ەگەر ءتىرى بولسا ەلىنە ەڭبەگى سىڭگەن ەلەۋلى تۇلعا وزبەكالى جانىبەكوۆ بۇل كۇندەرى 85 جاسقا تولار ەدى.
ۇكىمەت ۇكىلەپ اتاپ وتەرلىكتەي ءدوڭگەلەك داتا ەمەس ەكەنىن بىلەمىز. ايتسە دە اسىلىن ارداقتاي بىلەر الەۋمەت اۋليەدەي اسپەتتەگەن اياۋلى اعامىزدىڭ كوزى تىرىسىندەگى كوشەلى ىستەرىن جادىمىزدا قايتا ءبىر جاڭعىرتۋدى ءجون كورگەن جايىمىز بار.
ورەسى بيىك وزاعاڭ كەشەگى قىلىشىنان قان تامعان كەڭەستىك كەزەڭنىڭ وزىندە ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلكەن ۇلگىسىن كورسەتتى. شەكپەندى شەنەۋنىكتەر شەرۋىنىڭ الدىڭعى شەبىندە جۇرسە دە ارتتاعى توپتان اداسپادى. توتاليتارلىق جۇيەنىڭ تولىپ جاتقان توسقاۋىلدارىنا قاراماي حالقىنىڭ بارى مەن جوعىن حاتتادى. تار زاماننىڭ تاساسىندا كومەسكى تارتقان ەسكى قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ەلەسىن ىزدەدى. سان عاسىرلىق سالت-سانامىزدىڭ ۇمىت قالعان ۇستىندارىن جۇرتىنىڭ ەسىنە سالىپ, جەتى ىقىلىمنان جەتكەن التىن ارقاۋدىڭ ۇزىلمەۋىنە ايانباي اتسالىستى. بابادان ميراس باي مادەنيەتىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەردى. ءتول تاريحىمىزدىڭ ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەۋدى اسقاق مۇراتىنا اينالدىردى. وشكەنىمىزدىڭ جانىپ, ولگەنىمىزدىڭ تىرىلۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. سونىڭ ارقاسىندا سويى ءبولەك ساڭلاقتار ساپىنان ويىپ وتىرىپ ورىن الدى. قازاق رۋحانياتىنىڭ قابىرعالى وكىلى رەتىندە سوڭىندا مول مۇرا قالدىردى.
* * *
كونە وركەنيەتتىڭ كومبەسىندەي كيەلى وتىرار توپىراعىندا تۋىپ-وسكەن قايراتكەر قارشادايىنان تاعدىرمەن تايتالاسقا ءتۇسىپتى. اكە-شەشەدەن ەرتە ايىرىلىپ, تالاي تاۋقىمەت تارتقان. اعاسى سپانديار فاشيستەرمەن سويقان سوعىستا حابارسىز كەتتى. ءۇش-ءتورت جاس ۇلكەن اپكەسى ءمادينا دا جالعاننىڭ جارىعىمەن تىم جاستاي قوشتاستى. ەرتەرەك كۇيەۋگە تيگەن اپايى كۇلاراش قانا بەرىرەكتە قايتىس بولىپتى.
جىلاي ءجۇرىپ جەتىلگەن جەتىمەكتى جاماعايىن قۇرمان اتاسى باسىنان سيپاپ, باۋىرىنا باسىپتى. بار بولمىسىمەن دالا داناگويلەرىنىڭ كەيپىن بايقاتاتىن وسىناۋ ويلى قاريادان العىر بالا كوپ تاربيە الىپتى. اۋىلدىق مەكتەپتى اياقتاپ, الماتىعا ارمان ساپارىنا اتتانارىندا جول پ ۇلىنا جاراتۋعا قالتاسىنا سالىپ بەرەر قارجى تاپپاي قىسىلعاننان «اتاڭنان ساعان باتاسىنان باسقا بەرەرى بولمادى» دەپ ەگىلە ەڭىرەگەندە جارىقتىقتىڭ اق ساقالىنان التى تارام جاس اعىپتى.
* * *
اسقار الاتاۋ اياسىنداعى اسەم الماتى تورىندەگى ىرگەلى وقۋ ورنى – اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىن ويداعىداي تامامداعان تالاپتى جىگىت 1952 جىلى قازىرگى ءوڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كەلەس اۋدانىنداعى «لەنين جولى» مەكتەبىنە مۇعالىم بولىپ ورنالاسادى. سول جەردە حاليحان ەسىمدى ارىپتەس قىزبەن تانىسىپ, وتاۋ قۇرادى. العاشقى اياق الىسىنان-اق اينالاسىنداعىلاردىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ ۇلگەرگەن جاس مامان جوعارى جاقتاعىلاردىڭ دا كوزىنە بىردەن تۇسسە كەرەك. سودان ونىڭ بەدەل جيناپ, جاڭا بەلەستەرگە بەتتەگەن ءوسۋ, ورلەۋ جولدارى باستالىپ كەتە بارادى. الدىمەن اۋداننىڭ, ودان سوڭ وبلىستىڭ باسقارۋ ورگاندارىندا ابىرويلى قىزمەت اتقاردى. اسىرەسە, شىمكەنت وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى سەكرەتارى بولعان كەزىندە بيلىكتەگى بيۋروكراتيامەن كۇرەستە تاباندىلىق تانىتىپ, بۇكىل شىعىس جاستارىنىڭ كوشباسشىسى دارەجەسىنە كوتەرىلگەن عاني مۇراتباەۆتىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋعا, سونداي-اق قازاقتىڭ جاقسى اتىن دۇنيە جۇزىنە جايعان اتاقتى بالۋانىمىز قاجىمۇقاننىڭ كەسەنەسىن تۇرعىزۋعا قايرات قىلعانىن بۇگىندە بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى.
* * *
شىمكەنتتە شىڭدالعان وزبەكالى جانىبەكوۆ الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلانعانى بەلگىلى. قاراعايدىڭ قارسى بىتكەن بۇتاعىنداي قايسار مىنەزدى جاستار جەتەكشىسى بۇل قىزمەتىندە دە «تىنىش» وتىرا قويمادى. ۇرانشىل قوعامنىڭ كەيبىر ۇستانىمدارىمەن كەلىسپەيتىنىن اشىق ءبىلدىرىپ, «ارتىقتاۋ» كەتكەن تۇستارى از ەمەس. ماسەلەن, بىردە «كازسەلحوزتەحنيكا» بىرلەستىگى قىز-كەلىنشەكتەردەن ەگىستىك-تراكتور بريگادالارىن قۇرۋ جونىندە ۇكىمەتكە ۇسىنىس جاساپتى. سوعان قارسى شىققان ءو.جانىبەكوۆتى تارتىپكە سالۋ ءۇشىن ۇلكەن تسك-نىڭ حاتشىسى گ.مەلنيك كابينەتىنە شاقىرتادى. ول اشۋعا ءمىنىپ «سەن قاۋلىنىڭ جوباسىنا نەگە قول قويمادىڭ؟» دەپ بىردەن دۇرسە قويا بەرمەي مە؟ سوندا سابازىڭ ساسپاستان: «گريگوري اندرەەۆيچ, جانارماي مەن جاعارماي ساسىعان قىزعا قانداي جىگىت جاقىندايدى. جۇزدەگەن, تىپتەن مىڭداعان ەركەك كەڭسە قىزمەتتەرىندە ءجۇر, سولاردى تراكتورعا نەگە وتىرعىزباسقا؟» دەپ ورىندى ءۋاج ايتىپتى.
وزىمبىلەرمەندىكپەن ورەكپىگەن «كازسەلحوزتەحنيكا» توراعاسى ا.باتراكوۆتىڭ مىسىن «ءسىز ايەلىڭىز بەن قىزىڭىزدى مەحانيزاتورلار كۋرسىنا جىبەرەر مە ەدىڭىز؟ ءسىز جىبەرسەڭىز, مەن دە ايەلىمدى تراكتورشى ەتۋگە ۋادە بەرەيىن» دەگەن جالعىز-اق اۋىز سوزبەن باسقانىن الگى جيىننىڭ كۋاگەرلەرى اڭىز قىلىپ ايتادى.
كەنتاۋ قالالىق كومسومول ۇيىمىنا ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىن تاپسىرۋعا بارعانىندا وبكوم حاتشىسى «جاقىندا وسىنداعى جۇمىسشىلاردى مال شارۋاشىلىعىنا جىبەرمەكپىز» دەپتى جەردەن جەتى قويان تاپقانداي جەلىگىپ. مۇنداي سوراقىلىققا شىدايتىن وزاعاڭ با, «ونەركاسىپتە ىستەيتىن قازاقتى كوبەيتە الماي جۇرگەندە, وسىنداعى ازىن-اۋلاق قاراكوزدەردى قوي باعۋعا جىبەرتەم دەگەنىڭىز قىزىق ەكەن» دەپتى بويىن كەرنەگەن ىزانى ارەڭ تەجەپ.
ەندى ءبىر جولى الىس اۋىلدارداعى ەڭبەكشى ورەندەردىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن وتە قاجەت مادەنيەت وشاقتارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن العا تارتىپ, مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءىلياس وماروۆقا جولىعادى. بۇيىمتايىن مۇقيات تىڭداپ, ءتيىستى شارا قولدانۋعا ىقپال ەتەتىنىن جەتكىزگەن ابزال اعاسى وعان مىناداي ءوتىنىشىن بىلدىرەدى: «قازىر ادەبيەتكە ولجاس سۇلەيمەنوۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, ساكەن ءجۇنىسوۆ دەيتىن ءۇش جىگىت كەلىپتى. ەگەر مەن بىردەڭە تۇسىنەتىن بولسام, بولاشاقتا ادەبيەتتىڭ قۇلاعىن سولار ۇستايدى. سەن وسىلارعا قامقورشى بولساڭ قايتەر ەدى» ء(و.جانىبەكوۆ, تاڭدامالى شىعارمالار جيناعى, الماتى, قازاقپارات, 2011, 2-كىتاپ, 69-70-بەتتەر).
ىزەتتى ءىنىسى ىلەكەڭنىڭ بۇل اماناتىن ارتىعىمەن ورىنداعانى امبەگە ايان.
جايساڭ جانىبەكوۆتىڭ جاقسىلىعىن كورگەن كورنەكتى جازۋشىمىز شەرحان مۇرتازا «اق جولمەن جۇرگەن ازامات» اتتى ەسسەسىندە (ش.مۇرتازا, «اقىندار مەن اكىمدەر», استانا «ەلوردا», 2002 جىل, 372-379 بەتتەر) ىلگەرىدە ءوزىنىڭ «لەنينشىل جاس» گازەتىنە قالاي رەداكتورلىققا تاعايىندالعانىن بايانداي وتىرىپ, ءبىراز جايدىڭ بەتىن اشادى. ادىلەتتىڭ الا ءجىبىن اتتامايتىن جانىبەكوۆتىڭ ادامنىڭ تۇسىنە ەمەس, ىسىنە قاراعانىن قاداپ ايتادى. تالاي رەت اقيقاتقا اراشا تۇسكەنىن ايشىقتى مىسالدارمەن كەلتىرەدى. تۋعان ەلىنە شەكسىز بەرىلگەن زاڭعار زامانداسىنا ءسۇيسىنىس بىلدىرگەن شەراعاڭ اعىنان جارىلا اقتارعان سىرىن تومەندەگىدەي تۇيىندەيدى: «وسى كۇنگى كوزى ءتىرى كوپتەگەن اتقامىنەرلەر, ونەر, ادەبيەت قايراتكەرلەرى وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ جۇرەگىنەن جىلۋ العاندار. ءبىزدى, تىرىلەردى, كەلەر ۇرپاقتى رۋحى قولداسىن دەپ دۇعا ەتكەن جان جامان بولمايدى. ول كيەلى ادام».
* * *
رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى تولعاۋى توقسان پروبلەمالاردىڭ شەشىمىن تابۋعا حال-قادەرىنشە قاتىسىپ, كەڭ اۋقىمدا ويلاۋعا ماشىقتانعان وزاعاڭدى 1970 جىلدىڭ قاراشاسىندا جاڭادان اشىلعان تورعاي وبلىسىنا يدەولوگيا جونىندەگى حاتشى ەتىپ جىبەرگەندە كومپارتيا كوسەمدەرىنىڭ كوكەيىندە نە بولعانىن كىم ءبىلسىن. بىراق, پارتيا قايدا جۇمساسا, سوندا بارىپ جۇمىسقا بەل شەشە كىرىسەتىن ىسكەر جان ورتالىقتان شالعايداعى ايماقتا جۇرسە دە ەلدىك ءمان-ماڭىزعا يە ءبىرسىپىرا يگى يدەيالاردى جۇزەگە اسىردى. وتكەنگە شولۋ ىسپەتتى ەستەلىكتەرىندە وزاعاڭ ارقا توسىندەگى اڭىز ولكەدە قازاقتىڭ ۇلتتىق داستۇرلەرىن, كيىم-كەشەگىن, مۋزىكا اسپاپتارىن, حالىق اندەرى مەن بيلەرىن, قولونەرىن تاريحي-ەتنوگرافيالىق تۇرعىدان تەرەڭدەي زەرتتەۋگە مۇمكىندىك تۋعانىن, بولاشاق شىعارماشىلىعىنا, تىڭ ىزدەنىستەرىنە داڭعىل جول اشىلعانىن اسا ءبىر جىلىلىقپەن جازادى.
قانشاما قيىنشىلىقتارعا قاراماستان ونىڭ وبلىستىق تەاتردى, مۋزەيدى, فيلارمونيانى جانە تاعى باسقا مايەكتى مادەنيەت مەكەمەلەرىن قۇرۋداعى جانكەشتىلىگىن تورعايلىقتار ءالى كۇنگە دەيىن ريزاشىلىقپەن اڭگىمەلەيدى. كەزىندە كەرەمەت تانىمال بولعان «تورعاي اۋەندەرى» فەستيۆالى, «شەرتەر» فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق ءانسامبلى تۋرالى كوزكورگەندەر شەرتەتىن شەجىرە تاڭعا تولعاسا تاۋسىلمايدى.
ال ەندى ولكەتانۋ مۇراجايىنا ەكسپوناتتار جيناۋ «جىرى» تىپتەن قىزىق. ونىڭ ءبىراز وقيعاسىن تورعايلىق توپجارعان قالامگەر, ارعى-بەرگىدەگى اتاقتى ادامدار جايىندا اعىل-تەگىل بىلەتىن شەشەن شەجىرەشى, كەۋدەسى كەڭ سارايداي سەيىت كەنجەاحمەتوۆتىڭ اۋزىنان ەستىگەن ەدىك.
مۋزەيگە بولىنگەن عيماراتتىڭ ءىشى-سىرتىن جوندەۋگە جوعارى لاۋازىمىنا قاراماي وزاعاڭ ەكى جەڭىن ءتۇرىپ تاستاپ ءوزى قاتىسىپتى. ودان وبلىستى شارلاپ مۇراعاتتار ىزدەۋگە تىكەلەي ارالاسقان. ارحيۆتەگى سۋرەتىنە قاراپ امانگەلدى باتىر تۋىن قالپىنا كەلتىرەدى. قايران ساردار قاپيادا قازاعا ۇشىراعاندا ايەلى بالىم ايتقان جوقتاۋدى كەلىنىنىڭ اۋزىنان جازىپ الىپ, بەلگىلى ءانشى ز.ەسبەرگەنوۆانىڭ ورىنداۋىندا تاسپاعا تۇسىرەدى. ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا اتى-ءجونى بەيمالىم ۇستا جاساعان اسادال مەن اعاش توسەك بۇعان دەيىن كەزدەسپەگەن بۇيىم بولعاندىقتان, ولاردى وسى ۋاقىتقا دەيىن ساقتاپ كەلگەن كىسىلەردەن الۋ اسا قيىنعا سوققان. كونە مۇرا يەلەرىن ءويتىپ-ءبۇيتىپ كوندىرۋگە تۋرا كەلگەن.
قۇندى جادىگەرلەرگە قۇمار وبكوم حاتشىسى اۋدانداردى ارالاپ جۇرگەنىندە بىرەۋدىڭ اۋلاسىنداعى بايلاۋلى ءيتتىڭ الدىندا تۇرعان ەسكى استاۋعا كوزى تۇسەدى. سۇراستىرىپ كورسە, 1900 جىلدارى شابىلعان قولونەر تۋىندىسى بولىپ شىعادى. سوعان قولقا سالسا, ءۇي يەسىنىڭ ەكى كوزى شاراسىنان شىعا تاڭدانىپ, باسىن شايقاي بەرىپتى. «باستىق باسىڭمەن سۇراعانىڭ يتاياق بولسا, الا عوي» دەگەندەي سىڭايمەن سىڭار ەزۋىن تارتىپ, قاڭسىعان ىدىستى ابدەن تازالاعانشا جۋىپ, قادىرلى قوناعىنىڭ قولىنا ۇستاتقان كورىنەدى. قۇندىلىقتار قۇلدىراعان زاماننىڭ قارياسى باعا جەتپەس بايلىققا بالاناتىن دۇنيەنىڭ قادىرىن قايدان ءبىلسىن...
جانىبەكوۆ جيناپ-تەرگەن جادىگەرلەر ارقالىق مۋزەيلەرىنە كەلۋشىلەردىڭ كوزايىمىنا اينالعالى قاشان.
* * *
ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ۇلىقتاۋشى وزبەكالى جانىبەكوۆ مادەنيەت ءمينيسترى, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولعان تۇستاردا دا جارقىن ىستەر جالعاسىن تاپتى. رەسپۋبليكا استاناسىندا كونە ۇلتتىق اسپاپتار مۇراجايى اشىلىپ, «ارقاس», «سازگەن», «التىناي» سەكىلدى فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق انسامبلدەر قۇرىلدى.
ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا كەڭەستىك سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن ارامىزدان الاستاتىلعان «ناۋرىز» مەيرامىنىڭ, ايتىس ونەرىنىڭ ورتامىزعا ورالۋىنا, ازاتتىق اڭساعان اردا قازاقتىڭ ار-نامىسى جولىندا باستارىن بايگەگە تىگىپ, اقىرىندا ايدالىپ, اتىلىپ كەتكەن ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, مۇحامەدجان تىنىشباەۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ سىندى الاش ارىستارىنىڭ اقتالۋىنا مۇرىندىق بولعان ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ كوش باسىنان كورىندى.
بىتىرگەن ءىسى كوپ ءبىرتۋار حاقىندا تەبىرەنە قالام تەربەگەن ۇزەڭگىلەس سەرىگى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ءوزىنىڭ «اسىلدارىم» اتتى كىتابىندا, «وزەكەڭ كوپ جاساماسا دا قىزىعى, قيىنى دا, تالاس-تارتىسى دا مول قايشىلىقتى زاماندا مازمۇندى عۇمىر كەشتى. ەلىن تانىدى, ەلى تانىدى, تۋعان حالقىنا اقىرعى دەمىنە دەيىن ادال قىزمەت ەتتى, كورنەكتى قايراتكەر دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى, اتى اڭىزعا اينالدى» دەپ رۋحتاس اعاسىنا اسا جوعارى باعا بەرگەنى قانداي عانيبەت.
ارۋاق ايتقان سايىن اۋنايدى دەسەدى. ەندەشە, ەلىن ءسۇيىپ وتكەن جاقسى اعامىزدىڭ ءجانناتتا نۇرى شالقىعاي.
تالعات باتىرحان,
«ەگەمەن قازاقستان»