نەمەسە امستەردام ساپارىنان قالعان سارقىت وي
ايتقانداي, بۇرىنىراقتا ۆاشينگتوننان ىسساپارمەن كەلە جاتىپ, ۇستىنەن كۇندىز ۇشاقپەن كەلىپ قونىپ, ابستراكتسيالىق كىلەم سياقتى اسەر قالدىراتىن وسى ەلدىڭ اۋەجايىندا جارتى كۇن قامالىپ وتىرىپ, گوللاندياعا ءسوزسىز قايتادان ورالۋدى كوكسەگەنىمىز دە ەسىمدە. سول ترانزيتتىك جولاۋشىنىڭ قىزىعى مەن قۇپياسىن ىشىنە بۇككەن بولەك ەلدى ارمانسىز ارالاسا دەگەن ءتىلەگى ءتاڭىر ءدىڭ قۇلاعىنا جەتىپ, امستەردامعا دا ءبىر جول تۇسكەن-ءدى.
اينالاسى ءبىر اپتانىڭ اياسىندا ەجەلگى ەلدى تۇگەل تانۋ, ارينە, مۇمكىن ەمەس-ءتىن. بىراق, ءبىزدى كوپ ويعا قالدىرعان ساپاردىڭ ءبىرى وسى بولدى. سوڭعى ءتورت عاسىردا توقتاۋسىز دامىعان نيدەرلاند مەملەكەتىنىڭ استاناسىنا الىپ بارعان وقيعا – ونكولوگتاردىڭ ەۋروپالىق فورۋمى. ول تۋرالى كەزىندە كەڭىنەن جازىلدى.
ەندى نە ايتپاق ەدىك؟ ءيا, الگى گوللاند ىرىمشىگى. ءبىر عانا سيىردىڭ سۇتىنەن ءجۇز ءتۇرلى اس ويلاپ تاۋىپ, ونى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنە ەكسپورتتاپ, اعىلىپ جاتقان تۋريستەرگە توننالاپ ساتىپ بايىعان گوللاندىقتار تۋرالى عوي.
سول سياقتى باياعىدا سۇيەگى قۋراپ قالعان ۆان گوگ تا كۇن سايىن ءوز ەلىنىڭ قازىناسىنا عالامات قاراجات قۇيىپ وتىرعانىن كورگەنبىز. قىسقا قايىرىپ ايتقاندا, ونىڭ سۋرەتتەرىن تاماشالاعىسى كەلەتىن تۋريستەر تاڭ اتپاي تۇرىپ, مۋزەيگە كىرۋدىڭ ۇزىن-سونار كەزەگىنە تۇرادى. اعىلىپ جاتقان قوناقتار, سارتىلداپ قۇيىلىپ جاتقان اقشا. ونىڭ سۋرەتتەرىنىڭ كوشىرمەلەرى سالىنعان سۋۆەنيرلەردىڭ قانداي ءتۇرى جوق دەيسىز؟! ۆان گوگ شىعارمالارى سالىنعان ءسومكەلەر, جەيدەلەر... ءتىزىپ تاۋىسا المايسىڭ-اۋ.
توقتاڭىز, ەندى ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ قىرىق ءتۇرلى ايلا-شارعىسىن ويلاپ تاپقان بۇل ەل جالعىز گوللاند ىرىمشىگىنەن تابىس تاۋىپ وتىرعان جوق. كۇنىنە ميلليونداپ ساتىلاتىن جاۋقازىندار مەن ونىڭ تۇقىمدارى, ياكي قىزعالداق بەينەلى كادەسىيلار, ونىڭ اعاشتان, ماتادان, قىشتان جاسالعان ءتۇر-ءتۇرى كوزدىڭ جاۋىن الادى-اۋ. ءتىپتى, سەلەكتسيالانعان جاۋقازىن سۇرىپتارىن ساناپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس.
ەڭ قىزىعى, الدىڭعى جىلى ەلباسىنىڭ وسى نيدەرلاند كورولدىگىنە رەسمي ساپارىندا جاۋقازىننىڭ ءتۇپ وتانى قازاقستان ەكەنىن گوللاندىقتاردىڭ وزدەرى مويىنداپ, ءتىپتى, گۇلدىڭ جاڭا ءبىر سۇرىبىن «پرەزيدەنت نازارباەۆ» دەپ اتاعانىن بىلەمىز.
سول گوللاند ىرىمشىگىن قايتا-قايتا ەسكە الۋعا تۇرتكى بولعان – كادىمگى قازاقتىڭ قۇرتى. سول ءوزىمىز قادىرىن بىلە بەرمەيتىن قۇرتتىڭ دا ءتۇر-ءتۇرى بار ەمەس پە؟! ونى كەلىستىرىپ دايىندايتىن, قولى ءتاتتى اپالارىمىز جاساعان قايماقتاي قۇرتتىڭ ءدامى شە؟
قازاقتىڭ قۇرت-ىرىمشىگىن جاساۋدىڭ تەحنولوگيالارىن جەتىلدىرىپ, تابيعي ءونىم رەتىندە تاراتۋ تالايدان بەرى كوتەرىلىپ ءجۇر. امستەردامعا بارىپ, ءسۇت ءونىمدەرىنەن جاسالعان ءوز ونىمدەرىمىزدى وسىلايشا الەمدىك دەڭگەيدە ەكسپورتتاسا عوي دەگەن ارمانىمىزدى دا ۇمىتا باستاعان ەكەنبىز.
جۋىردا الماتى ىرگەسىندەگى ەلتاي دەگەن اۋىلعا قوناققا باردىق. ءۇي يەسى قوناق كۇتە-كۇتە اككى بولعانى سونشالىقتى, سىرنە, ەت اسۋ, باپتالعان قىمىز قۇيۋ سياقتى قوناققا ۇسىنىلاتىن ۇلتتىق تاعامداردى ونەر دەڭگەيىندە كورسەتتى.
«قازاقتىڭ داستارقانى مىنە, وسىنداي!» دەپ شىركىن شەتەلدىكتەردى وسى ۇيگە قوناققا شاقىرسا عوي دەپ كەرسەن كەسەلەرگە قاراپ قيالداپ وتىرىپ, ەتپەن بىرگە كەلگەن مايدا بىركەلكى, ۇلكەندىگى جاسىل بۇرشاقتاي اق كامپيتتەرگە كوزىم ءتۇسىپ كەتكەنى. ىستىق تاماقپەن ءتاتتى اكەلگەنى نەسى دەپ وتىرعاندا, «جارتى ۋىس كامپيتتى» قوناقتاردىڭ ءبىرى سورپاسىنا سالىپ جىبەردى.
سويتسەك, زاۋىتتان شىققانداي بىركەلكى بۇرشاق قۇرتتاردى وسى ۇيدەگى جەڭگەمىزدىڭ ءوزى قولى بوستا جاسايدى ەكەن. ءبىر جاعى ەرمەك سياقتى, ءبىر جاعى شارشاعانىمدى وسىلاي باسامىن دەيدى.
ەندەشە, ءبىزدى تاڭ-تاماشا قالدىرىپ, كوز ۇيرەنگەن كادىمگى قاراپايىم قۇرتتى وسىلايشا نەشە ءتۇرلى ەتىپ جاساپ, تاماشا قوراپتاپ, نەگە ساتپاسقا؟ ماسەلەنكي, قۇرت دەگەنىڭ ىرىمشىك ەمەس قوي.
مىسالى, سول امستەردام ساپارىنان اتىشۋلى, ەڭ ماقتاۋلى دەگەن ىرىمشىكتەردىڭ بىرنەشە ءتۇرىن اكەلگەنمىن. بىرىنشىدەن, ونى توڭازىتقىشتا ساقتاماساڭ, كەيبىر سورتتارى ۇزاق شىدامايدى. ال ەندى كوگەرگەن ىرىمشىكتى ءبىزدىڭ حالىق ءتىپتى تۇسىنبەيدى. ەشكى ءسۇتىنەن جاسالعان تۇرلەرىن ماقتاساڭ عانا جەيدى. قىسقاسى, سوناۋ جەردىڭ ءتۇبىنەن ۋداي باعاعا سارقىت دەپ ساتىپ اكەلگەن گوللاند ءىرىمشىكتەرىن سونشا باعالاي قويعان ادام بولعان جوق.
ەسەسىنە ءبىزدىڭ قازەكەڭ قويدىڭ سۇتىنەن, سيىر سۇتىنەن جاسالعان ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن قۇرت-ىرىمشىكتەردى بىردەن ايىرادى. ءارى قۇرت ۇزاق ساقتالادى.
قۇرتتىڭ دا نەشە اتاسى بولاتىنىن, ءتىپتى, ونىڭ دايىنداۋ تەحنولوگيالارى ءارتۇرلى بولىپ كەلەتىنىن دە سوڭعى جىلدارى الەۋمەتتىك جەلىلەردەن بايقاپ ءجۇرمىز. ءار ءوڭىردىڭ قۇرت جاساۋ ءادىسى بولەك. موڭعوليا قازاقتارىنىڭ قۇرتتارى ءتىپتى تاماشا. وسىنىڭ ءوزى دە قۇرتتاردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن تۋريستەرگە قالاي جارنامالاساڭ دا جەتىپ جاتىر. جولدا قانشا الىپ جۇرسەڭ دە بۇزىلمايدى, سارقىت دەپ سالىپ بەرسەڭ ساسىمايدى. تاڭسىق اس, پايدالى تاعام. قانداي ءساندى ءتۇرىن جاسايمىن دەسەڭ دە يلەۋگە كونەدى, قالىپقا يلىگەدى.
ءبىر ءتۇيىر قۇرتتى وسىنشاما ءسوز ەتىپ وتىرعانىمىز, مىنا ءومىر بىزگە ەشتەڭەنىڭ دە ۇساق-ءتۇيەگى بولمايتىندىعىن كورسەتىپ وتىرعان جوق پا؟! ۇلتتىق تاعامدار دا وزىمىزگە عانا ءتان كادەسىيلار سياقتى ءتۋريزمنىڭ بولىنبەيتىن ءبىر بولشەگى.
ەگەر وسى ءبىر وي تامىزىق ءبىر قازاق بولماسا, كەلەسى ءبىر ىسكەر قازاققا تۇرتكى بولىپ, تابىس تابۋدىڭ كىلتىنە اينالىپ جاتسا, قۋانار ەدىك.
ءبىر كەزدە قازاق دالاسىنان تۇقىمىن الىپ كەتكەن جاۋقازىندى ۇلتتىق تابارىككە اينالدىرا بىلگەن گوللاندىقتارداي قۇرتتى ۇلتتىق برەندكە اينالدىرا الساق, ءتىپتى, قۇبا-قۇپ.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى