رەسپۋبليكامىزداعى قالا قۇرىلىستارىنىڭ دامۋ باعدارلاماسىن جانە ونىڭ جۇزەگە اسۋى جونىندەگى ستراتەگياسى مەن تاكتيكاسىن ايقىندايتىن باس جوسپار مەن ساۋلەت سالاسى اراسىندا تىعىز بايلانىس بار. ءتىپتى, مۇنىڭ ەكەۋىن ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراستىرۋ ەش مۇمكىن ەمەس. باس جوسپاردى تەك قالالاردىڭ ەنشىسىندەگى ءىس دەۋگە بولمايدى. ءويتكەنى, ۇلكەندى-كىشىلى كەز كەلگەن ەلدى مەكەن مۇنسىز دامي المايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, باس جوسپار ادامدارعا قولايلى ءارى ىڭعايلى ورتا قالىپتاستىرۋ دەگەن ءسوز. ال مۇنداي ورتا ولارعا ساپالى ءومىر ءسۇرىپ, الاڭسىز ەڭبەك ەتۋى ءۇشىن اسا قاجەت.
سوندىقتان دا, ءبىز بۇگىن ەلىمىزدىڭ باتىستاعى قاقپاسى ورال قالاسى مىسالىندا باس جوسپار تالاپتارىنىڭ قانداي دەڭگەيدە ساقتالىپ, ءارى قانداي دەڭگەيدە ورىندالىپ جۇرگەنى جونىندە اڭگىمە قوزعاعاندى ءجون كوردىك. نەگىزىنەن العاندا قالانىڭ باس جوسپارلارى ۇزاق مەرزىمگە, ناقتىراق ايتقاندا, الداعى 20-30 جىلعا بولجامدار جاساۋ ارقىلى جاسالادى. بىراق بۇل قاتىپ قالعان نارسە ەمەس. ءومىر ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. ول ۇنەمى العا جىلجۋ, دامۋ ۇستىندە. ال ءبۇگىندە تەحنيكالىق پروگرەسس دەگەنىڭىزدى قۋىپ جەتۋ ءتىپتى مۇمكىن بولماي قالدى.
مۇنىڭ ءوزى بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ارالىعىندا ءاربىر 4-5 جىل ىشىندە باس جوسپاردىڭ باستى نورماتيۆتىك-تەحنيكالىق بازاسى ودان ءارى ناقتىلانىپ, وزگەرىسكە ءتۇسىپ وتىراتىنىن كورسەتەدى. ويتكەنى, ۋاقىت, زامان تالابى وسىنداي. ەگەر باس جوسپار وعان سايكەسپەيتىن, ۇيلەسپەيتىن بولسا – ونىڭ قۇنى كوك تيىن.
ايتالىق, ورال قالاسىنىڭ باس جوسپارى رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ №1362 قاۋلىسىنا سايكەس 2014 جىلدىڭ 19 جەلتوقسانىندا بەكىتىلگەن. كەزىندە جۋرناليستىك اۋەستىكپەن وسىنىڭ الدىنداعى باس جوسپارلاردا قاراستىرىلعان مىندەت-مەجەلەرمەن دە تانىسۋدىڭ ورايى كەلگەن ەدى. سودان ۇققانىمىز بەن كوڭىلگە تۇيگەنىمىز – الدىڭعى باس جوسپارلاردا قويىلعان تالاپتار تولىقتاي يگەرىلىپ ۇلگەرمەگەنى. ءدال وسى تالاپتار ءوز رەسۋرستارىن تاۋىسپاعانى. وزگەسىن ايتپاعاندا, ءساۋلەتكە قويىلاتىن باستى جانە قوسىمشا ولشەمدەردىڭ ويداعىداي جۇزەگە اسپاعانى. ۋربانيزاتسيا مەن ىشكى كوشى-قون ۇدەرىستەرىنىڭ كەيىنگى جىلدارعا تيگىزەتىن سالماعى مەن جۇكتەمەسى ەسكەرىلمەگەنى.
جاعرافيالىق تۇرعىدان قاراستىرعاندا ورال قالاسى وتە ۇتىمدى ورنالاسقان. ءسىرا, ەلىمىزدە ءۇش ءبىردەي وزەننىڭ توعىسقان, تۇيىسكەن تۇسىندا قونىس تەپكەن بىردە-ءبىر قالا بولماسا كەرەك. ورالدىڭ وزگەشەلىگى وسىندا. قالا ىرگەسىندەگى جايىقتى, ەركە شاعاندى, دەركۋل وزەنىن جىرعا قوسپاعان اقىندار, انگە قوسىپ شىرقاماعان انشىلەر سيرەك شىعار. ەندەشە, تابيعاتتىڭ ءوزى سىيلاعان وسى تاماشا مۇمكىندىكتى نەگە ۇتىمدى تۇردە پايدالانباسقا؟! جوق, مۇلدەم ولاي ەمەس. وزەن جاعالاۋلارى ءبىر بولەك, قالا ءبىر بولەك اۆتونوميا. بەينەلەپ ايتقاندا, بىرىنە-ءبىرى قولىن سوزبايدى. بىرىنە-ءبىرى جاقىندامايدى. بىرىمەن-ءبىرى بىتىسپەگەن.
بۇل ماڭايلاردان دەمالىس ايماقتارى مەن جاعاجايلاردى كەزدەستىرە المايسىز. قالا ىرگەسىندەگى وزەندەر قالا تىرشىلىگىنەن تىس ءارى ونىمەن قابىسپاي, ۇيلەسىم تابا الماي ءجۇرگەندەي اسەر بيلەيدى. مىنە, وسىنداي باس جوسپاردا ەسكەرىلگەن جاعدايلاردىڭ كەيىننەن نازاردان تىس قالا بەرەتىنى قىنجىلتپاي قويمايدى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى كوزدى اشىپ-جۇمعانداي جىلدام ۋاقىتتا ورنىعا قالاتىن وپ-وڭاي ءىس ەمەس. قاي-قايسىسى دا قوماقتى قاراجاتتى قاجەت ەتەتىن كۇردەلى جوبالار. ايتسە دە, كوز قورقاق, قول باتىر دەگەندەي, بايىپتى دا ورنىقتى كوزقاراس بولسا سەڭدى سوگىپ, ساتىلاپ, ساباقتاستىرا جۇرگىزۋگە ابدەن بولاتىنداي الەۋمەتتىك جوبالار.
تەك سوندا عانا قالا كوركى تابيعاتپەن تىعىز ۇيلەسىم تاۋىپ, ادامدارعا جاقىنداي تۇسەر ەدى. ورالدى رەسپۋبليكانىڭ باتىستاعى قاقپاسى, ەۋروپا مەن ازيا قۇرلىقتارىنىڭ تۇيىسكەن تۇسىندا ورنالاسقان ەجەلگى قالا دەيمىز. ال قازىر ورال تۇبەگەيلى وزگەرىپ, بۇگىنگى زامانعى كورىكتى قالا بولدى. ەندەشە, ونىڭ وسى ەرەكشەلىگى دە ءساۋلەتتىك بەلگىلەردەن اتويلاپ كورىنىپ تۇرسا جاراسىپ كەتپەس پە ەدى. مىسالى, رەسەيدىڭ سامارا مەن ساراتوۆ قالاسى باعىتىنان كەلگەن جولاۋشىلار وسىنداي ەرەكشە قالاعا كىرىپ كەلە جاتقانداي اسەر الا المايدى. تىم سۇرعىلت كورىنىس ولاردىڭ كوڭىلىنە قۋانىش سىيلاي المايدى. تاعى دا قايتالاپ ايتقاندا, ساۋلەت ونەرىنىڭ باستى ميسسياسى ادامدارعا جايلى ورتا قۇرۋ, ولارعا دوس, جاقىن بولۋ دەسەك, بۇگىنگى كورىنىستەر بۇعان قاراما-قايشى. تۇرعىن ۇيلەر اۋلالارىنا ونىڭ جاندارىنا دۇكەندەر مەن كافە-مەيرامحانالار تۇرعىزىلعان.
اۋلالار ەڭ الدىمەن تۇرعىنداردىڭ دەم الۋى, قوزعالىپ تۇرىپ-ءجۇرۋى, ورىندىقتارعا اياق باسۋى ءۇشىن جاسالماي ما؟ جوق, كەرىسىنشە. بۇگىندە تۇرعىن ءۇي اۋلالارى اۆتوكولىكتەردىڭ تۇراقتارىنا اينالىپ كەتكەن. بۇل تەك ورالعا عانا ەمەس, رەسپۋبليكانىڭ بارلىق قالالارىنا ءتان كورىنىس دەسەك, قاتەلەسپەيتىن شىعارمىز. ساۋلەت تالاپتارى بويىنشا اۆتوكولىكتەر ورنى ءۇي سىرتىندا بولۋى قاجەت. پودەزدەرگە كىرۋگە تەك جەدەل-ءجاردەم, ءورت ءسوندىرۋ جانە قوقىس تاسيتىن ارناۋلى كولىكتەرگە عانا رۇقسات بەرىلەتىن دامىعان ەلدەر ءتاجىريبەسىنە قاشان جەتەر ەكەنبىز؟ ناقتى جوبالاۋ جوباسىنىڭ بەلدەن باسىلۋ مىسالدارىنىڭ ءبىرى وسىنداي.
باس جوسپارلاردىڭ قاي-قايسىسىندا دا قۇرىلىس سالۋدى رەتتەۋدىڭ قىزىل سىزىقتارى تايعا تاڭعا باسقانداي ايقىن كورسەتىلگەن. ايتسە دە, كورمەس تۇيەنى دە كورمەس دەگەن جاعدايعا تاپ بولىپ وتىرعانىمىز وكىنىشتى-اق. وسى ارادا بۇعان دەيىنگى باس جوسپار تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋ كورىنىسىنە ءبىر مىسال كەلتىرۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇر. 2005-2006 جىلدارى ورال قالاسىنداعى قۇرمانعازى كوشەسىنىڭ بويىندا شاعىن بيزنەس نىساندارى قۇمىرسقاداي قاپتادى دا كەتتى. ءسويتىپ, كەزىندە ءساندى دە ساۋلەتتى تۇردە تۇرعىزىلعان تۇرعىن ۇيلەر مەن الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق عيماراتتار سول نىسانداردىڭ تاساسىندا قالا بەردى. قىزىل سىزىق دەگەنىڭىز اۆتوكولىكتەر ءجۇرىپ جاتقان جولعا تىرەلىپ جاتتى. وسىلايشا, قالانىڭ باستى كوشەلەرىنىڭ ءبىرى تارىلا ءتۇستى. مۇنداي جاعداي بۇل ارادا جول-كولىك وقيعالارىنىڭ ءجيىلۋىنە اكەلىپ سوقتىردى. اراعا تاعى ون جىل ءتۇستى. قازىرگى كۇنى سول كەزدە ورىن العان ۇستىرتتىكتەردىڭ سازايىن تارتىپ وتىر ورالدىقتار. ەڭ باستىسى, قوزعالىسى كوپ كوشەنى كەڭەيتۋدىڭ جولى كەسىلدى.
مىنە, ساۋلەت تالاپتارى مەن قىزىل سىزىقتىڭ بۇزىلۋ كورىنىستەرى سوڭعى جىلدارى ورال قالاسىندا تاعى دا بوي كورسەتە باستادى. مۇنىڭ ورەسكەل مىسالدارىن زاشاعان كەنتى اۋماعىنداعى «جازيرا» ساۋدا ءۇيى ماڭىنان جانە قالانىڭ 9-شاعىن اۋدانى اۋماعىنان كەزدەستىرە الامىز. تۇپ-تۋرا اسفالت جولدىڭ ءتۇبىندە قيقى-جيقى «ءبىر قىزىم بار, ول بۇدان دا وتكەن سوراقى» دەگەندەي, ىركەس-تىركەس, جۇيەسىز سالىنعان شاعىن بيزنەس عيماراتتارى سول اۋدانداردىڭ سيقىن كەتىرىپ-اق تۇر. ايتالىق, اتالعان 9-اۋداندا ءساۋلەتتىك اجارى ءتاپ-ءتاۋىر ەمحانا عيماراتى بوي كوتەرگەن بولاتىن. جوسپارسىز سالىنعان الگى سۇرەڭسىز نىساندار وسى ءاپ-ادەمى عيماراتتى ءبىر جاعىنان قالقالاپ جاۋىپ تۇر. مۇنى كىم جوبالاعان؟ ءارى ونى جوبالاۋ كەزىندە قالا قۇرىلىسى كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى قايدا قاراعان؟ وسى ساۋالىمىزدى ءتيىستى ورگاندارعا جولداعان كەزدە بۇعان تۇشىمدى جاۋاپ الا المادىق.
ارينە, قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا بارلىق جاعدايلار تۋعىزىلعان. ءتىپتى, بۇل ءىس قازاقستاندىق قوعامدا مەملەكەتتىك ساياسات دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن. الايدا, ءبىر نارسە ايقىن. قانداي كەرەمەت بيزنەستىك جوبا بولماسىن, بۇل ادامدار مەن قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ مۇددەلەرىنە كەدەرگىسىن كەلتىرمەۋى, ونى اياققا تاپتاماۋى كەرەك. ويتكەنى, ەشكىم دە قوعام مۇشەلەرىنىڭ زاڭدى مۇددەلەرى مەن تالاپ-تىلەكتەرىنەن جوعارى تۇرا المايدى. ءارى سول بيزنەس وكىلدەرىنىڭ وزدەرىنە دە قالانىڭ باس جوسپارىن بۇزۋ مەن قويىلعان تالاپتاردى اياققا باسۋ قۇقى بەرىلمەگەنى تاعى دا ايان.
ساۋلەت تالاپتارى دەگەندە ءاربىر تۇرعىزىلاتىن نىساننىڭ تەك وزىنە ءتان كەسكىن-كەلبەتى بولۋى قاجەتتىگى ەسكەرىلە بەرمەيتىنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. ەگىز قوزىداي بىرىنەن-ءبىرى اينىمايتىن تۇرعىن ۇيلەر كوپشىلىككە بەلگىلى «تاعدىر تالكەگى...» كينوفيلمىندەگى كورىنىستەردى ەسكە تۇسىرەدى. وسى تۇرعىدا جەرگىلىكتى ءساۋلەتشىلەردىڭ قاجەتتى ىزدەنىستەرگە بوي ۇرا بەرمەيتىنى, باياعى تاپتاۋرىن تاسىلمەن تارتا بەرەتىنى بايقالىپ ءجۇر. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن سالۋ ويلاستىرىلعان كەزدە بۇعان قوسا ونىڭ ماڭايىن اباتتاندىرۋ, جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ادامدارعا قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى دە قوسا جوبالانۋى كەرەك ەمەس پە؟! ارينە سولاي. ءويتكەنى, باس جوسپار تالاپتارى وسىنداي.
ويدان وي تۋادى. وسىدان وتىز جىل بۇرىن كەنشىلەر قالاسى اقسايدا چەح قۇرىلىسشىلارى تۇرعىن ءۇي كەشەنى قۇرىلىستارىن كوتەردى. مۇندا ادامعا قاجەتتى جاعدايدىڭ ءبارى دە جان-جاقتى ويلاستىرىلعان ەدى. قىسقاسى, چەحتار سول كەزدە باتىسقازاقستاندىقتارعا تۇرعىن ءۇيدى قالاي سالۋ كەرەكتىگىن كورسەتىپ بەرىپ كەتىپ ەدى. بۇعان دا ەشكىم مويىن بۇرماعانىنا, ونى ەسكەرمەگەنىنە نە دەرسىڭ؟
ەلىمىزدىڭ بارلىق قالالارى ەلوردامىز استاناعا قاراپ بوي تۇزەۋى كەرەك دەگەن وي-پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. وتە ورىندى بايلام. ەلورداداعى ساۋلەت ونەرىنىڭ جاڭا ۇلگىلەرى ۇيرەنۋگە ءارى ونەگە الۋعا ابدەن تۇرارلىقتاي. ءتىپتى, ورالدىق ساۋلەتشىلەر وزگەسىن ايتپاعاندا, كورشىلەس اتىراۋلىق ارىپتەستەرىنىڭ ءىس-تاجىريبەسى مەن شىعارماشىلىق ەرەكشەلىكتەرىنەن نەگە تاعىلىم المايدى دەگەن وي كەلەدى. ايتالىق, كەڭەستىك كەزەڭدە اتىراۋ ساۋلەتتىك تۇرعىدان رەسپۋبليكادا ەڭ ارتتا قالعان قالا بولسا, بۇگىندە ول ەلىمىزدەگى داۋلەتىنە ساۋلەتى ساي قالا بولىپ, كوركەيىپ كەلە جاتقانى ەشكىمگە دە جاسىرىن ەمەس.
مۇمكىن, بۇل ارادا بىرەۋلەر ماسەلە قاراجاتتا عوي دەپ پىكىر قوسار. تالاس جوق. قارجىلىق جاعىنان شەشىمىن تاپپاعان ساۋلەت جوبالارىنىڭ بايگەسى الىسقا بارا المايدى. الايدا, «جىبەكتى تۇتە الماعان ءجۇن قىلادى» دەگەندەي, بار قاراجاتتىڭ ءوزىن ۇقساتا الماي ءجۇرگەندەر دە جوق ەمەس. بۇل كاسىبي شەبەرلىك دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى مەن دارىنسىزدىقتىڭ كورىنىسى, ديلەتانتتىقتىڭ تۇپ-تۋرا تاپ ءوزى بولىپ تابىلادى. قازىرگى كۇنى ەلىمىزدىڭ باتىستاعى بوساعاسى – ورالدا جاڭاشا ساۋلەت ۇلگىلەرىنىڭ كەمشىن سوعۋىنىڭ باستى سىرى نەدە؟
بۇل ساۋالعا جوعارىدا ءىشىنارا جاۋاپ قايتارعان سەكىلدىمىز. بۇعان قوسارىمىز وڭىردە ساۋلەت جونىندەگى ۇلكەندى-كىشىلى ماسەلەلەردى دەربەس رەتتەپ وتىراتىن جەرگىلىكتى ۆەدومستۆونىڭ جويىلىپ كەتكەنى, ياعني بۇرىنعى باتىس قازاقستان وبلىسى ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى باسقارماسىنىڭ كەيىنگى جىلدارى ءبولىم دەڭگەيىنە تومەندەپ قۇلدىراعانى دا تەرىس اسەرىن تيگىزۋى ابدەن مۇمكىن.
سونداي-اق, وڭىردە قالا مەن وبلىس ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزى بار نىسانداردى جوبالاعان كەزدە كونكۋرستىق جۇيە مەن ءتاسىلدىڭ قولدانىلا بەرمەيتىنى دە ساۋلەتتىك سۇرەڭسىزدىكتىڭ پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوقتىرماق. باسەكە مەن تاڭداۋ ەركىندىگى جوق جەردە, وسىلاي بولاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى ەمەس پە؟ ەكىنشىدەن, قالا قۇرىلىسى كەڭەسى مۇشەلەرىنىڭ ساپالىق دەڭگەيىن كوتەرۋ ءىسى دە كەزەك كۇتتىرمەيدى. ونىڭ قاتارى ساۋلەت ونەرىنىڭ تىلسىم سىرىن تەرەڭ تۇيسىنە الاتىن, كاسىبي دەڭگەيى جوعارى, وسى سالادا ءىس-ءتاجىريبەسى مول ماماندار ساپىنان تولىقتىرىلعانى ءجون. تەك سوندا عانا اقجايىق ايماعىندا ساۋلەتتى جوبا مەن ساپالى قۇرىلىس كەڭىنەن قانات جايارى حاق.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان