بيىل قۇمكول مۇناي كەنىشىنىڭ اشىلعانىنا 25 جىل تولىپ وتىر. وعان دەيىن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اتى شىققان سىر ءوڭىرىندە مۇنايدىڭ اتقىلاعانىنا دا شيرەك عاسىر ۋاقىت بولىپتى. تاقىرعا تاياق وتىرعىزىپ, ونى تال ەتىپ, كۇرىشىمەن الەمگە اتى جايىلعان, تۇيەلەرى ماڭ باسقان, شۋدالارىن شاڭ باسقان, «بالىعى تايداي تۋلاعان, باقاسى قويداي شۋلاعان» كيەلى ءوڭىردىڭ مۇناي ءوندىرۋ سالاسىنا دا ەرەن ەڭبەك ءسىڭىرىپ جاتقانى امبەگە ايان. ءتاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستاندا مۇناي ءوندىرۋ ءىسى ايتارلىقتاي ارتقان ەكەن. ال مۇندا قىزىلوردالىق مۇنايشىلاردىڭ ۇلەسى از دەپ ەشكىم ايتا المايدى. سەبەبى, قىزىلوردا دا سوڭعى كەزدە قارا التىننىڭ ەلەۋلى كوزى بولىپ ەسەپتەلەدى.
بۇرناعى كۇنى «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ باسقارما توراعاسى قايىرگەلدى قابىلدين, باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولات پالىمبەتوۆ, «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ اق باس ديرەكتورى كەنجەبەك يبراشەۆ قىزىلورداعا كەلدى. ءسويتىپ, قىزىلوردالىق مۇناي كومپانيالارىمەن, ولاردىڭ ەڭبەك ۇجىمدارىمەن جولىقتى. كەڭ وتىرىپ ءسويلەستى, ءوتكەن جىلدىڭ ەسەبىن تىڭدادى, بولاشاق باعدارلاردى انىقتادى. ەڭ باستىسى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» اتتى جولداۋىن تالقىلاپ, ودان تۋىندايتىن تاپسىرمالاردى سارالاپ, ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارىن ايقىندادى.
جيىن بارىسىندا «پەتروقازاقستان قۇمكول رەسورسيز» اق, «تورعاي پەترولەۋم» اق, «قازگەرمۇناي» بىرىككەن كاسىپورنى مۇناي-گاز كومپانيالارىنىڭ ەسەبى تىڭدالدى. بىلتىر اتقارىلعان ىستەرى سارالانىپ, جىلدىڭ قورىتىندىسى شىعارىلىپ, الداعى اتقارىلار ىستەر تالقىعا ءتۇستى. ءماجىلىس بارىسىندا بىلگەنىمىز مىناۋ: مۇناي ءوندىرۋ ءىسى جىل سايىن ىلگەرىلەپ كەلەدى, ىلەسپە گازبەن ەلدى قامتاماسىز ەتۋ جولعا قويىلعان, جۇمىس بارىسىندا قاۋىپسىزدىك قاتاڭ ساقتالادى, ءوز ماماندارىمىز بولۋ ءۇشىن ارنايى اقشا ءبولىنىپ, جاستار شەت ەلدەردە ءبىلىم الىپ جاتىر, مۇناي كومپانيالارى قايىرىمدىلىق شارالارىنا دا ءتاپ-ءتاۋىر سوما ءبولىپ وتىر ەكەن. سونىمەن قاتار, «قازگەرمۇناي» بىرىككەن كاسىپورىنى بيىل تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا وراي اتقارىلاتىن ءىس-شارالارعا قوماقتى قارجى جۇمسايتىندارىن جەتكىزدى. بۇل ءوزى سىر وڭىرىندەگى ايتۋلى كومپانيالاردىڭ ءبىرى. اتالمىش كاسىپورىن بىلتىر يگىلىكتى ىستەرى ءۇشىن پرەزيدەنتتىڭ قولىنان «پارىز» سىيلىعىن العان بولاتىن.
ءماجىلىس بارىسىندا ءسوز العان «قازمۇنايگاز» اق باسقارماسىنىڭ توراعاسى قايىرگەلدى قابىلدين ءوز بايانداماسىندا ۇلتتىق كومپانيا توبى 2010 جىلى نەگىزگى كورسەتكىشتەر بويىنشا وندىرىستىك جوسپاردى ارتىعىمەن ورىنداعانىن اتاپ ايتتى. مىسالى, مۇناي جانە گاز كوندەنساتىن ءوندىرۋدىڭ شوعىرلانعان كولەمى 2010 جىلى 22 ميلليون توننانى قۇراعان. قاراپايىم تىلمەن ايتساق, بىلتىر وسىنشا كولەمدە مۇناي وندىرىلگەن. بۇل جوسپاردىڭ 4 پايىزعا ارتىق ورىندالعانىن ءبىلدىرەدى. ال وسى كورسەتكىشتى 2009 جىلمەن سالىستىرساق, وندا ءبىز مۇناي ءوندىرۋدىڭ 17 پايىزعا ارتقانىن كورەمىز.
– 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا بىلتىر «قازمۇنايگاز» كومپانياسى بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىن باستادى. بۇل گاز قۇبىرى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اۋماعى ارقىلى وتەتىنى ءبارىمىزگە ايان,– دەدى ق.قابىلدين.
بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى بارىسىندا 3500-گە جۋىق قازاقستاندىق مامان جۇمىسقا تارتىلاتىن بولادى. سونداي-اق, گاز قۇبىرى ىسكە قوسىلعاننان كەيىن 500-گە تارتا جۇمىس ورنى اشىلادى. بۇل جۇمىسسىزدار سانى ءبىرشاما ازايادى دەگەن ءسوز.
جەرگىلىكتى ەلدى مەكەندەرگە گاز جەتكىزۋ ماسەلەسىندە دە «قازمۇنايگاز» كومپانياسى از ەڭبەك ءسىڭىرىپ جاتقان جوق. ماسەلەن, كومپانيا قىزىلوردا قالاسىنىڭ ءالى دە گاز جەتكىزىلمەگەن اۋداندارىن گازداندىرۋ ماقساتىنداعى جۇمىستارىن جالعاستىرا بەرەتىن بولادى. وسى جۇمىستىڭ اۋقىمىندا جالپى كولەمى 13 شاقىرىم بولاتىن جوعارى قىسىمدى, ۇزىندىعى 207 شاقىرىمدى قۇرايتىن تومەن قىسىمدى گاز قۇبىرلارى سالىنادى. ولاردىڭ جالپى گاز وتكىزۋ قابىلەتى ساعاتىنا 21950 تەكشە مەتر بولماق. بۇدان بولەك 6 گاز تاراتۋشى پۋنكتتەر, 5 شكافتىق پۋنكتتەر سالۋ كوزدەلىپ وتىر ەكەن. مۇنىڭ سىرتىندا قالاداعى ءال-فارابي, ساياحات, جاڭا اۋىل شاعىن اۋداندارى, بەيبارىس, ريسماش اۋداندارى, تيتوۆ كەنتىنە قاراستى اۋدانداردىڭ جۇرتشىلىعى مەن كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق مەكەمەلەرىنە دە گاز جەتەدى. بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋ ارقىلى 5500 تۇرعىن ءۇي مەن 1200-گە جۋىق كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق مەكەمەلەردى تابيعي گازبەن قامتۋعا بولادى.
قايىرگەلدى قابىلدين «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» اتتى جولداۋدا الەۋمەتتىك جاڭعىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنىن اتاپ كورسەتتى.
– سىر ءوڭىرى ەلى دە باي, جەرى دە باي كيەلى مەكەن. ەلىمىزدە اتقارىلىپ جاتقان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما بويىنشا قىزىلوردا وبلىسىندا 16 جوبا قولعا الىندى. بۇل ۇلكەن جەتىستىك ەكەنىن باسا ايتقىم كەلەدى. بيىل قىزىلوردالىق مۇناي كومپانيالارى جوسپاردى ارتىعىمەن ورىنداپ وتىر. وسى ورايدا «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى باسشىلىعىنىڭ اتىنان سىزدەرگە العىس ايتقىم كەلەدى. سونىمەن قاتار كومپانيا كوپماقساتتى سپورت الاڭدارىن سالۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە بيىل قىزىلوردا قالاسىندا بالالار ءۇشىن فۋتبول, ۆولەيبول, باسكەتبول جانە سپورتتىڭ باسقا دا بۇقارالىق تۇرىمەن اينالىسۋعا ارنالعان سپورت الاڭدارىن سالاتىن بولادى,– دەدى ق.قابىلدين.
ۇلتتىق كومپانيانىڭ باسشىسى الدىمىزدا كەلە جاتقان ساياسي ناۋقاندى دا سىرت اينالىپ وتكەن جوق. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدىڭ ەڭ ءىرى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەنىن ايتا وتىرىپ, بولاشاقتا دا باعىنباعان بەلەستەر مەن الىنباعان اسۋلاردىڭ تۇرعانىن ايتتى. ءبىر كۇندىك سايلاۋدىڭ كەلەشەكتى تاڭداۋ ەكەنىن دە باسا ايتىپ, سايلاۋدا بەلسەندىلىك تانىتۋعا شاقىردى. «قازمۇنايگاز» ۇك» اق باسقارما توراعاسىمەن بولعان كەزدەسۋگە قاتىسقان مۇناي كومپانيالارىنىڭ ەڭبەك ۇجىمدارى «بولاشاققا ەلباسىمەن بىرگە باراتىندارىن» ايتتى.
جيىن كەزىندە ءسوز العان «پەتروقازاقستان قۇمكول رەسورسيز» اق, «تورعاي پەترولەۋم» اق, «قازگەرمۇناي» بىرىككەن كاسىپورنىنىڭ ەڭبەك ۇجىمدارى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن نىعايتۋعا باعىتتالعان, شارۋاشىلىعىن ءتۇزەۋگە ارنالعان ەلباسى باعدارلامالارىن قۋاتتاپ, قولدايتىندارىن ءبىراۋىزدان جەتكىزدى.
«قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اق باس ديرەكتورى كەنجەبەك يبراشەۆ ءوز سوزىندە 60 پايىزى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ مەنشىگى بولىپ تابىلاتىن وسى كومپانياعا «قازگەرمۇناي» بىرىككەن كاسىپورنىنىڭ 50 پايىزى, «پەتروقازاقستان» كومپانياسىنىڭ 33 پايىزى جانە «تورعاي پەترولەۋم» كومپانياسىنىڭ 16,5 پايىزى تيەسىلى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. بۇل كومپانيالاردىڭ قمگ ءبو شوعىرلانعان كورسەتكىشتەرىنە قوسىپ وتىرعان ۇلەسى ايتارلىق جانە شامامەن 30 پايىزدى قۇرايدى. كەنجەبەك يبراشەۆ ەرەن ەڭبەگى ارقاسىندا ولكەنىڭ, كومپانيانىڭ جانە بۇكىل قازاقستاننىڭ كوركەيۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىرعان بارشا ەڭبەك ۇجىمدارىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
كەزدەسۋ بارىسىندا ءسوز العان «قازگەرمۇناي» بىرىككەن كاسىپورنى ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءانۋار احمەتجانوۆ سۇبەلى ءسوز ايتتى. «قازمۇنايگاز» كومپانيالار توبىنا كىرەتىن «قازگەرمۇناي» كومپانياسى قىزىلوردا قالاسىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن قازاقستانداعى ەڭ تومەنگى باعامەن گاز جەتكىزىپ تۇرعان بىردەن ءبىر وپەراتور ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. 2010 جىلى كاسىپورىن 52 385 توننا سۇيىتىلعان گاز ءجانە 217 881 000 تەكشە مەتر تاۋار گازىن ءوندىرىپ, حالىققا جەتكىزگەن.
«قازمۇنايگاز» ۇك» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولات پالىمبەتوۆ تە ورىندى ءۋاجىن ورتاعا سالدى. «وسى جەردە جاسالعان باياندامادان مەن ءوز ءتول ونىمدەرىمىز بەن قىزمەتتەرىمىزدى ساتىپ الۋ مەن پايدالانۋ تۋرالى دەرەك ەستىمەدىم. مۇناي كومپانيالارى كەرەك-جاراقتارىن سىرتتان تاسىماۋى كەرەك. ءوزىمىز وندىرگەن ونىمدەردى پايدالانۋى - شارت. ول ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ دە ارنايى قاۋلىسى بار. «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى بۇگىندە ءوز ونىمدەرىمىزدى پايدالانۋدى ارتتىردى. سىزدەرگە دە سونى ۇلگى رەتىندە ايتقىم كەلەدى. سونىمەن بىرگە, سىرتتان مامان شاقىرعاندى دا كوبەيتە بەرمەۋ كەرەك. جەرگىلىكتى كادرلاردى جۇمىسقا تارتقان ءجون», – دەدى ول. بولات پالىمبەتوۆتىڭ جاناشىرلىق ءسوزىن جۇرت جىلى شىراي تانىتىپ قارسى الدى.
بۇگىندە مۇناي ءوندىرۋ سالاسى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن العا ءسۇيرەپ تۇرعانى ايدان انىق. قارا التىننىڭ قايماعىن قالقىپ, ءونىمىمەن ەكونوميكامىزدى ورگە ءسۇيرەگەن ماماندارمەن بولعان كەزدەسۋ كوڭىلدەگىدەي ءوتتى. سوندىقتان قىزىلوردالىق مۇنايشىلار وسىنداي كەزدەسۋ ءجيى بولىپ تۇرسا دەگەن تىلەكپەن تارقاستى.
ەرجان بايتىلەس.
قىزىلوردا وبلىسى.