اسىل – تاستان, اقىل – جاستان

سوندىقتان ءاربىر جاس وبلىستىڭ وركەندەۋىنە بەلسەنە اتسالىسۋى ءتيىس « بۇگىن ءبىز وتكەن جىلى اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى ايتامىز جانە الداعى جوسپاردى بىرگە تالقىلايتىن بولامىز. ءبىز ءۇشىن جاڭا ىزدەنىسپەن, باتىل قاداممەن جۇمىس ىستەۋ – نەگىزگى ماسەلە. ال حالىق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, رۋحاني سالاداعى جاقسى وزگەرىستەردى ءوز ومىرىنەن انىق سەزىنۋى كەرەك...». وتكەن جىلى وبلىسقا اكىم بولىپ تا­عايىندالعان كەزىندە قازاق تىلىندە كىبىرتىكتەپ سويلەيتىن قانات بوزىمباەۆ ارادا ءبىر جىل وتكەندە, مىنە, وسىلايشا ەمىن-ەركىن كوسىلگەن. «ماعان ءۇش اي ۋاقىت بەرىڭ­دەر, سودان كەيىن سەندەرمەن سۋىرىپسالما اقىندارشا ايتىساتىن بولامىن», دەگەن قالجىڭىن 100 پايىز ورىنداماسا دا, جى­رىم-جارتىلاي «تۇگەندەي» باستاپتى. اكىم ومىرىندەگى وسى ءبىر جاعىمدى مى­سال سياقتى, ەل ومىرىندە دە ءاربىر جىل­دىڭ ءوز تاعىلىمى, ءوز تاريحى بولادى. ول, ءاري­نە, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ ءوسىپ, وركەن­دەۋى­نەن كورىنسە بەك جاقسى. سوندىقتان وب­لىس اكىمىنىڭ «ءبىز جىلدان-جىلعا جا­ڭارىپ, جاڭعىرىپ كەلەمىز. تاۋەلسىز قا­زاقستاننىڭ ءار جىلى – بۇل جاڭا تاري­حى­مىزدىڭ تۇتاس ءبىر ءداۋىرى. ءبىز ءۇشىن وتكەن جىل – ناق وسىنداي كەزەڭ بولدى», دەۋى وتان دەگەن وتتى جۇرەكتەن شىققان شى­نايى ءسوز دەپ ۇعىندى ەسەپكە جيىلعان حالىق. جىل باسىنان باستاپ-اق ونەركاسىپ ءونى­مىن وندىرۋدە وڭ ىرعاق قالىپتاسقان. ونىڭ كولەمى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 14,0%-عا ءوسىپ, 124,7 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ­تى. ءوندىرىستىڭ بۇل ايتارلىقتاي ءوسىمى وبلىس كاسىپورىندارىنىڭ ءوندىرىس كولەم­دەرىن ۇلعايتۋ جانە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن جاڭا وندىرىستەردى ىسكە قوسۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلىپتى. كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىندە جانە اشىق كەنىشتەردى يگەرۋدە وتكەن جىلى 7,7 ملرد. تەڭ­گەنىڭ ونىمدەرى وندىرىلگەن. ءوسۋ قار­قىن­­دارى فوسفور شيكىزاتىن, التىن قۇ­رامدى كەندى, باريت رۋداسى مەن قويىرت­پالارىن, اك تاسىن جانە گيپستى, تابيعي قۇمدى ءون­دىرۋدى ارتتىرۋ ەسەبىنەن قام­تاما­سىز ەتىلگەن. وڭدەۋ ونەركاسىبى سالا­سىندا حيميا, مەتاللۋرگيا ونىمدەرىن, دايىن مەتالل, رە­زەڭكە جانە پلاستماسسا بۇيىمدارىن, وزگە دە مەتالل ەمەس مينەرالدى ونىمدەردى, تەرى جانە سوعان جاتاتىن ونىمدەردى ءوندىرۋ كولەمدەرىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋ ەسەبىنەن ءوسىم 13,4%-دى قۇراپتى. قارا مەتالدار وندىرۋدە فەرروقورىت­پالاردى شىعارۋدىڭ ءوسىمى بايقالعان. ءوت­كەن جىلى ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ, جەتكىزۋ جانە تاراتۋدى 27,8%-عا ءوسىرۋ ەسەبىنەن ەلەكترمەن جابدىقتاۋ, گاز, بۋ بەرۋ جانە اۋانى باپتاۋدا جۇمىستى جانە قىزمەتتى ءوندىرۋ كولەمدەرى 30%-عا وسكەن. وبلىستىڭ وڭدى ءىسى بۇگىندە ينۆەستيتسيا تارتۋمەن ايقىندالاتىنى شىندىق. وسى تۇرعىدان العاندا, نەگىزگى كاپيتالعا سا­لىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كو­لەمى 140,8 ملرد. تەڭگەنى, ونىڭ ىشىندە مەم­لەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ قاراجاتى 23,8 ملرد. تەڭگەنى, كاسىپورىنداردىڭ ءوز قارا­جات­تارى 38,5 ملرد. تەڭگەنى, شەتەل قا­راجاتتارى 40,8 ملرد. تەڭگەنى جانە قا­رىزعا الىنعان قاراجاتتار 37,7 ملرد. تەڭ­گەنى قۇراعان. سونىمەن قاتار, نەگىزگى كا­پيتالعا سالىن­عان ينۆەستيتسيالارداعى مەم­لەكەتتىك بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ۇلەسى 7,6 پايىزدان 16,9 پايىزعا دەيىن, ءوز قاراجاتتارىنىڭ ۇلەسى 7,9 پايىزدان 27,3 پايىزعا دەيىن, قارىزعا الىن­عان قاراجات­تار ۇلەسى 7,8 پايىزدان 26,8 پايىزعا دەيىن ارتىپتى. يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيالىق دامۋ جوق جەردە ءوسىپ, وركەندەۋ دە جوق. بۇگىنگى تاڭدا 2010-2014 جىلدارعا ار­نالعان ۇدەمەلى ين­دۋس­تريا­لىق-ين­نو­ۆا­تسيا­لىق دامۋ باع­دار­لا­ما­سى شەڭ­بە­رىندە وب­لىس­تا جالپى قۇنى 665,5 ملرد. تەڭگەگە 22 جو­با­نى ءجۇ­زەگە اسىرۋ جوس­پار­­لا­نىپتى. وتكەن جى­­لى 52,7 ملرد. تەڭ­گە سو­ماسىندا 7 ين­ۆەس­تي­تسيا­لىق جوبا ىسكە قو­سىل­عان. ءسويتىپ 2,5 مىڭ­­نان استام جۇمىس ورنى اشىلعان. مەملەكەتتىك ۇدەمەلى ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان 3 جاڭا جو­باسى بار. ولار: قاراتاۋداعى «ەۋروحيم-ۋدوبرەنيا» زاۋىتى, شۋ قالاسىنداعى قۇس فابريكاسى جانە «قازفوسفات» كومپانيا­سى­نىڭ 12 ملرد. تەڭگە تۇراتىن كۇكىرت قىش­قىلىن شىعاراتىن تسەحى. مۇنىڭ ىشىندە ەل كوپتەن بەرى قۇلاقتانىپ, جۇمىسىن اسىعا كۇتىپ وتىرعان «ەۋروحيم-ۋدوبرەنيا» زا­ۋى­­تىنىڭ جوباسى بەس جىلدان بەرى سا­عىزداي سوزىلىپ كەلە جاتىر. بۇل جوبا تۋ­رالى بۇرىن دا جازعانبىز. ءالى دە جازا بەرەمىز. مىنە, وبلىس اكىمى ق.بوزىمباەۆ وب­لىس حالقى الدىنداعى ەسەبىندە ەل نازارىن وسى جوباعا تاعى ءبىر اۋداردى. ياعني, قۇنى 394 ملرد. تەڭگە بولاتىن الىپ زاۋىت سا­لىپ, وبلىس پەن قاراتاۋ قالاسىنىڭ 3,5 مىڭ ادامىن جۇمىسقا تارتامىز دەپ قۇل­شىنىپ وتىرعان رەسەيلىك اتالعان كومپانيا مەن ەل ۇكىمەتى اراسىنداعى كەلىسىم ءوزى­نىڭ سوڭعى ساتىسىندا تۇر ەكەن. بۇعان دا ءشۇ­كىر, ايتپەسە, «اسپاننان كيىز جاۋسا دا, كەدەيگە ۇلتاراق جەتپەيدى» دەگەندەي, ەتەكتەگى ەل «باسە, بۇل نەعىلعان باتپان قۇيرىق, قا­راتاۋدا جاتقان قۇيرىق», دەپ كۇدەر ۇزە باستاعانى اپ-انىق ەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا ايتارلىقتاي جۇمىس بار وبلىستا دەيتىن بولساق, بارشانى «بارەكەلدى!» دەگىزگەنى, ءوت­كەن جىلى وبلىستىڭ اگروونەركاسىپ سا­لاسىندا 8,3 ملرد. تەڭگە يگەرىلىپتى. ونىڭ ىشىندە سۋبسيديالار 1,4 ملرد. تەڭگەنى قۇ­راعان. بۇل ورتا ەسەپپەن العاندا 550 جاڭا متز-80 تراكتورىنىڭ قۇنىنا تەڭ ەكەن. وسىدان ون جىل بۇرىن وبلىستاعى اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىقتارىنىڭ سانى 17 بولسا, قازىر ولاردىڭ سانى – 104-كە جەتكەن. بىلتىردىڭ وزىندە جاڭادان 15 شا­رۋاشىلىق قۇرىلعان. بيىل تاعى 11 شارۋا­شىلىق قوسىلادى. بۇگىندە وبلىستا 15 مال بورداقىلاۋ الا­ڭى­نىڭ جۇمىس ىستەپ تۇر­عانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. «مەركى ەت» كوم­بيناتى «حالال» ستان­دار­تىنا ساي يران مەملەكەتىنە قوي ەتىن ەكس­پورتتاۋدى ەلىمىزدە ال­عاش رەت ءجۇ­زەگە اسى­را باستادى. بيىل «لۋ­گو­ۆوي جىلقى زا­ۋىتى» كوم­پانياسى 30 مىڭ باس شوشقا وسىرەتىن كەشەندى ىسكە قوس­پاق ەكەن. وبلىس اكىمى ەسەپ بەرۋ با­رىسىندا اۋىل شارۋا­شى­لىعىنا بايلانىس­تى ءبىر ماسەلەگە كوڭىل اۋدارۋ قا­جەتتىگىن ۇسىندى. وب­لىس بويىنشا 887 مال ءدا­رىگەرى جەتىسپەيدى ەكەن. ونىڭ ءۇس­تىنە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن­دەرىنىڭ 60 پايى­زى­نىڭ جاسى 50-دەن اس­قان. دەمەك, ەندى 10 جىل­دان كەيىن مال دارىگەرى كادرلارىنا دەگەن سۇرانىس وسە ءتۇسۋى مۇمكىن. سوندىقتان, ءاربىر شارۋا قوجالىعى ءوز ەسەبىنەن اۋىل­دىڭ ءبىلىمدى, بىلىكتى جاس­تارىن مال دارىگەرى ماماندىعىن الۋىنا قولداۋ كورسەتسە, ەكى جاققا دا ءتيىمدى بولار ەدى. اكىم ۇسىنىسى ەسەپكە جينالعاندار تاراپىنان قولداۋ تاپتى. دەگەنمەن, وبلىس اگرارشىلارى الدىندا تۇرعان نەگىزگى ماقساتتاردىڭ ءبىرى – اۋىل شا­رۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋدى دامىتۋ. بۇگىندە بۇل باعىتتا 433 كاسىپورىن مەن تسەح جۇمىس ىستەپ تۇر ەكەن. بىلتىر ولار 41,3 ملرد. تەڭگەنىڭ ونىمدەرىن ءون­دىرگەن. «پوش-تاراز فابريكاسى» توپس (شۇيكە) ءوندىرۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ ارقىلى وب­لىستا بيازى ءجۇندى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن مۇمكىندىك تۋعىزعانى دا حا­لىقتى قۋانتىپ وتىر. وتكەن جىلى سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى 121 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. 259 قۇ­قىق بۇزۋشىلىق فاكتىلەرى ورىن الدى. ارينە, بۇل كورسەتكىش جوعارى. سەبەبى, ورىن العان تەرىس ارەكەتتەر مىندەتتى تۇردە تىركەلىپ وتىر. جاۋاپتىلار قاتاڭ جازاعا تارتىلۋدا. وبلىستا ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت پەن ونەر, سپورت پەن تۋريزم سالاسىن دامىتۋدا دا كوپتەگەن ناتيجەلى ىستەر اتقارىلعان. الداعى ۋاقىتتا دا ات­قا­راتىن ىستەر دە بارشىلىق. قىلمىسقا قار­سى كۇرەسكە قولداۋ كورسەتۋ باستى نازاردا. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ وبلىستىق فيليالىنىڭ بەلسەندى جۇمىسىنا دا ەل را­زى. بۇگىندە پارتيانىڭ وبلىستاعى ءمۇ­شە­لەرىنىڭ سانى 72 مىڭنان استى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن وبلىس بيۋدجەتىنەن وتكەن جىلى 45 ملن. تەڭگە ءبولىنىپتى. بۇل ال­دىڭ­عى جىلعا قاراعاندا 36 پايىزعا ارتىق. وبلىس اكىمىنىڭ جاستار ماسەلەسىن باس­تى نازاردا ۇستاۋى ۇلگى تۇتۋعا تۇرارلىق. جاستار ساياساتىن قولداۋعا 89 ملن. تەڭگە ءبولىنىپتى. «جاسىل ەل» جاساقتارى, جاس­تار­دىڭ قۇرىلىس وتريادتارى بەلسەندى جۇمىس اتقارعان. «اسىل – تاستان, اقىل – جاستان», دەيدى حالىق. جاستاردىڭ قايراتى مەن جاڭا ويلارى بىزگە ارقاشاندا قاجەت. سوندىقتان, وبلىس اكىمى ءاربىر جاس ازامات وبلىستىڭ وركەندەۋىنە بەلسەنە ارالاسۋى ءتيىس دەپ سانايدى. حالىقتا «بەرەكە باسى – بىرلىكتە» دەگەن ءسوز بار. قوعام مەن مەملەكەت ءۇشىن ەڭبەك ەتۋ – بىرلىگى بار ەلدىڭ كورىنىسى. ىن­تىماعى جاراسقان قازاقستان – وسى قا­سيەتتىڭ باعاسىن باعالاي بىلگەن ەل. تاۋەل­سىز وتانىمىزدىڭ ومىرىندەگى تاريحي جەتىستىكتەردە ءاربىر پاتريوت قازاق­ستان­دىق­تىڭ ءوز ۇلەسى بار. جامبىل وبلىسى ءوزىنىڭ باي تاريحىمەن, ەڭبەكسۇيگىش ادامدا­رىمەن, حالىقتىڭ وزىق داستۇرلەرىنە ادال بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. سوندىقتان ەل الدىندا ەسەپ بەرۋگە ءاربىر مەملەكەتشىل ادام ءوز ىسىمەن دايار بو­لۋعا مىندەتتى. ۋادە بەردىڭ بە, ول ورىن­دالۋىمەن قۇندى. ال ەڭبەكتىڭ ءادىل باعا­سىن حالىق بەرەدى. ارينە, ق.بوزىم­باەۆ ءبىر جىلدا ءبارىن تىندىردى دەپ ايتۋعا بول­مايدى. ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن اكىم ءاردايىم وزىنە دە, باسقاعا دا تا­لاپشىل بولۋى كەرەك. جاۋاپكەرشىلىكپەن قىزمەت اتقارۋى قاجەت. جارىسسوزگە وبلىستىق ارداگەرلەر كە­ڭە­سىنىڭ مۇشەسى ت.مۇسىراليەۆ, «تاراز مەتاللۋرگيا زاۋىتى» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى ك. سارتاەۆا, قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سىنىڭ مۇشەسى, گرەك ەتنوما­دەني بىرلەس­تىگىنىڭ توراعاسى گەورگي بۋيۋكيدي, تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 2 كۋرس ستۋدەنتى ز.زاينۋلينا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋ­تاتى ا.مومىشەۆ, وب­لىس­تىق ءماسليحات دەپۋ­تاتى ا. مايلىباەۆ شىعىپ, ەلباسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا وبلىستا اتقارىلىپ جات­قان تولىمدى تابىستارعا توقتالدى. زالدىڭ 4 جەرىنە ورناتىلعان ميكروفوندار ارقىلى ءوڭىر وركەنيەتىنە باي­لانىس­تى وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپ, تول­عاندىرعان ساۋالدارىن قويۋشىلارعا ەشقانداي شەكتەۋ بولعان جوق. جازباشا سۇراق­تار ءۇشىن ءجا­شىكتەرگە سالىنعان سۇ­راقتارعا وبلىس اكىمى 15 كۇننىڭ ىشىندە جاۋاپ بەرەتىن بولدى. وبلىس اكىمىنىڭ ەسەبىنە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ مەملەكەتتىك ينسپەكتورى نۇرىمبەت ساقتاعانوۆ قاتىستى. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى. تاراز.