كەلەدى.
ەلباسىنىڭ حالقىنا دەگەن جاناشىرلىعى ەرەكشە. توقسانىنشى جىلداردىڭ ىشىندە پرەزيدەنتتىڭ: ء«وز كۇنىڭدى ءوزىڭ كور!» دەگەن ءسوزى قوعامدىق ورتادا ءبىراز سىن-تالقىعا تۇسكەنى ەسىمدە. وسى ۇراننىڭ استارىنان بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسىن الشاقتاتاتىن ماعىنا كورگەندەر دە تابىلعان سول كەزدە. بىراق ۋاقىت وتە كەلە بۇل ءسوزدىڭ حالىقتى ادال ەڭبەك ەتۋگە, ەرىنبەۋگە شاقىرۋ ەكەنىن تۇسىندىك. اباي اتامىزدىڭ: «ەڭبەك ەتسەڭ ەرىنبەي, تويادى قارنىڭ تىلەنبەي» دەگەن دانالىق وسيەتى تاعى دا الدىمىزدان شىقتى. وسى جىلدارى قانداي دا ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتارعا قاراماستان, تۇرمىس جاعدايى تومەن وتباسىلار, جەتىم بالالار, كوپ بالالى انالار, قارتتار, ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرى مەن مۇگەدەكتەرى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ۇكىمەتتەن الەۋمەتتىك كومەك الىپ كەلەدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىنداعى ازاماتتارعا ارنايى نەسيەلەر بەرىلدى. ەلىمىزدە جىلما-جىل اۋقاتتى دا قايىرىمدى باي جىگىتتەردىڭ سانى ارتىپ كەلە جاتقانى – وسىنىڭ دالەلى.
ەلباسى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلىندا ونەردىڭ, مادەنيەتتىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. ونەردەگى تالاي تۋما تالانتتارعا قولداۋ كورسەتىپ, دەر كەزىندە دەمەپ جىبەرگەنى تۋرالى اڭگىمەلەردى ءجيى ەستيمىن. رۋحاني سالانىڭ وكىلدەرى اراسىندا ەلباسىنىڭ جاناشىرلىعىن سەزىنبەگەندەر كەمدە-كەم شىعار. «مادەني مۇرا» – مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يدەياسىمەن جۇزەگە اسقان ىرگەلى جوبا. قىتاي, تۇركيا, موڭعوليا, رەسەي, جاپونيا, وزبەكستان, ارمەنيا, مىسىر, سيريا جانە بىرقاتار باتىس ەۋروپا ەلدەرىنەن بۇعان دەيىن عىلىمي ورتاعا بەيمالىم بولىپ كەلگەن تاريحي-ەتنوگرافيالىق قولجازبالار مەن باسىلىمداردى جيناقتاپ, ولاردىڭ كوشىرمەلەرىن وتاندىق مۇراعاتتارعا جەتكىزىپ, عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرۋدىڭ پايداسىن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. وسى باعدارلامانىڭ اياسىندا قازاقستاننىڭ تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرى ساناتىنا قانشاما جاڭا جادىگەر كەلىپ قوسىلدى, قانشاما ەسكەرتكىشتەرگە جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, حالىق يگىلىگىنە بەرىلدى. قازاق حالقىنىڭ اسا باي اۋىز ادەبيەتى جيناقتالعان «بابالار ءسوزى» سەرياسى, حالقىمىزدىڭ قۇقىقتىق ساناسىنىڭ دامۋ كەزەڭدەرىنە ارنالعان «قازاقتىڭ اتا زاڭدارى» سياقتى قانشاما قۇندى ەڭبەكتەر جارىق كوردى.
وسى باعىتتاعى جۇمىستار ناتيجەسىندە تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى مەن تامعالى ارحەولوگيالىق پەتروگليفتەر كەشەنى يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىر سوزىندە «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن: «مەملەكەتتىڭ مادەنيەتكە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋىن ايقىندايتىن ستراتەگيالىق ۇلتتىق جوبا» دەپ اتاعان ەدى. بۇل جوبانىڭ قىزىعىن ءبىز عانا ەمەس, كەلەشەكتە ءالى تالاي ۇرپاق كورەتىن بولادى.
جاقىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا ىسساپارمەن بارىپ, تۇركىستان قالاسىندا زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەستى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاسيەتتى جۇما كۇنى تۇركىستان توپىراعىنا بارىپ, بابالارىمىزدىڭ باسىنا زيارات ەتۋى – قازاقى ۇعىمدا كوڭىل تولقىتاتىن, جۇرەك تەبىرەنتەتىن وقيعا. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مىنانداي ءسوزى بار: «قازاق مەملەكەتتىگىن قالىپتاستىرۋعا اسا كۇشتى ىقپال ەتكەن ءبىرلى-جارىم قۇتتى مەكەن بار. ونىڭ ءبىرى – كونە شاھار تۇركىستان. ول – حالقىمىزدىڭ رۋحاني استاناسى». بۇل سوزدەر ماعجان اقىننىڭ: «تۇركىستان – ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى عوي, ....» دەگەن ولەڭ شۋماعىن ەسكە تۇسىرەدى, رۋحتى سەرپىلتەدى.
بۇگىنگى استانا تۋرالى ايتساق, ونىڭ ءجونى ءتىپتى بولەك اڭگىمە. بۇل قالانى «نازارباەۆ تۋىندىسى» دەپ تە اتايدى. مەن دە وسى قالانىڭ تۇرعىنىمىن. استانانىڭ كۇن سايىن كۇش الىپ, قۋاتتانىپ كەلە جاتقانى كوز قۋانتادى, كوڭىل جۇباتادى. قازاقتىڭ سايىن دالاسىندا الەمنىڭ دامىعان مەملەكەتتەرىنىڭ استاناسىمەن تايتالاسا الاتىن باس قالامىز ءوسىپ كەلەدى! ءالى دە وسە تۇسپەك. بابالارىمىز جالاڭ كەۋدەسىمەن وسىنشاما بايتاق مەكەندى قورعاپ, ۇرپاعىنا مۇرا ەتىپ قالدىرىپ ەدى. ەندى, مىنە, ءححى عاسىردىڭ قازاعى قالا سالىپ, كەشەگى مادەنيەتى مەن بۇگىنگى ادامزاتتىق وركەنيەتتى ۇشتاستىرىپ, زامانعا ساي دامىپ جاتىر. تاۋبە! ەلدىگىمىزگە, تىنىشتىعىمىزعا, تاۋەلسىزدىگىمىزگە تاۋبە! التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدى, تورتەۋ تۇگەل بولسا توبەدەگى كەلەدى.
ەلىمىزدىڭ ىنتىماعى, حالقىمىزدىڭ بىرلىگى ءۇشىن بارشاڭىزدى قازاقستان پرەزيدەنتتىگىنەن ۇمىتكەر نۇرسۇلتان نازارباەۆقا داۋىس بەرۋگە شاقىرامىن!
فاريزا وڭعارسىنوۆا,
اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.