بۇگىندە قازاقستان – شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (شىۇ) مۇشە مەملەكەتتىڭ ءبىرى. ەلىمىز ۇيىممەن ىقپالداسۋدى ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرا وتىرىپ, وعان ەرەكشە ءمان بەرەدى. سونداي-اق, ۇيىم اياسىندا ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق, الەۋمەتتىك سالالاردا ءوزارا ىقپالداسۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ماسەلەن, 2007 جىلى شىۇ وتىرىسىندا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆ.ۆ.پۋتين ۇيىمعا مۇشە ەلدەر باسشىلارىنا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دا قامتۋ جونىندە ۇسىنىس جاساعان بولاتىن. ول ۇسىنىس بارلىق شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنان قولداۋ تاپتى. ءسويتىپ, 2008 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا رەسەي جاعى شىۇ-نىڭ ءداستۇرلى مەديتسينا اكادەمياسىن قۇرۋ جونىندە قاناتقاقتى جوبا ۇسىنعان ەدى. وسىنىڭ نەگىزىندە 2010 جىلدىڭ 10 تامىزىندا ماسكەۋدە شىۇ-عا مۇشە رەسەي, قىتاي, قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, ءوزبەكستان جانە ءازىربايجان (باقىلاۋشى) ءداستۇرلى مەديتسينا اكادەمياسى بولىمشەلەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعى جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويدى. ال 2010 جىلعى 25 جەلتوقساندا دۋشانبەدە باس قوسقان شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ۇكىمەت باسشىلارى وسى قۇجاتتى راسىمدەپ, قول قويدى.
بۇگىن ءبىز شىۇ شەڭبەرىندە ءداستۇرلى مەديتسينا اكادەمياسىن قۇرۋ جونىندەگى شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ وكىلى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جانىنداعى «قر حالىقتىق جانە رۋحاني ەمشىلەر» مەكەمەسىنىڭ, سونداي-اق شىۇ-نىڭ ءداستۇرلى مەديتسينا اكادەمياسى قازاق بولىمشەسىنىڭ ديرەكتورى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى شاكەن شىنتاەۆقا جولىعىپ, وسىنداي بەدەلدى ۇيىمنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا الداعى ۋاقىتتا اتقارار جۇمىستارى, سونىمەن قاتار, ەلىمىزدەگى حالىقتىق مەديتسينانىڭ بۇگىنگى احۋالى جايىندا ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.
– شاكەن مۇقان ۇلى, الدىمەن ءداستۇرلى مەديتسينا اكادەمياسى مەن وزدەرىڭىز قول قويعان مەموراندۋمنىڭ ماقساتىنا توقتالا كەتسەڭىز...
– شىۇ-نىڭ ءداستۇرلى مەديتسينا اكادەمياسى ءبولىمشەلەرىن قۇرۋ – وسى ۇيىم حارتياسىنىڭ نەگىزىنە سۇيەنە وتىرىپ, جۇزەگە اسىرىلماقشى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ۇيىمدا وسى ۋاقىتقا دەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى قامتىلماعان ەكەن. تەك سوڭعى جىلدارى بۇل سالاعا ءمان بەرىلىپ, وسى ماسەلەنى كوتەرۋدى قولعا العان. ول ءۇشىن شىۇ-عا ءمۇشە التى مەملەكەتتىڭ حالىق مەديتسيناسى سالاسىمەن اينالىساتىن مەكەمەلەرمەن اقىلداسا كەلە, شىۇ-نىڭ ءداستۇرلى مەديتسينا اكادەمياسىن قۇرۋ جونىندە ءبىر شەشىمگە كەلگەن. ونىڭ شتاب-پاتەرى پەكين مەن ءماسكەۋ قالالارىندا ورنالاسقان. قالعان تورتەۋى سولاردىڭ جەكە ءبولىمشەسى بولىپ سانالادى.
بىلتىر شانحايدا شىۇ شەڭبەرىندە 60-تان استام مەملەكەت قاتىسقان دۇنيەجۇزىلىك كورمە ءوتتى. سول كورمەنىڭ ءبىر سالاسى حالىقتى ساۋىقتىرۋ جولىنا ارنالدى. ونى قالاي ساۋىقتىرامىز دەگەندە, وسى ءداستۇرلى مەديتسينا اكادەمياسىن قۇرۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. ءبىز توعىز كۇن شانحايدا بولعاندا, سول قۇجاتقا قول قويىپ, ءار مەملەكەت ءوز ەلىندە ءداستۇرلى مەديتسينا اكادەمياسىن قۇراتىن بولىپ كەلىستىك. ال ونىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جۇرگىزۋگە قولداۋ كورسەتۋ ۇيىمنىڭ, قالا بەردى ءبىزدىڭ ۇكىمەتتىڭ قۇزىرىنداعى ماسەلە.
ال باعدارلامانىڭ ماقساتىنا كەلسەك, ول ءۇش نەگىزدەن تۇرادى. ءبىرىنشىسى – ءداستۇرلى مەديتسينا بويىنشا كادر ءماسەلەسىن دايىنداۋ, ەكىنشىسى – ولاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ, ءۇشىنشىسى – ءداستۇرلى مەديتسينامەن حالىقتى ەمدەۋدى جوعارى عىلىمي تۇرعىدا نەگىزدەۋ. عىلىمي تۇرعىدا نەگىزدەۋگە حيميالىق قوسپاسىز ءدارى-دارمەك دايىنداۋ كىرەدى. ياعني, ادامدى تابيعي جولمەن ەمدەپ, ساۋىقتىرۋ. مىسالى, س ۇلىك سالۋ, شوپپەن ەمدەۋ, نۇكتەمەن ۇگۋ, ءۇزۋ, ينە سالۋ, بيو-كوسمو ءورىستى قولدانۋ تاسىلدەرى, ت.ب. سونىمەن قاتار, دۇنيە جۇزىندەگى حالىق ەمشىلىگىنىڭ جەتىستىكتەرىن ناسيحاتتاۋ, ولاردى تاجىريبەدەن وتكىزە وتىرىپ ۇيرەتۋ, ءۇيرەنۋ. وسى ماسەلەگە قاتىستى جەر-جەرلەردە وتەتىن كونگرەسس, سيمپوزيۋمدەرگە قاتىسىپ, ۇلەس قوسۋ. اعارتۋ ءماسەلەسىندە بارلىق ەڭبەكتەردى تۇجىرىمداپ, كىتاپ شىعارۋ, ءادىستەمەلىك قۇرالدار دايىنداۋ, ونى دارىگەر, ەمشىلەرگە جەتكىزۋ.
ال قول قويعان مەموراندۋم بويىنشا شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا حالىقتىق مەديتسينا سالاسىندا ءوزارا بايلانىس ورناتىپ, عىلىمي-زەرتتەۋدە, ديپلومنان كەيىن ءبىلىم بەرۋدە, مەديتسينا مەكەمەلەرى اراسىندا, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا, تەلەمەديتسينا سالاسىندا, بىرىككەن ساۋىقتىرۋ جوبالارىندا ىنتىماقتاسا جۇمىس جاساۋ كوزدەلۋدە. بۇل رەتتە ءوز تاراپىمنان ايتارىم, تەك عىلىمي مەديتسينا عانا ەلدىڭ بولاشاعى دەپ ءتۇسىنۋ جانە سوعان قىزمەت جاساۋ قاتە تۇسىنىك دەپ بىلەمىن. ماسەلەن, قىتاي عىلىمي دا, ءداستۇرلى مەديتسينانى دا قاتار الىپ كەلەدى ەمەس پە... ءيا, قىتاي ءداستۇرلى مەديتسيناعا بەيىم. ولار وپەراتسيانى مويىنسىنادى, ال قالعان اۋرۋدى حالىقتىق ەممەن ساۋىقتىرۋدى ءجون كورەدى.
– سونىمەن, قازاقستاندا ءداستۇرلى مەديتسينا اكادەمياسىن قۇردىڭىزدار ما؟
– سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مۇنداي اكادەميانى قۇرىپ, اشۋعا شىنتاەۆتىڭ قۇقىعى بار دەگەن مالىمدەمە جاسادى. وعان حالىق مەديتسيناسىن ون سەگىز جىل باسقارعان ەڭبەگىم نەگىز بولۋى كەرەك. راسىندا دا, وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءبىراز جاقسى دۇنيەلەر جۇزەگە استى. ءتىپتى, بۇعان دەيىن 2008 جىلى قۇرتقا ءتاۋىپ اتىنداعى ءداستۇرلى مەديتسينا اكادەمياسىن قۇرعان بولاتىنبىز. سونى ايتقان ەدىك, ول كىسىلەر وعان كەلىسىم بەردى. ءسويتىپ, قۇجاتتاردى جيناپ, شىۇ-نىڭ ۇلتتىق ۇيلەستىرۋشىسى س.نۇرىشەۆكە, بىرەۋىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە جىبەردىك. بۇگىنگە دەيىن ءماسكەۋدە اكادەميانىڭ ەكى رەت دوڭگەلەك ۇستەلى, ءۇشىنشىسى شانحايدا ءوتىپ, وندا باعدارلامانىڭ تۇساۋى كەسىلدى.
– سوندا بۇل جاڭادان قۇرىلعان اكادەميا كوممەرتسيالىق قۇرىلىم با؟
– جوق. شىۇ جاعدايىندا اكادەميانى كوممەرتسيالىق قۇرىلىممەن اشۋعا بولمايتىن كورىنەدى. سوندىقتان قۇرعان اكادەميامىز شىۇ ەرەجەسىنە سايكەس كەلەدى. اكادەميا جۇمىسى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ باقىلاۋىندا بولماق.
– اكادەميانىڭ قانشا ءمۇشەسى بار؟
– قازىرگى تاڭدا 32 ادام مۇشە.
– شاكەن مۇقان ۇلى, ءسوزدىڭ رەتى كەلىپ تۇر, ەندى اڭگىمەنى حالىق ەمشىلەرى سالاسىنا بۇرساق. بىلۋىمىزشە, بۇرىن حالىق ەمشىلەرىنە زاڭدى تۇردە ەمدەۋ ءۇشىن ليتسەنزيا بەرىلسە, قازىر سەرتيفيكات الۋلارى قاجەت كورىنەدى. ولاردىڭ ايىرماسى نەدە؟
– بۇل ماسەلەنى ايتپاس بۇرىن, الدىمەن ەلىمىزدە وسى كۇنگە دەيىن ءۇش رەت قابىلدانعان حالىق مەديتسيناسى تۋرالى زاڭعا توقتالعىم كەلەدى. ويتكەنى, مۇنداي زاڭ دۇنيە ءجۇزىنىڭ بىردە-ءبىر مەملەكەتىندە جوق. 1997 جىلى تۇڭعىش رەت ەلباسى قول قويعان زاڭ حالىق ەمشىلەرىنىڭ كوزىن اشتى. «دەنساۋلىق ساقتاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 64-بابىندا حالىق مەديتسيناسىمەن اينالىسۋعا قاسيەت قونعان ادامداردىڭ شۇعىلدانۋىنا قۇقى بار دەلىنگەن. 2003 جىلى پارلامەنت دەپۋتاتتارى «حالىق ەمشىلىگى تۋرالى» ەكىنشى زاڭ قابىلدادى. وندا ەمشىلەرگە مەديتسينالىق ءبىلىم الۋ مىندەتتەلدى. بىراق, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ۇيعارىمى بويىنشا مەديتسينالىق ءبىلىمى بولماسا دا حالىق مەديتسيناسىمەن اينالىسۋعا رۇقسات ەتىلدى. ءۇشىنشى زاڭ 2008 جىلى قابىلداندى. راس, بۇعان دەيىن حالىق ەمشىلەرىنە حالىقتى ەمدەۋى ءۇشىن ليتسەنزيا بەرىلسە, قازىر ول الىنىپ تاستالدى. ونىڭ ورنىنا دۇنيەجۇزىلىك ستاندارتقا ساي سەرتيفيكات بەرىلۋدە.
– ال سەرتيفيكاتتى قايدان, قالاي الۋعا بولادى؟
– بىلتىردان باستاپ سەرتيفيكاتتى تەك اككرەديتاتسيا ورتالىعى بەرۋدە. ول ءۇشىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ەكى اككرەديتاتسيالاۋ ورتالىعىن اشتى. ونىڭ ءبىرى الماتىدا, قر حالىقتىق جانە رۋحاني ەمشىلەر مەكەمەسىنىڭ قۇزىرىندا, وعان 9 وبلىس قارايدى. ەكىنشىسى, استانادا. سەرتيفيكات اقىسىز بەرىلەدى. بىراق, ونى الۋدىڭ ءتورت شارتى بار. ءبىرىنشىسى – تەستەن ءوتۋ, ياعني قاسيەتىنىڭ بار, جوعى انىقتالادى. ەكىنشىسى – دايىندىق كۋرسىن وقىپ ءبىتىرۋى قاجەت. ءۇشىنشىسى – سىناقتان ءوتۋ. ماسەلەن, بۇرىن سىناقتان التى اي بويى وتەتىن. ول ءۇشىن وبلىس ورتالىعىنا, بولماسا الماتىعا وسىنشاما ۋاقىتقا كەلەتىن. سوندىقتان سىناقتان وتۋگە بىرەۋدىڭ جاعدايى كەلسە, ەندى بىرەۋىنىڭ مۇمكىندىگى بولماي, وتپەي قالاتىن. ءتورتىنشىسى, ەمشى كەم دەگەندە 12-14 ناۋقاستى قابىلداۋى ءتيىس. ونى دارىگەردىڭ باقىلاۋىمەن اككرەديتاتسيالاۋ ورتالىعىنىڭ اتتەستاتسيالاۋ كوميسسياسى وتكىزەدى. ەگەر ناۋقاستىڭ اۋرۋىن انىقتاۋى, دياگنوز قويۋى 70-80 پايىزعا دۇرىس بولسا, سوندا عانا وسى ءتورت شارت ەسكەرىلىپ, سەرتيفيكات ديرەكتوردىڭ ەمەس, اتتەستاتسيالاۋ كوميسسياسىنىڭ ۇيعارىمىمەن بەرىلەدى. وعان دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنەن ءبىر ادام بولىنگەن. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بۇرىن ليتسەنزيا بەس جىل مەرزىمگە بەرىلىپ, ەمشىلەردى باقىلاۋ قيىنعا تۇسسە, قازىرگى سەرتيفيكاتتىڭ مەرزىمى ءبىر جىل. سەرتيفيكات مونەتا سارايىندا نومىرلەنىپ شىعادى. ياعني, گالاگرامما. سونداي-اق, ەمشىلەر ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ەكى رەت تاقىرىپتىق تسيكل بويىنشا ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ كۋرسىنان وتۋگە مىندەتتى.
– شاكەن مۇقان ۇلى, بۇگىنگى ءمۇمكىندىكتى پايدالانىپ, وقىرمانداردىڭ دا كوكەيىندە جۇرگەن ساۋال دا بولۋى كەرەك, بيوورىسپەن ەمدەۋ, كورىپكەلدىك, ءساۋەگەيلىك جايىندا ويىڭىزدى بىلسەك...
– ەستەرىڭىزدە بولسىن, ءبيوورىس ادامدى ەشۋاقىتتا ەمدەمەيدى, ول الدىنا كەلگەن ناۋقاس اعزاسىنىڭ ءبيوورىسىن عانا كۇشەيتە الادى. ءسويتىپ, ادام ءوز بيوورىسىمەن ءوزىن-ءوزى ەمدەيدى. ادامدا جەتى ءتۇرلى كۇردەلى نۇكتە بار, ياعني جەتى چاكرا, ونىڭ جەتىنشىسى توبەدە, ءتورتىنشىسى جۇرەكتە. جالپى, ءبىزدىڭ حالىقتا كورىپكەل, قاسيەتى جوعارى عۇلامالار كوپ بولعان. ولار ون بەسىنشى عاسىرداعى وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلى, 56 جاسقا كەلگەندە ءتاۋىپتىك قاسيەت دارىپ, سول جاسىندا پەتەربورداعى ءاسكەري مەديتسينالىق ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ, 136 جىل ءومىر سۇرگەن سۇلتانقوجا ۇلى قۇرتقا ءتاۋىپ, ت.ب. وسىعان قاتىستى سىزگە ءبىر مىسال ايتايىن. 2003 جىلى فرانتسيادا عۇلاما كورىپكەل م.نوسترادامۋستىڭ 500 جىلدىعىنا وراي وتكەن دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسكە قاتىسۋعا قازاقستاننان ون ەكى ادام باردىق. قازاق ەمشىلەرىنىڭ بەدەلى سول جولى مويىندالدى. ءبىرىنشى كۇنى-اق قازاقستان جيىنعا ءتوراعالىق جاسادى. ءويتكەنى, ءبىزدىڭ ەلدە كورىپكەلدىك, بيوورىسپەن ەمدەۋ جوعارى دەڭگەيدە دامىعان. ونى ءبىز ماقتان ەتە الامىز. سول جيىندا پاريج قالاسىنىڭ مەرى كورىپكەل ەمشىلەردى بايقاپ, سىناپ كورگىسى كەلدى. ءبىزدىڭ ەمشىنىڭ بولجاپ ايتىپ بەرگەنىنە تاڭ قالىپ, ريزا بولعان شاھار باسشىسى رەسەي مەن قازاقستاننان كەلگەن ەمشىلەرگە قوناقاسى بەرىپ, ارقايسىسىنا ءبىر مىڭ ەۋرودان سىياقى تابىستادى. ال بىلتىر حالىق ەمشىلەرىنىڭ قۇرىلعانىنا 20 جىل تولۋىنا وراي وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قىتاي, كورەيا, جاپونيا, پريبالتيكا, رەسەي, چەحيا, ۋكراينا, پولشا, ت.ب. ەلدەردەن كەلگەن قوناقتار ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىقتىق مەديتسيناعا دەگەن كوزقاراسىن, حالىقتى ءداستۇرلى ەممەن ساۋىقتىرۋ جولىنا ءۇلكەن ءمان بەرىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق پولشانىڭ قازاقستانداعى تۇڭعىش ەلشىسىنىڭ جۇبايى دانۋتتا ءوز كىتابىندا قازاقستان ەمشىلەرىنە ۇلكەن باعا بەرىپتى. بۇدان ەكى جىل بۇرىن سول كىسىنىڭ ايتۋىمەن پولشادان ءتورت شاكىرتى كەلىپ, ەكى جارىم اي وقىپ كەتتى. ءبىر قىزىعى, ولار قازاق ءتىلىن سول جاقتان ۇيرەنىپ كەلگەندىكتەن, تىلدىك قيىنشىلىق بولمادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى.