حالىق ارمانىنىڭ اسقارالى اسۋىنا داڭعىل جول اشقان اتا زاڭ امالدارى اسقاق ادالدىقتىڭ ارايلى ايدارىنا اينالدى. ەلدىڭ باق تىلەگى مەن اق نيەتى نۇرلى ارناعا توعىستى. وعان دالەل وتە كوپ. سونىڭ ءبىرى رەتىندە, وسى اقيقاتتىڭ ارناسىنا باستاۋ بولعان سوناۋ 1995 جىلعى 22 مامىرداعى ەلباسىمىزدىڭ قاۋلىسىمەن ارنايى قۇرىلعان ساراپتىق-كونسۋلتاتيۆتiك كەڭەس, اتا زاڭىمىزدىڭ جوباسىن دايىنداۋ بارىسىندا ازاماتتاردىڭ 1100 ۇسىنىسىن ەسكەرىپ, سوعان وراي وسى زاڭ جوباسىنداعى 99 باپتىڭ 55-ىنە ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزگەن سوڭ, ەل كونستيتۋتسياسى بۇكىلحالىقتىق ءارى جەكە ادامنىڭ مۇددەسىن كوزدەۋشى ناعىز نەگىزگى زاڭ رەتىندە قابىلداندى. مىنە, كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ جارتىسىنان كوبى حالىقتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا جازىلىپ جانە سول ارقىلى ءاربىر ازامات ءوزىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەسىن كوتەرگەنىن كورىپ وتىرمىز. وسىلايشا قازاقستاندىقتار ءوز قۇقىنىڭ قورعالۋى قامىن و باستا-اق قامداي الدى.
بۇل ءبارىمىز ءجيى ايتاتىن ناعىز دەموكراتيانىڭ شىنايى كورىنىسى, ياعني, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق ەكەندىگىنىڭ دالەلى بولدى. ءسويتىپ, 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا بارشا قازاقستاندىقتار داۋىس بەرىپ, ولاردىڭ 90 پايىزعا جۋىعى جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋدى جاقتادى. وعان ەشكىمنىڭ تالاسى بولعان دا ەمەس, بولمايتىندىعى دا ءسوزسىز. سەبەبى, كوپتىڭ ءۇنىن ۇكىلەگەن اتا زاڭ بار مازمۇنى مەن ءمانى ارقىلى ەل ءۇشىن نۇرلى جولدى باعىتتاپ بەردى. قازىرگى ەلدىڭ باعىتى سول كوپ تىلەگىنىڭ جۇزەگە اسۋىنىڭ ءبىر كورىنىسى. بۇل سىندارلى سارا جولىمىزعا تۇسۋىمىزگە, قازىرگى تىنىشتىق پەن بىرلىكتىڭ, تۇراقتىلىقتىڭ قالىپتاسۋىنا, ەلدىڭ جان-جاقتى دامۋىنا سەپ بولدى.
ارينە, تاۋەلسىزدىك كەزىندەگى العاشقى جانە سوڭعى اتا زاڭنىڭ جازىلۋىندا, ونىڭ قابىلدانۋ بارىسىندا ايتىس-تارتىس بولماي قالعان جوق. سونىڭ بىرقاتارىن ەلباسى ءوزىنىڭ «عاسىرلار توعىسىندا» اتتى كىتابىندا: «مەن ەكونوميكالىق رەفورمالارعا كەرەكتى زاڭداردى قابىلدايتىن ماجىلىستەردىڭ كوبىنە قاتىستىم. ولاردى كوپ ادامدار تۇسىنگەن دە جوق, قابىلداعىلارى دا كەلمەدى. ماعان قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ ۇلتىمىز بەن رەسپۋبليكا حالىقتارىنىڭ ءمۇددەلەرىن قوزعايتىن ءاربىر بابى بويىنشا سويلەپ, قانداي دا بولماسىن ءبىر باعىتقا بىرجاقتى بۇرىلىپ كەتپەۋگە كۇش سالۋعا تۋرا كەلدى. العاشقى كونستيتۋتسيا سونداي قىزۋ تالاس ۇستىندە قابىلداندى. مەنى, اسىرەسە, جەر, ءتىل, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ سيپاتى ماسەلەلەرىنىڭ قالاي شەشىلەتىندىگى قاتتى تولعاندىردى. دەگەنمەن دە كەڭەستەن كەيىنگى كەزەڭدەگى پارلامەنتتىك ەكى شاقىرىلىم ءبارىمىز ءۇشىن دە قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ ۇلكەن مەكتەبى بولدى. بالكىم, كەمشىلىكتەردەن قۇرالاقان ەمەس شىعار. الايدا, قازاقستان مەملەكەتتىگىنىڭ نەگىزىن سالعان شەشىمدەر قابىلداندى. بۇل – ساياسي مامىلە مەكتەبى ەدى. ەڭ باستىسى ەگەمەن مەملەكەتتىڭ ەڭ ءبىرىنشى كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. ول – ءتاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستاپقى كەزەڭىندەگى, ءسوزسىز, ساياسي-قۇقىقتىق جەتىستىگىمىز ەدى», دەپ كەلتىرەدى.
جالپى, بىلە بىلگەن جانعا, وسى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ بىرنەشە, انىعىراق ايتقاندا, 18-گە جۋىق نۇسقاسى قارالدى. كونستيتۋتسيا جوباسىن تالداۋ جانە ساراپتاۋ ءۇشىن پرەزيدەنتتىڭ قاۋلىسىمەن قۇرىلعان, جوعارىدا ايتىلعان, ساراپتامالىق كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسكە سول كەزدەگى: يۋ.باسين – ادىلەت مينيسترلىگى, قازاق مەملەكەتتىك زاڭ ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى; ۆ.كيم – قازمۇۋ مەملەكەتتىك قۇقىق كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى; ك.كولپاكوۆ – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جوعارعى كەڭەستەگى جەكە وكىلى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى; ا.كوتوۆ – ادىلەت مينيسترلىگى, قازاق مەملەكەتتىك زاڭ ينستيتۋتىنىڭ جەكە قۇقىق عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى; ب.مۇحامەدجانوۆ – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اپپاراتىنىڭ زاڭ شىعارۋ ورگانى جانە قۇقىقتىق ساراپتاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى; ە.نۇرپەيىسوۆ – ادىلەت مينيسترلىگى, قازاق مەملەكەتتىك زاڭ ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى; ع.ساپارعاليەۆ – مەملەكەت جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇعا-نىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى; م.سۇلەيمەنوۆ – ادىلەت مينيسترلىگى, قازاق مەملەكەتتىك زاڭ ينستيتۋتىنىڭ جەكە قۇقىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇعا-نىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى (عىلىمي جەتەكشى); ن.ءشايكەنوۆ – ادىلەت ءمينيسترى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەكىتىلدى. ءتىپتى كەلىسىم بويىنشا بۇل قۇرامدا شەتەلدىك ساراپشىلار دا بولدى.
باستى زاڭدى قۇجاتىمىزدىڭ جازىلۋ تاريحى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى زينايدا فەدوتوۆنانىڭ ەسكە الۋلارىنا توقتالماي وتە المايسىز. «كونستيتۋتسيانى دايىندايتىن جۇمىس توبىن ن.ءا.نازارباەۆ باسقاردى, مەن ونىڭ ورىنباسارى بولدىم, ال جاس ساراپشىلاردى بەلگىلى عالىم, اكادەميك, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عايرات ساپارعاليەۆ باسقاردى. سونىمەن جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىندا باۋىرجان مۇحامەدجانوۆ, كونستانتين كولپاكوۆ, يۋري كيم جانە باسقالار بولدى. وسىلايشا, 1993 جىلدىڭ قاڭتارىندا العاشقى كونستيتۋتسيانى قابىلداۋعا دايىندىق اياقتالادى. بىراق ونى باستان-اياق وقىپ, ازىرلەگەن ن.نازارباەۆ ەكەنىن زينايدا فەدوتوۆنا جاسىرمايدى. «ول كوميسسيا توراعاسى بولعاندىقتان, بۇكىل جوبانى جاتقا بىلەدى. وتە قيىن بولدى. بۇل وتپەلى كەزەڭ بولدى. وسى كەزدە تۇبەگەيلى وزگەرىستەردى ەنگىزۋ قيىن بولدى, ءويتكەنى قوعام دا تىنىشسىز بولدى. ەكونوميكانىڭ, الەۋمەتتىك سالانىڭ جاعدايى قانداي بولعانىن حالقىمىزدىڭ ەسىندە قالىپ قويدى. سوندىقتان دا قوعام كەز كەلگەن سالانىڭ وزگەرۋىنە سەزىمتال بولىپ, مەملەكەت ءۇشىن الدىڭعى قاتارعا بىردەن شىعۋ مۇمكىن ەمەس بولدى», دەيدى.
ءسويتىپ, 1993 جىلعى كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ نەگىزىندە قابىلداندى. بارلىق زاڭنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى وسى ەكى ءداۋىر قۇجاتىندا قامتىلدى. ول ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنا جانە ەلدىڭ دامۋى مەن نىعايۋىنا نەگىز بولدى. وسىلايشا قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان سوڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسىن 1993 جىلى 28 قاڭتاردا قابىلدادى. بۇل قابىلدانعان كونستيتۋتسيادا بيلىك بولىنبەدى. پرەزيدەنتتىك بيلىك جۇيەسى بولسا دا وندا جوعارعى كەڭەستىڭ وكىلەتتىگى جوعارى بولىپ قالدى جانە ونى شەشۋ تەتىكتەرى بولمادى. سوندىقتان سول كەزدىڭ وزىندە-اق كونستيتۋتسيانى قايتا جازۋ كەرەكتىگى تۇسىنىكتى بولدى. وسى ماقساتتا 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا قابىلداندى. ول جاڭا ءومىردىڭ بارلىق جاعدايلارىن جان-جاقتى ەسەپكە الدى.
«مەن ءوز باسىم تىكەلەي الەمدەگى جيىرما ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىن تالداپ, ولاردان كونسپەكتى جاساپ الدىم. ناتيجەسىندە, جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قاجەتتىگى تۋرالى شەشىم قابىلداماس بۇرىن بىزدە بەس جىلدا جيناقتالعان تاجىريبە بولدى. ءبىز سودان نەگىزگى باسىمدىقتاردى, ماقساتتاردى اجىراتىپ, ولارعا جەتۋدىڭ قۇرالدارىن ۇيرەندىك. كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ قارساڭىندا ونداعان جىلدار بويى ازاماتتارىمىزدىڭ وي-ساناسىندا قوردالانىپ قالعان ستەرەوتيپتەردى جويۋ ءۇشىن, مەملەكەت پەن قوعامدى تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ بارىسىندا پايدا بولاتىن كوپتەگەن وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن بىرنەشە جىلعا سوزىلعان تاباندى جۇمىستار اتقارۋعا تۋرا كەلدى. ءيا, كەيدە ءبىزدىڭ شەشىمدەرىمىز جارتىكەش, ىمىراشىل سيپاتتا دا بولدى. كەز كەلگەن جاڭا ىستە بولاتىنى سياقتى, قاتەلىكتەر دە جىبەرىلەتىن. وسىنىڭ ءبارى سول كەزدەردە انىق وتپەلى سيپاتتا بولعان مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار مەن زاڭنامالىق قىزمەتتەردەن كورىنىس تاۋىپ وتىردى. بىراق, سول ءبىر قيىن-قىستاۋ جىلداردى ەسكە العاندا, ەلىمىزدى كۇردەلى الەۋمەتتىك كاتاكليزمدەرگە سوقتىرماي, امان ساقتاپ, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ تەڭ قۇقىقتى مۇشەسى رەتىندەگى وسى زامانعى مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن نە كەرەكتىڭ ءبارىن ىستەگەنىمە, مەملەكەتتى قۇرۋعا قىزمەت جاساعانىما سەنىمدىمىن», دەپ جازادى ەلباسى كىتابىندا. سوسىن 1994 جىلى ءوز قولىمەن ادىلەت مينيسترلىگىنە جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىن تاپسىرعان بولاتىن. ناق وسى ۇلگى-جوبا بۇگىنگى اتا زاڭىمىزدىڭ نەگىزىن قالاعانى ءسوزسىز دەيمىز.
ءسويتىپ, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, 1995 جىلعى 30 تامىزدا كونستيتۋتسيا جونىندەگى رەفەرەندۋمدا بىردەن-ءبىر دۇرىس جول تاڭدالعانى انىق بولدى. سونىڭ ارقاسىندا, مىنە, بۇگىندە قازاقستان ابدەن قالىپتاسقان, الەمنىڭ ابىرويلى جانە لايىقتى مەملەكەتتەرى قاتارىنا ەندى. ال مۇنداي جولدان ءوتۋ وڭاي بولماعانى بەلگىلى. ەڭ باستىسى اسىعىستىققا سالىنىپ, قاتەلىك جىبەرىپ الماۋ كەرەك ەدى. پرەزيدەنتتىڭ ارقاسىندا ءبىز دۇرىس تاڭداۋ جاساي بىلدىك.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى باستى قۇجاتتى جازۋدا, دايىنداۋدا ونىڭ جۇمىسىنا باستان-اياق ارالاسۋىندا دەيمىز. ءار باپ ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋى ءۇشىن تەرەڭنەن ويلادى, الىستى بولجادى. ماسەلەن, پرەزيدەنت قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان «كونستيتۋتسيا: بىرلىك, تۇراقتىلىق, ءوركەندەۋ» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا: «بۇل – ءبىزدىڭ نەگىزگى زاڭىمىزدىڭ بارلىق ەرەجەلەرى مەن قاعيداتتارىنىڭ ناقتى ءىس جۇزىنە اسۋى. جاقسى جاعىنا قاراي وزگەرۋگە بەيىم تۇراتىن مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قۇرىلىس قانا ءتيىمدى بولىپ سانالادى. ءبىزدىڭ اتا زاڭىمىزدا تابىستى دامۋ ءۇشىن دە, ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى جاڭعىرتۋى ءۇشىن دە قاجەتتى بارلىق قۇقىقتىق تەتىكتەر بار. ءبىز 2050 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق باعدارلامامىزدىڭ نەگىزىندە الدىمىزعا قازاقستاندى الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ بىرىنە اينالدىرۋ جونىندە جاھاندىق ماقسات قويدىق», دەدى.
دەمەك وسى كونستيتۋتسيامىزدا تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ كورسەتىلگەن ازاماتتارىمىزدىڭ تەڭ قۇقىلى بولۋى – ەلىمىز بەن جەرىمىزدەگى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىك قۇرۋىنىڭ ناتيجەسى دەيمىز. ويتكەنى اتا زاڭ ولاردىڭ بۇگىنگىدەي بەيبىت, الاڭسىز عۇمىر كەشۋىنىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى بولىپ وتىر. سوندىقتان دا اتا زاڭىمىزدىڭ بىلتىر وتكەن 20 جىلدىعىن تويلاۋ قارساڭىندا دا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە كوپتەگەن ايتۋلى شارالار ءوتكىزىلدى. ءىرى كەزدەسۋلەر بولدى. سونىڭ ءبىرى رەتىندە ايتار بولساق, ماسەلەن ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا اتا زاڭىمىزعا 20 جىل تولۋىنا بايلانىستى ارنايى «كونستيتۋتسيا» زالى دا اشىلدى.
كونستيتۋتسيامىزدىڭ قۇندىلىعى جايىندا ايتقاندا ەلدىگىمىز ءۇشىن ەرەن ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان, مەملەكەتتىك ىرگەلى ءىرى ىستەردى جۇزەگە اسىرعان, قازىرگى جوعارعى سوتتىڭ ءتوراعاسى قايرات ءماميدىڭ: «اتا زاڭىمىزدىڭ العاشقى بابىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرا كەلە, ءوزىنىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەپ جاريالادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كونستيتۋتسيانىڭ سەنىمدى كەپىلى رەتىندە ادام مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ, زاڭ ءۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ باعىتىن بەرىك ۇستاندى. وسى قاعيدانى باسشىلىققا العان سوت كورپۋسى قوعامدىق قاتىناستاردى قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ الەمدىك, دەموكراتيالىق ستاندارتتارىنا سايكەس حالىق سەنىمىن اقتاۋ ءۇشىن قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلەدى. كونستيتۋتسيا – ەلدىڭ بارلىق سالاسىنداعى: ساياسات, ەكونوميكا, الەۋمەتتىك سالاداعى جەتىستىكتەردىڭ, قوعامدىق تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ بەرىك قۇقىقتىق ىرگەتاسى بولىپ تابىلادى», دەدى. بۇل ايتىلعاندارمەن ءومىر شىندىعى تولىق ۇشتاسىپ وتىر.
ەندەشە قازىرگى كونستيتۋتسيا – ەلىمىزدىڭ ىرگەلى مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق اكتىسى بولىپ تابىلاتىندىعىندا ءسوز جوق. ول ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كەڭ اۋقىمدى امبەباپ قۇقىقتارىنا, ەركىن سايلاۋ وتكىزۋگە, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىرتۇتاستىعى جانە بيلىكتىڭ ءۇش تارماققا ءبولىنۋى قاعيداتىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا, جەرگىلىكتى باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ قىزمەت ىستەۋىنە كەپىلدىك بەرەدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى يگور روگوۆ ايتقانداي, قوعامدىق ومىرىمىزدە كونستيتۋتسيانىڭ جاسامپازدىق قۋاتى كۇننەن-كۇنگە ارتا تۇسۋدە. ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ قۋاتى, الەۋەتى وتە زور. سوندىقتان كونستيتۋتسيامىز بارلىق تۇيتكىلدى ماسەلەنى شەشۋدىڭ زاڭدى كوزى بولىپ تابىلادى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»