شالعايداعى اۋىلعا جەتۋ دە وڭاي ەمەس. جۋرناليستەردىڭ بۇل جاققا سيرەك جولدارى تۇسەدى. الىستىعىنان ەمەس, تاقىر-تۇقىر جول قيىندىعىنان قاشقالاقتاعاننان. مىڭعىرعان جىلقىسى بار اۋىل قايداسىڭ دەپ ەرتەلەتىپ جولعا شاعىپ كەتىپ ەدىك. وبلىس ورتالىعىنان ەرتىس اۋىلىنا جەتكەنشە ءجۇز بالەنباي شاقىرىم, ءارى قاراي تاعى دا ءجۇزدى قوسىپ بۇلانباي اۋىلىنا دا كەلىپ جەتتىك-اۋ. وسى جەردە امانتاي دەگەن اعامىز تۇرادى. ءجاي ادام ەمەس دەيدى بىلەتىندەر. شارۋا قوجالىعىنىڭ اتى دا ەلدەن ەرەكشە: التاي-قارپىق-سايدوللا-سارىتوقا دەپ اتالادى. بۇلانباي بولىمشەسى سىلەتى اۋىلدىق اۋماعىنا قارايدى. ءبىزدى ارىقشا, قىزىلشىرايلى كەلگەن, كورگەننەن جىلى تارتىپ قارايتىن جىگىت اعاسى, سۇلۋ ءجۇزدى قاراكوز اپامىز ەكەۋلەپ قارسى الدى.
– اتا-بابالاردىڭ قونىس ەتكەن جەرى ەسىل, نۇرا, سارىسۋ, كونەك تاۋى, امانتاۋ, توقانىڭ بوزكولى. التاي-قارپىقتار وتىز ەكى بولىس بولىپتى. قۋاندىق-قارپىقتار اۋلەتى, مۇسا بابامىزعا بىتكەن داۋلەتتىڭ ەرتىس وزەنىنىڭ جاعاسى, سىلەتى دالاسىن مەكەندەپ قالعان سارىتوقا اتالعان ءبۇگىنگى ۇرپاعىنا جەتكەنى دە تەگىن ەمەس, اركىمگە ءبىر ەكى مىڭ جىلقى بىتە بەرمەس دەپ ىرىم ەتەمىز. ءبىرجان مەن سارا ايتىسىندا:
سۇراساڭ ارعى اتامدى قۋاندىقتى,
قىلىپتى زامانىندا جۋاندىقتى,
اققوشقار سايدالىنىڭ زامانىندا,
ءبىر كولدەن 40 مىڭ جىلقى سۋارىپتى,
سۇراساڭ ارعى اتامدى التاي-قارپىق,
جەلىنى قۇرادى ەكەن اتپەن تارتىپ, – دەگەن جولدار بار.
امانتاي اعا اڭگىمەسىن وسىلايشا ارىدەن باستادى. بالالىق شاقتىڭ قىزىعىن بازارلاي الماي, تىرشىلىك تاۋقىمەتىن تارتىپ وسكەن, ومىردەن كورگەن-تۇيگەنى مول ادام ەكەنى بايقالادى. ءومىرىنىڭ 40 جىلىن جىلقى باعىپ, ات ۇستىندە وتكىزگەن جىلقىشىنىڭ تاجىريبەسى دە مول كورىنەدى.
شەت ەلدە تاۋلىگىنە 360 شاقىرىم جەر جۇرەتىن جىلقىنى گينەسستىڭ رەكوردتار كىتابىنا جازىپ جاتادى, ال, ءوزىمىزدىڭ جابى تۇقىمدى جىلقىلار تاۋلىگىنە 500 شاقىرىمعا دەيىن جەردى ءجۇرىپ وتەدى, دەيدى امانتاي. سوندا ءسىزدىڭ شارۋاشىلىق قانداي جىلقى وسىرەدى دەگەن سۇراققا كەرەكۋ-ەرتىس ءوڭىرى, مىنا ءبىزدىڭ سىلەتى دالاسىنىڭ قىسى قاتتى, ايازى بەت قاراتپايدى. سولتۇستىكتىڭ وسىنداي ىزعارلى قىسىنا, جازداعى اپتاپ ىستىعىنا ءتوزىمدى, ەرەكشە كۇتىپ-باپتاۋدى قاجەت ەتە قويمايتىن مال قاجەت. دالانىڭ بايىرعى جىلقىسى وسى جابى تۇقىمى, جەردىڭ يەسى دە, كيەسى دە وسى دەپ جاۋاپ بەردى اعامىز. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن جىلقى ءوسىرۋدى زەرتتەيتىن اكادەميك يگور نەچاەۆ الماتىدان بۇلانباي اۋىلى قايداسىڭ دەپ امانتاي اعامىزدى ىزدەپ كەلسە كەرەك. ءبىر اپتا سىلەتى دالاسىن ارالاپ, جالاۋلى كولىنىڭ, ەرتىس وزەنى جاعاسىندا شۇرقىراي جايىلىپ ءجۇرگەن تابىن-تابىن جىلقى ءۇيىرىن كورىپ عاجاپ تاڭعالىپتى. ءوتكەن عاسىردا قۇرىپ بىتكەن دەگەن جابى تۇقىمىنىڭ جالاۋلىنىڭ جاعاسىن جارقىراتىپ, تولقىنداي تولقىعان, قالىڭ قولداي قاپتاعان ورىسىنە كايران قالىپتى. سودان, وسى جەردە وقىعانى مول قالا اكادەميگى مەن جىلقى باعۋدىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەن «دالا اكادەميگى» الداعى جىلدارعا كەشەندى جوسپار جاساپتى. اكادەميك يگور نەچاەۆ بارلىق ساراپتامالارىن جاساپ, بۇل جىلقىلاردىڭ جابى تۇقىمى ەكەنىنە انىق كوز جەتكىزىپتى. بۇل كۇندەرى بۇلانبايدىڭ امانتايى باعاتىن جىلقىلار ماسەلەسىن «جىلقى شارۋاشىلىعى مال ازىعىن ءوندىرۋ عىلىمي زەرتتەۋ سەرىكتەستىگى» قولعا الىپ بىرلەسىپ جۇمىس جاساۋدا. ماقساتتارى الداعى جىلدارى وسى شارۋاشىلىق نەگىزىندە جىلقى زاۋىتىن اشۋ بولىپ وتىر. جالپى, جىلقى سانى, بيەلەر سانى 400 بولۋى كەرەك دەگەن, ياعني, زاۋىت اشۋعا قاجەتتى دەگەن ولشەمدەردىڭ بارلىعى بار. سونىمەن بىرگە, بۇلانبايعا كەلگەن ەكىنشى ءبىر قوناعىمىز بار, ول جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ اعامىز ەكەن. سپورتشى اعامىزدىڭ سوڭعى جىلدارى جىلقى شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانىن ءبارىمىز دە بىلەمىز. بۇل اعامىز دا جابى تۇقىمدى جىلقى وسىرۋگە دەن قويىپ امانتاي اعانىڭ تابىنىنان 200 جىلقى ساتىپ الىپتى. وبلىس اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ تا الىستاعى اۋىلداردى ارالايتىن جولساپارى كەزىندە كەلىپ كەتكەن.
سىلەتى كولى مەن جالاۋلى كولدەرىنىڭ ارا قاشىقتىعى 40 شاقىرىم شاماسىندا ەكەن. وسى ەكى كولدىڭ باسىن تۇيىقتاپ تۇرعان باسقا دا ءىرىلى-ۇساقتى كولدەر بار, بارلىعىنىڭ اراسى ۇلكەن ءبىر ءتۇبەكتى قۇرايدى, ال, ءدال شىعار اۋىزىندا بۇلانباي اۋىلى تۇر. بۇل «بەكىنىستى» قاھارلى قىستا دا, جايدارى جازدا دا جىلقى تابىنىنىڭ ساياق شىعىپ كەتپەۋىنە دە, ۇرى-قارىنىڭ ارەكەتىنە دە توسقاۋىل بولا الاتىن تابيعي قورعان دەۋگە بولادى. ەكىنشىدەن, ايازدى, بوراندى كۇندەرى كول جيەگىندەگى قامىس قۇراقتار قاردى ءوز بويىندا ۇستاپ قالادى دا, ەكى كولدىڭ اراسىنداعى قار جۇپ-جۇقا كۇيىندە قالادى, بۇل تابىننىڭ قيىندىقسىز تەبىندەۋىنە جاقسى مۇمكىندىك بەرەدى. ال وسىنداي تابيعي ءمۇمكىندىكتى ۇتىمدى پايدالانباي, تابىن-تابىن جىلقى وسىرمەي كور, دەيدى اعامىز بىزگە كولدىڭ سول ءبىر تۇسىن قولىمەن نۇسقاپ كورسەتىپ. ءيا, مۇندايدى سەزە ءبىلۋ تەك تابيعات سىرىن جانىمەن تۇسىنگەن ادامنىڭ عانا قولىنان كەلەدى. قىسقى كەڭ دالا. جالاۋلى كول جاعاسى. ۇيىسا, تەربەتىلە جايىلعان قالىڭ جىلقى. وسى ءبىر عاجاپ كورىنىسكە قىزىعا قاراپ قالىپپىز. بىلتىر قىس قانشا قاتال بولسا دا جىلقىشىلارىمىز 600 ق ۇلىن الدى. مۇنىڭ ءوزى ءبىر تابىن. بيىل دا سونداي بولار, دەدى جىلقىشى كول جاعالاي كەتىپ بارا جاتقان تابىنعا قاراپ تۇرىپ.
قۇپياسى مول جالاۋلى كولىنىڭ جاعاسىندا تۇرمىز. پايداسىن كورەمىن دەگەن ادامعا, بۇل كولدە تۇز قورى دا, بالىعى دا مولىنان جەتەدى. جانە دە كولدەن تۇزدان بولەك ءدارى-دارمەكتىك قاسيەتى بار بەشوفيت, مەندەلەەۆ تابليتساسىنداعى وزگە دە مينەرالداردى مول ءوندىرە الار ەدىك, دەيدى اعا. ەندى بۇل ءىستى مىقتاپ قولعا الۋ ءۇشىن, كەرەك قۇرال-جابدىقتاردى گەرمانيادان ارنايى زاكازبەن الدىرماقشى. ال, كولدىڭ قالىڭ ءشوپ وسەتىن اينالاسى كەزىندە اتاقتى بايلاردىڭ جايلاۋى, مىڭعىرعان جىلقى جۇرگەن جەر دەسەدى. سول زامان قايتا ورالعانداي. بۇگىندە امانتاي مۋسيننىڭ ەكى مىڭ جىلقىسى وسى كولدىڭ جاعالاۋىندا جايىلىپ ءجۇر. الگى ايتىپ وتىرعان مينەرالدارىڭىزدىڭ مالعا دا, جانعا دا پايداسى قالاي ءتيىپ وتىرعانى ەندى تۇسىنىكتى بولار. مىڭعىرتىپ جىلقى مالىن ءوسىرۋ شۇرايلى, سۋلى, نۋلى جەرگە دە بايلانىستى, ەكىنشىدەن, جاڭا تۇقىم الۋ, جىلقىلار اراسىن جاڭارتىپ, جاڭعىرتىپ وتىرۋ جىلقىشىلار ءۇشىن باستى مىندەت. سانى دا كوپ, ساپاسى دا وسال بولماۋى كەرەك. ساپالى تۇقىم بولعان سوڭ دا جىلقى مالىنىڭ سانى كوبەيەدى. وسى ماقسات ءۇشىن جاز ايىندا جىل سايىن جىلقى شارۋاشىلىعى سالاسىن زەرتتەپ جازىپ ءجۇرگەن ەلىمىزدىڭ عالىمدارىن بۇلانبايعا شاقىرىپ, عىلىمي تۇردە زەردەلەپ جۇمىس جاساۋعا تۋرا كەلەدى. جىلقىشى مىڭعىرعان جىلقىم جەتەدى, تولدىم-بولدىم دەپ اۋىلىندا وتىرا بەرمەيدى ەكەن. ەلىمىزدىڭ اۋدان, اۋىلدارىن ارالاپ, ءار تابىننان تۇقىمى جاقسى ەرەكشە جىلقىلاردى تاڭداپ الىپ, ءوز جىلقىلارىنىڭ اراسىنا اكەلىپ, تابىن ورتاسىن جاڭارتىپ تۇرادى ەكەن. ءوزى قۇرعان جىلقى شارۋاشىلىعىندا بالالارى دا بىرگە بىرلەسىپ ەڭبەك ەتەدى.
وسى بۇلانباي اۋىلى كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا «سىلەتى» سوۆحوزىنىڭ فەرماسى بولدى. سوۆحوز ءمۇلكى جەكەشەلەندىرىلگەننەن كەيىن اۋىل تۇرعىندارى تاراپ جان-جاققا كەتتى دە قالدى. ۇيلەر دەگەنىڭىز بوس قالدى. سول بوس قالعان ۇيلەردىڭ بىرىنە امانتاي اعا جايعاسىپ, ەن دالادا مال, اسىرەسە, جىلقى ءوسىرە باستادى. بارلىق وي-ارمانى كەڭ دالانى اماناتتاپ ۇرپاعىنا قالدىرىپ كەتكەن اتا-بابا جولىن قۋىپ, وسى كۇنگى جاڭا قازاق بايىنىڭ ۇلگىسىن جاساپ, ەلگە, وزگە جۇرتقا تانىتۋ بولدى. مىناداي جەرىڭ, مىناداي ەلىڭ تۇرعاندا مال باعىپ, جىلقى ءوسىرۋ دەگەنىڭ ناعىز بايلىق, جاقسى ءومىر ءسۇرۋدىڭ قولىڭا ءوزى كەلىپ تۇسكەنىمەن بىردەي. بەينەتى دە جەتەدى. سىلەتى دالاسى ناعىز تابىن-تابىن جىلقى وسىرەتىن جەر ەكەنىنە كوزى جەتتى. اكەلەرى, اۋىلدىڭ شالدارى جىر عىپ ايتىپ وتىراتىن اققوشقار-سايدالى, ءماتى-داۋلەن سەكىلدى جىلقىلارىنىڭ سانى 10-15 مىڭعا جەتكەن قازاق بايلارىنىڭ بولعانى دا شىندىق قوي. اتتەڭ, كەڭەستىك كەزەڭدە مىڭداپ جىلقى ۇستاۋعا رۇقسات ەتىلمەدى. قازىر زامان وزگەردى. ەكى كۇننىڭ بىرىندە كەلىپ, مالىڭدى ساناپ وتىراتىن بۇرىنعى وكىمەت جوق. قايتا ەلباسى مال ءوسىر, اۋىلدا كاسىبىڭدى اش, ءوز كۇنىڭدى كور, بايى, شالقىپ ءومىر ءسۇر دەپ وتىر عوي. قۇداي-اۋ, بۇدان ارتىق ەندى نە قاجەت. قازىر ءوزى قايدا بارساڭ دا يگەرىلمەي بوس جاتقان ۇشى-قيىرسىز كەڭ دالانى كورەسىڭ. ءتىپتى, جەردى ساتىپ الىپ ونى پايدالانباي, كەيىن قىمباتتاعان كەزدە ۇستەمە باعامەن ساتىپ بايلىققا باتامىن دەپ وتىرعاندار دا بار. كوپ مال ۇستاۋعا ۇرىلاردان ءبىر, بورىدەن ەكى سەسكەنسە, «باي-قۇلاق» اتانۋدان قورقىپ بويعا ءسىڭىپ قالعان ۇرەي تاعى بار. مال ءوسىردىڭ بە, جىلقى ءوسىردىڭ بە, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك الۋ كەرەك. جىلقىنى كۇتىپ-باپتاۋدى امانتاي اعا جاقسى بىلەدى. ءبىر جىل ەمەس, 40 جىل جىلقىشى, قولىندا قامشىسى, ات ۇستىندە كەلەدى. ءوزى وتە اڭگىمەشىل, تاريح, شەجىرە, اتالار جولىن ايتقاندا ءسۇيسىنىپ وتىرىپ تىڭدايسىڭ. بايسالدى ادام. جىلقى بالاسى ادام مىنەزدەس, جىلقى باقسام, وسىرسەم دەگەن ارمان اۋەلى كوڭىلگە بىتەدى دەيدى ول كىسى. بۇرىن قازاق جىلقىنى قالاي باققان دەگەن سۇراعىمىزعا جىلقىسى قانشا كوپ بولسا دا ءارقايسىسىنىڭ قۇيرىعىنان ۇستاپ ءجۇرىپ باققان دەيدى. وسى كۇنگە دەيىن ونى ويتەتىن سەبەبىمىز, مىسالعا, 5-10 مىڭ جىلقىنىڭ ىشىندە, قانشا بايتال بار, سونىڭ ءبارىنىڭ قۇيرىعىن كۇزەمەسە, «قىزىلشۋ» دەپ اتالاتىن جۇقپالى اۋرۋعا شالدىعادى. ال, بۇلاي اۋىرعان مال نە ولەدى, نە ەنەسى ق ۇلىن تاستايدى. يەسى ءماپەلەپ كۇتسە, جىلقى اۋىرماي قۇلىنى دا سۇيكىمدى تۋادى. ول ءۇشىن ەنەسى كۇيلى بولۋى كەرەك, دەپ جاۋاپ قايتاردى تاجىريبەلى جىلقىشى.
تۇسكى استان سوڭ, اعانىڭ ءوز قاراجاتىنا سالعان ءۇش پاتەرلى ەكى ءۇيىن بارىپ كوردىك. جارقىراپ تۇر. الداعى جىلدارى دا ۇيلەر سالماقشى. بۇلانبايعا جاستار كەلسىن دەيدى. بىلتىر اۋداندىق بيۋدجەت قارجى ءبولىپ, باستاۋىش سىنىپتار ءۇشىن شاعىن مەكتەپ سالىپ بەرىپتى. مەكتەپ جانىنان شاعىن ورتالىق اشىلىپتى. اۋىلدا بيە ساۋىپ, قىمىز ءوندىرمەك, شۇجىق جاساماق ويلارى بار ەكەن. ساۋساقپەن سانارلىقتاي ازعانا ءۇيلى شالعايداعى اۋىلدى قاتارعا قوسىپ, وركەندەتۋ ءۇشىن جاس ماماندار كەلسە, ەڭبەك ەتسە دەپ ارماندايدى. ومبىمەن كورشىلەس سىلەتى دالاسىنداعى بۇلانباي اۋىلىنان وسى از عانا وتباسى كوشىپ كەتسە, ەلدىڭ, جەردىڭ جاعدايى, بولاشاعى نە بولماق دەپ كۇنىنە ءجۇز ويلانادى.
– اۋىلدا جۇمىس بار, مىڭعىرعان جىلقىنى جىلقىشى, تابىنشى جاستار باقپاعاندا 70-كە كەلگەن ءبىز باعامىز با ەندى, كەلسىن, ۇيلەرىن بەرەمىز, جاعدايلارىن جاسايمىز دەپ وتىرمىز, دەيدى امانتاي اعا. – مىنا اۋىلدا قازىر ءجۇرگەن جاستار باستاۋىش سىنىپتان كەيىن بالالارىمىزدى وقىتا المايمىز دەيدى دە, باسقا جەرلەرگە كوشىپ كەتە بارادى. قازىر بۇكىل شارۋاشىلىق قازاق ءداستۇرى بويىنشا كىشى ۇلى دۋلات مۋسينگە تابىس ەتىلگەن. اكەنىڭ قويشى تاياعىن ۇلى قولىنا الدى. اۋىل ىرگەسىندەگى بۇلانبايدىڭ امانتايى اتانعان اعامىز ەلىمىز ءوز الدىنا وتاۋ تىگىپ, تاۋەلسىزدىك العالى العاش رەت مىڭداپ جىلقى ايداعان «بايلارىمىزدىڭ» ءبىرى. ال, ءبىز ەلىمىزدە وسىنداي ەڭبەكقور اعالار كوبەيە بەرسە ەكەن دەگەن يگى تىلەك قانا بىلدىرگىمىز كەلەدى.
فاريدا بىقاي.
پاۆلودار وبلىسى, ەرتىس اۋدانى.