شىۇ-نىڭ مەرەيتويلىق كەڭەسى ونىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتا بەدەلى ءوسىپ, مارتەبەسى ارتىپ كەلە جاتقانىن ايعاقتاپ بەردى
كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وزبەكستان استاناسى – تاشكەنت قالاسىندا وتكەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (شىۇ) مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىستى
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتان بولەك سامميتكە ۇيىمنىڭ بيىلعى توراعاسى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپين, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون, سونىمەن قاتار, ۇيىمعا توراعالىق ەتكەن ەلدىڭ ارنايى شاقىرىلعان قۇرمەتتى قوناعى رەتىندە تۇرىكمەنستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ, بايقاۋشى مەملەكەتتەر رەتىندە اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى موحامماد اشراف عاني, پاكىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى مامنۋن حۋسەين, بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو, ءۇندىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى نارەندرا مودي, يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دجاۆاد زاريف, موڭعوليا پرەزيدەنتى تساحياگين ەلبەگدورج, شىۇ باس حاتشىسى راشيد اليموۆ, شىۇ-نىڭ تەرروريزمگە قارسى وڭىرلىك قۇرىلىمى اتقارۋشى كوميتەتىنىڭ ديرەكتورى ەۆگەني سىسوەۆ قاتىستى.
اۋقىمدى جيىنعا قاتىسقان بەدەلدى قوناقتاردىڭ اراسىندا بۇۇ, ۇقشۇ, تمد, اسەان, اوسشك ۇيىمدارىنىڭ دا وكىلدەرى بولدى.
وسىدان 15 جىل بۇرىن قۇرىلعان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سوڭعى جىلدار ىشىندە وڭىرلىك دەڭگەيدە عانا ەمەس, دۇنيەجۇزىلىك اۋقىمدا سەرپىندى ءتۇردە دامىعان كوپ سالالى, جەتەكشى ىنتىماقتاستىق ۇيىمداردىڭ بىرىنە اينالدى. قازىرگى تاڭدا ول ءوزىنىڭ ساياسي-ديپلوماتيالىق سيپاتىنا سايكەس, تۇراقتى تۇردە نىعايىپ كەلەدى. شىۇ وعان مۇشە مەملەكەتتەرمەن عانا ەمەس, الەمدەگى بۇۇ, اوسشك, ۇقشۇ سەكىلدى بەدەلدى ۇيىمدارمەن دە اراداعى ءوزارا ىقپالداستىعىن جانداندىرا وتىرىپ, وڭىردەگى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماسەلەلەرىمەن قاتار, ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالاردى دامىتۋ جايىن دا ۇنەمى نازاردا ۇستاپ وتىرادى.
ارينە, اۋقىمدى ۇيىم بولعاننان كەيىن ءتۇرلى سيپاتتا قيىندىقتار تۋىنداپ, كەدەرگىلەر دە كەزدەسۋى مۇمكىن. سوعان سايكەس, پىكىرتالاستار دا ورىن الىپ جاتادى. الايدا, ساراپشىلار «قانداي دا ءبىر قاراما-قايشىلىقتارعا نەگىزدەلگەن پىكىرتالاستار ورىن العانىمەن, سەرىكتەس ەلدىڭ ۇستانىمدارىنا قۇرمەتپەن قاراي وتىرىپ, ءار ەل ءوزىنىڭ ۇلتتىق كوزقاراسىن قورعايتىن بولسا, بۇل دا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ۇيىم قىزمەتىن ءتيىمدى ۇيلەستىرۋگە ىقپال ەتەتىنىن» العا تارتا وتىرىپ, بۇل ءوز كەزەگىندە شىۇ اياسىندا اتقارىلاتىن ءىس-شارالار ىرعاعىنىڭ ارتۋىنا سەپ بولاتىنىن ايتۋدا.
وزبەكستاندا باس قوسقان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەڭەسى الدىمەن شاعىن قۇرامدا ءوتتى. جيىندى اشقان شىۇ-عا توراعالىق تىزگىنىن ۇستاعان وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ ۇيىم جۇمىسىن جانداندىرۋ باعىتىنداعى ستراتەگيالىق تەتىك ۋاقىت وتكەن سايىن نىعايىپ كەلە جاتقانىن, بۇل ءوز كەزەگىندە شىۇ بەدەلىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەتىنىن ايتتى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, وزبەكستان مەملەكەتى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ كەزىندە ۇيىم اياسىندا اتقارىلعان ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەلى بولۋىنا بارىنشا كۇش سالۋعا تىرىسقان.
شىۇ شەڭبەرىندە ماڭىزدى قۇجاتتار ازىرلەندى, وزبەكستاننىڭ ۇيىمعا ءتوراعالىق ەتۋى اياسىندا وتكىزىلەتىن نەگىزگى جيىن-باسقوسۋلاردىڭ مەرزىمدەرى بەلگىلەندى, ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ شىۇ-نىڭ تولىققاندى مۇشەسىنە اينالۋ ۇدەرىستەرىنە قاتىستى جۇمىس جوسپارى بەكىدى. جالپى, وزبەكستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىعى كەزىندە 50-دەن استام ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى. بۇگىن شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ قاراۋىنا وتە اۋقىمدى ءارى ماڭىزدى قۇجاتتار ءتىزىمى ۇسىنىلادى. بۇل قۇجاتتار – ۇيىمنىڭ بارلىق ورگانى مەن قۇرىلىمدارىنىڭ, ماسەلەن, ۇلتتىق ۇيلەستىرۋشىلەر, ۇكىمەت باسشىلارى, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى دەڭگەيلەرىندەگى كەڭەستەردىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرى مەن ولاردىڭ وسى كۇنگە دەيىن اتقارعان قىرۋار جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى. بۇعان ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ساراپشىلارىنىڭ, مينيسترلىكتەرىنىڭ, ءتۇرلى ۆەدومستۆولارىنىڭ دا جۇمىستارىن قوسۋعا بولادى. مىنە, وسىنداي ورتاق كۇش بىرىكتىرۋدىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتەر باسشىلارىنا شىۇ-نىڭ 15 جىلدىعىنا سايكەس كەلگەن تاشكەنت دەكلاراتسياسى, ۇيىمدى 2025 جىلعا دەيىن دامىتۋ ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەيتىن جۇمىس جوسپارى ۇسىنىلاتىن بولادى. بۇل قۇجاتتار ۇيىمنىڭ ماقسات-مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋدا باستى باعىت-باعدار بولىپ قانا قويماي, وعان سەنىمدى ساياسي نەگىز قالارى انىق. سونىمەن قاتار, بۇل قۇجاتتار ۇيىمنىڭ حالىقارالىق ۇيىمدارداعى بەدەلىنىڭ ارتۋىنا دا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. بۇگىن ءۇندىستان مەن پاكىستان ۇيىمنىڭ تولىققاندى مۇشەسى مارتەبەسىن يەلەنۋلەرى ءۇشىن ولاردىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى كورىنىس تاپقان مەموراندۋمعا قول قويىلۋى ۇيىم دامۋىنداعى جاڭا كەزەڭنىڭ باستاۋى بولماق. جاسىراتىنى جوق, بۇل قۇجاتتارعا قاتىستى كەلىسسوز ۇدەرىستەرى وتە كۇردەلى سيپاتتا ءوربىدى. ونى مويىنداۋىمىز كەرەك. سونىمەن, كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە ءبىز بارلىق قيىندىق پەن كەدەرگىدەن ءوتىپ, كەيبىر قاراما-قايشىلىقا تولى كوزقاراستارىمىزدى ءبىر شەتكە ىسىرىپ قويىپ, ورتاق پىكىرگە كەلدىك. وعان شىۇ-نىڭ ورتاق ستراتەگيالىق ماقسات-مىندەتتەرىن باسشىلىققا العانىمىز ىقپال ەتتى, دەدى ي.كاريموۆ.
بۇدان كەيىن شاعىن قۇرامداعى وتىرىس كەڭەيتىلگەن قۇرامدا جالعاستى. ءوز سوزىندە وزبەكستان پرەزيدەنتى 15 جىل بۇرىن قۇرىلعان ۇيىمنىڭ بەدەلى كۇن وتكەن سايىن ارتىپ كەلە جاتقانىن ءتۇرلى مىسالدارمەن دالەلدەي كەلە, ۇيىمنىڭ الداعى قىزمەتىنىڭ دە ماڭىزدى دا ناتيجەلى بولاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. بۇدان كەيىن ول ءسوزدى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ۇسىندى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الدىمەن جيىنعا قاتىسۋشىلاردى ۇيىمنىڭ 15 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتادى. مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ بيىلعى وتىرىسى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى تاريحىنداعى ماڭىزدى داتالار تۇرعىسىنان العاندا ايرىقشا مانگە يە. 20 جىل بۇرىن قىتاي, رەسەي, قازاقستان, قىرعىزستان جانە تاجىكستان باسشىلارى جاڭا كوپجاقتى وڭىرلىك ۇنقاتىسۋ تەتىگىن ىسكە قوستى, دەدى ن.نازارباەۆ. بۇل رەتتە, قازاقستان باسشىسى شانحايدا قول قويىلعان شەكارالار اۋداندارىندا اسكەري سالاداعى سەنىمدى نىعايتۋ تۋرالى بىرەگەي كەلىسىم «شانحاي ۇدەرىسىنىڭ» باستالۋىنا تۇرتكى بولعانىن ەسكە سالدى. 2001 جىلى شىۇ-نى قۇرۋ تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋى ءححى عاسىرداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىقتى قامتاماسىز ەتۋگە جاڭا ادىستەر ىزدەۋدە سالىستىرىلىپ, تەكسەرىلگەن قادام بولدى. ءبىزدىڭ كەزدەسۋىمىزگە قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعىن جانە قوناقتاردى ۇيىمىمىزدىڭ 15 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاۋعا رۇقسات ەتىڭىزدەر, دەدى ن.نازارباەۆ.
بۇدان كەيىنگى كەزەكتە ەلباسى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى بىرلەسكەن ءىس-قيمىلى تۋرالى مالىمدەمە قابىلداۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى.
جاڭا احۋال وڭىرلىك, سونىمەن قاتار, جاھاندىق اۋقىمداعى حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدا ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى تالاپ ەتەدى, دەدى ن.نازارباەۆ. وسى رەتتە قازاقستان پرەزيدەنتى بۇل سىن-قاتەرلەرگە شىۇ-نىڭ دالمە-ءدال جاۋابى 2016-2018 جىلدارعا ارنالعان «ز ۇلىمدىقتىڭ ءۇش كۇشىمەن» كۇرەستەگى ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىن ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ بولا الاتىنىن باسا ايتتى. ءبىز شىۇ-نىڭ حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل تۋرالى مالىمدەمەسىن ازىرلەپ, قابىلداۋدى ۇسىنامىز. ەكسترەميزممەن كۇرەس بويىنشا شىۇ كونۆەنتسياسىن ازىرلەپ, قابىلداۋ وزەكتى قادام بولىپ كورىنەدى. ءدىني ەكسترەميزم بەيبىتشىلىكسۇيگىش يسلاممەن جانە باسقا دا دىندەرمەن تەڭەستىرىلمەۋى ماڭىزدى, دەدى قازاقستان باسشىسى.
ن.نازارباەۆ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ مامىرىندا قازاقستاننىڭ بۇۇ قامقورلىعىمەن اقش-تىڭ نيۋ-يورك قالاسىندا وتكىزىلگەن «ءدىن بەيبىتشىلىك ءۇشىن» اتتى جوعارى دەڭگەيدەگى ۇنقاتىسۋىنا باستاماشىلىق جاساپ, استانادا «دىندەر تەرروريزمگە قارسى» دەپ اتالاتىن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزگەنىنە توقتالدى. سونىمەن بىرگە, ول قازاقستان شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ 2017-2020 جىلدارعا ارنالعان ەسىرتكىگە قارسى ستراتەگياسى مەن ونىڭ ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن قابىلداۋدى جاقتايتىنىن ايتتى. شىۇ مەن ورتالىق ازيا وڭىرلىك اقپاراتتىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعىنىڭ «ەسىرتكىگە قارسى بىرگەمىز» بىرلەسكەن الدىن الۋ اكتسياسىن وتكىزۋدى ۇسىنامىز, دەدى بۇل ورايدا قازاقستان پرەزيدەنتى.
كەڭەستە سويلەگەن سوزىندە ن.نازارباەۆ ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ شىۇ-عا قوسىلۋى ونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلى مەن ءرولىنىڭ جوعارى ەكەنىن كورسەتەتىندىگىن جەتكىزدى. ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ ءبىزدىڭ ۇيىمعا قوسىلۋى شىۇ دامۋىنىڭ ساپالى جاڭا كەزەڭىن پاش ەتىپ, ونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلى مەن ءرولىن كورسەتەدى. الداعى جىلدارى يراننىڭ شىۇ قاتارىنا قابىلدانۋى دا ءبىزدىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىمىزدى كەڭەيتە تۇسەتىن بولادى, دەدى ن.نازارباەۆ. سونىمەن قاتار, شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا جاڭا ەلدەردىڭ قوسىلۋى ناتيجەسىندە ۇيىم ەۋرازيا اۋماعىنىڭ 65 پايىزدان استامىن, جەر شارى حالقىنىڭ 45 پايىزىن جانە الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 19 پايىزدان استامىن بىرىكتىرەتىندىگىن ايتتى. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن مەن بىرىككەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ باستاماسىن كوتەردىم. بۇل رەتتە نەگىزگى ەلەمەنت ءجىبەك جولىنىڭ تاريحى باعدارىن جانداندىرۋ جولىمەن ەۋرازيالىق جەلىلىك ورتالىقتارىن ينفراقۇرىلىمدىق بىرىكتىرۋ بولىپ سانالادى, دەدى ەلباسى ءوزىنىڭ سوزىندە.
وزبەكستاندا وتكەن كەڭەس بارىسىندا قازاقستان باسشىسى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر مەن بايقاۋشى ەلدەردى بىرىكتىرەتىن ەۋرازيالىق ترانزيتتىك-كولىك حابىن قۇرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى ءوز سوزىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن قىتاي تاراپىنىڭ «جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى» جوباسىن بايلانىستىرۋ ىنتىماقتاستىقتىڭ اۋقىمدى بولۋىنا جول اشاتىنىن جەتكىزدى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر مەن بايقاۋشى ەلدەردى بىرىكتىرەتىن ەۋرازيالىق ترانزيتتىك-كولىك حابىن قۇرۋدى ۇسىنامىن, دەدى ن.نازارباەۆ. قازاقستان باسشىسى, سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن قىتاي تاراپىنىڭ «جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى» جوباسىن تاماشا ۇيلەستىرەتىن «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسىپ كەتكەنىن ايتتى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ شىۇ اياسىنداعى ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ شارتتارىن قامتاماسىز ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ الەۋەتىن بەلسەندى ىسكە قوسۋ دەر مەزگىلىندە جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتا كەلە: «ول تاۋەلسىز زاڭ جۇيەسى مەن جەڭىلدىكتى سالىقتىق رەجىمى بار وڭىرلىك قارجى-ينۆەستيتسيالىق حابقا اينالۋى ءتيىس», دەدى. سونىمەن بىرگە, وڭىردەگى ماكروەكونوميكالىق دامۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ازيا ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيا بانكىنىڭ مۇمكىنشىلىكتەرىن پايدالانۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە قارجى-ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ بولاشاقتا شىۇ اياسىندا ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ ءۇشىن قاجەتتى شارتتاردى قامتاماسىز ەتەدى, دەدى ن.نازارباەۆ بۇل رەتتە.
قازاقستان باسشىسى ەگەر قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە سايلانسا, قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ماسەلەلەرىن بەلسەندى ىلگەرىلەتۋگە نيەتتى ەكەنىن جەتكىزدى. وڭىرلىك جانە حالىقارالىق ماسەلەلەر تاقىرىبىن قوزعاي كەلە, شىۇ-نىڭ سىرتقى شەكاراسى بويىندا شيەلەنىس وشاقتارىنىڭ ساقتالىپ وتىرعانىن اتاپ وتسەم دەيمىن. وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە اۋعانستانداعى تۇراقتىلىقتى قولداۋ ماڭىزدى, دەدى ن.نازارباەۆ. وسى رەتتە ول كابۋلدىڭ جالپىۇلتتىق ۇنقاتىسۋدى جولعا قويۋ جانە ساياسي رەفورما جۇرگىزۋ بويىنشا شارالارىنا قولداۋ بىلدىرەتىندىگىن باسا ايتتى. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارتتىڭ قاتىسۋشىسى رەتىندە قازاقستان كحدر-ءدىڭ يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا التىجاقتى كەلىسسوزدى جانداندىرۋدى قولدايدى. تولىقتاي العاندا, قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە سايلاناتىن بولسا, وندا قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ماسەلەلەرىن بەلسەندى ىلگەرىلەتۋگە نيەتتى, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا ن.نازارباەۆ شىۇ-نىڭ كەلەسى ءسامميتى 2017 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا استانادا وتەتىنىنە توقتالدى. قازاقستان وزىنە جۇكتەلگەن زور جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە وتىرىپ, الداعى جىلى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋدىڭ جوعارى ميسسياسىن وزىنە قابىلدايدى. ءبىز وسى جىلدار ىشىندە وزبەك تاراپى اتقارعان اۋقىمدى جۇمىستاردى جالعاستىرۋعا, شىۇ-نى دامىتۋ مەن نىعايتۋعا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋعا, ونىڭ الەمدەگى ءرولى مەن بەدەلىن ارتتىرۋعا نيەتتىمىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى. قازاقستان پرەزيدەنتى, وسى ورايدا, قازاقستاننىڭ توراعالىعى كەزىندەگى باسىمدىقتار رەتىندە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ, ترانزيتتىك-كولىكتىك الەۋەتتى ارتتىرۋ, مادەني جانە گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋ ماسەلەلەرىن اتادى. قورىتىندى شارا 2017 جىلدىڭ 8-9 ماۋسىمىندا استانادا وتەتىن شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتى بولماق, دەي كەلە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جيىنعا قاتىسقان مەملەكەت باسشىلارى مەن قوناقتاردى كەلەر جىلى قازاقستانعا كەلۋگە شاقىردى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنەن كەيىن ءسوز العان قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپين ءوزارا تۇسىنىستىك پەن سەنىمگە قۇرىلعان ۇيىمنىڭ عۇمىرى ۇزاق بولاتىنىن, بۇل رەتتە, شىۇ-نىڭ بەدەلى بارعان سايىن ءوسىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. زامان جاھاندانعان سايىن جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ ورىستەي تۇسەتىنى داۋسىز, سوندىقتان, ۇيىم اياسىنداعى جۇمىستاردى ودان ءارى جۇيەلەندىرە ءتۇسىپ, ورتاق مىندەتتەردى بىرلەسە شەشۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋدى جالعاستىرا بەرگەنىمىز ءجون, دەدى قىتاي توراعاسى.
قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ بىرلەسكەن كۇش-جىگەردىڭ ارقاسىندا الەمدى الاڭداتقان تەرروريزم مەن ەكسترەميزم سەكىلدى «كەرى قۇبىلىستارعا» بىرلەسە توتەپ بەرۋدىڭ مەزگىل وتكەن سايىن وزەكتىلەنە تۇسكەنىنە توقتالدى. مۇنداي جاعدايدا ۇيىمعا مۇشە ەلدەر وڭىردەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى شيراتا ءتۇسۋى كەرەك. شىۇ قۇرىلعان كۇننەن بەرى ونىڭ اياسىندا اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ سەرپىنى ارتقاندىعىن ايتقانىمىز ءجون. الداعى ۋاقىتتا ءبىز تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىك سىندى وتكىر ماسەلەلەردەن بولەك, ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق باعىتتاعى ءىس-شارالاردى دا ناتيجەلى تۇردە جالعاستىرا بەرەتىن بولامىز دەپ ويلايمىن, دەدى قىرعىزستان پرەزيدەنتى.
رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين 15 جىلدىڭ بەدەرىندە ۇيىمنىڭ بەدەلى دە وسكەنىنە, ال قۇزىرەتىنىڭ سالماقتانا تۇسكەنىنە توقتالدى. بۇل ۇيىمنىڭ ءوزارا سەنىمدىلىك پەن تۇسىنىستىك, تەڭ قۇقىلىق سەكىلدى قاعيداتتارعا نەگىزدەلىپ كەلە جاتقاندىعى قۋانتادى. ۇيىمنىڭ الەم حالقىنىڭ 45 پايىزعا جۋىعىن قامتىپ وتىرعانى كوپ نارسەنى اڭعارتادى. بۇعان ءۇندىستان مەن پاكىستان ەلدەرىنىڭ ۇيىمنىڭ تولىققاندى مۇشەسىنە اينالۋىنا بارىنشا ۇمتىلعانى دالەل بولا الادى, دەدى رەسەي پرەزيدەنتى. ءوز سوزىندە ول, سونداي-اق, تەرروريزمگە قارسى قۇرىلىمنىڭ جاڭا تەتىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ۋاقىت دالەلدەي تۇسكەنىنە توقتالدى.
تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا جاڭا ەلدەردىڭ مۇشە بولۋى قىزمەت ەتۋ ءپىشىمىنىڭ جاڭاشا سيپاتقا اۋىسۋىنا, بۇل سايكەسىنشە, ونىڭ ىقپالىنىڭ ارتۋىنا دا سەپ بولاتىنىن جەتكىزدى. ۇيىمنىڭ باستى ستراتەگياسى ونىڭ بۇكىل كەڭىستىگىندەگى تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا نەگىزدەلگەن. قارۋلى قاقتىعىستار مەن ءتۇرلى سيپاتتاعى شيەلەنىستەردىڭ, سوعىس ءورتىنىڭ ءورشۋى, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمنىڭ كۇش الۋى جاعدايىندا شىۇ-نىڭ قىزمەت ەتۋ تەتىكتەرىن دە نىعايتۋ قاجەتتىگىن ۋاقىت دالەلدەپ وتىر. ەندەشە, ءبىز بۇل باعىتتا بىرلەسە كۇش بىرىكتىرۋدى جالعاستىرۋىمىز كەرەك. بۇعان قوسا, كولىك-كوممۋنيكاتسيا سالاسىنىڭ دامۋى ەلدەردىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق باعىتتا دامۋىنا ىقپال ەتەرى انىق. مادەني-گۋمانيتارلىق ىقپالداستىق ماسەلەسى دە جاقسى جولعا قويىلعان, دەدى ە.راحمون.
جيىن اياسىندا ءسوز العان پاكىستان پرەزيدەنتى مامنۋن حۋسەين مەن ءۇندىستان پرەمەر-ءمينيسترى نارەندرا مودي ۇيىمنىڭ تولىققاندى مۇشەسىنە اينالۋىنا سەنىم ارتىپ, قولداۋ تانىتقاندارى ءۇشىن شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنا العىستارىن ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار, ۇيىمنىڭ قازاقستاندا وتەتىن كەلەسى سامميتىندە ءوز ەلدەرىنىڭ ۇيىمنىڭ تەڭ قۇقىلى مۇشەسى بولاتىنىن, شىۇ-نىڭ تولىققاندى مۇشەسىنە اينالۋ ونىڭ قىزمەتىن جانداندىرۋعا سەپ بولاتىنىن اتاپ كورسەتتى.
ۇيىمنىڭ تەرروريزمگە قارسى وڭىرلىك قۇرىلىمى اتقارۋشى كوميتەتىنىڭ ديرەكتورى ەۆگەني سىسوەۆ ۇيىمنىڭ قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىققا نەگىزدەلگەن ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋعا سايكەس, 2015 جىلى شىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ ءتيىستى ورگاندارى جۇرگىزگەن ناتيجەلى جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك سيپاتتاعى 167 قىلمىستىڭ الدىن الۋ مۇمكىن بولعانىن جەتكىزدى. بۇعان قوسا, 200-دەن استام ادام قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى, 150 تەرروريستىڭ كوزى جويىلدى, ولاردىڭ مىڭعا تارتا جاقتاستارى ۇستالدى, قولدان جاسالعان 200-گە تارتا جارىلعىش زاتتار مەن 1500-گە جۋىق قارۋ-جاراق تاركىلەندى, دەدى ە. سىسوەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جۇمىستاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا ءوزارا جەدەل اقپاراتپەن الماسۋ تەتىكتەرىنىڭ جەتىلگەنى سەپ بولعان.
كەڭەس اياسىندا, سونداي-اق, بەلارۋس, موڭعوليا, تۇرىكمەنستان, اۋعانستان پرەزيدەنتتەرى مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى دە ءسوز سويلەدى.
شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ ۇيىمنىڭ 15 جىلدىق مەرەيتويىنا سايكەس كەلگەن جيىنىنىڭ قورىتىندىسىندا بىرقاتار قۇجاتتارعا قول قويىلدى.
ماسەلەن, شىۇ-نىڭ 15 جىلدىعىنا وراي تاشكەنت دەكلاراتسياسى قابىلداندى. سونىمەن قاتار, شىۇ-نىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا 2016-2020 جىلدارعا ارنالعان ءىس-قيمىل جوسپارىن بەكىتۋ تۋرالى, شىۇ-عا مۇشە مەملەكەت مارتەبەسىن الۋ ماقساتىندا ءۇندىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مىندەتتەمەلەرى جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويۋ تۋرالى, شىۇ-عا مۇشە مەملەكەت مارتەبەسىن الۋ ماقساتىندا پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ مىندەتتەمەلەرى جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويۋ تۋرالى, شىۇ-نىڭ 2015 جىلدىڭ شىلدەسى مەن 2016 جىلدىڭ ماۋسىمى كەزەڭىندەگى قىزمەتى تۋرالى ۇيىمنىڭ باس حاتشىسىنىڭ بايانداماسىن بەكىتۋ تۋرالى, لاڭكەستىككە قارسى وڭىرلىك قۇرىلىمنىڭ 2015 جىلعى قىزمەتى تۋرالى شىۇ-نىڭ لاڭكەستىككە قارسى وڭىرلىك قۇرىلىمى كەڭەسىنىڭ بايانداماسىن بەكىتۋ تۋرالى, شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىن وتكىزۋ مەرزىمى تۋرالى شىۇ مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ شەشىمدەرى, بۇعان قوسا, شىۇ-عا مۇشە مەملەكەت مارتەبەسىن الۋ ماقساتىندا ءۇندىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مىندەتتەمەلەرى تۋرالى مەموراندۋم, شىۇ-عا مۇشە مەملەكەت مارتەبەسىن الۋ ماقساتىندا پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ مىندەتتەمەلەرى تۋرالى مەموراندۋم, تۋريزم سالاسىندا شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋ باعدارلاماسى بەكىتىلدى.
سونىمەن قاتار, شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسى تۋرالى اقپاراتتىق حابارلاما قابىلداندى.
* * *
قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەڭەس اياسىندا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپينمەن كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن سي تسزينپين ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا قاتىستى, ونىڭ ىشىندە ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق, وتىن-ەنەرگەتيكالىق, ترانزيت-كولىك جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەردى تالقىلادى. سونداي-اق, مەملەكەتتەر باسشىلارى ەكى ەلدىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى اياسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن قاراستىرىپ, وڭىرلىك جانە حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى بىرقاتار جايتتار جونىندە ءپىكىر الماستى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سي ءتسزينپيندى قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 95 جىل تولۋىمەن قۇتتىقتادى. پارتيانىڭ كوشباسشىلىعىمەن قىتاي حالقى بۇگىنگىدەي بيىكتەرگە جەتىپ, ەلدى الەمنىڭ ەڭ دامىعان مەملەكەتتەرىنىڭ قاتارىنا قوسۋ مىندەتىن العا قويىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
سي تسزينپين تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن الەمدىك ساياسي ۇدەرىستەرگە بەلسەنە قاتىسىپ, ەگەمەندى دامۋ مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالار جولىندا ەلەۋلى تابىستارعا جەتكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, قحر توراعاسى قازاقستاننىڭ استانادا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋ جونىندەگى باستاماسىنا قولداۋ ءبىلدىردى.
اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا تاراپتار كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا سالاسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق الەۋەتىنىڭ جوعارى ەكەنىنە نازار اۋدارىپ, «نۇرلى جول» جانە «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» باعدارلامالارىنىڭ ءبىر-ءبىرىن ءوزارا تولىقتىرىپ تۇراتىنىنا توقتالىپ ءوتتى. سونداي-اق, ەكى ەل اۋماعى ارقىلى وتەتىن كولىك دالىزدەرىن ودان ءارى نىعايتۋ جانە دامىتۋ قاجەتتىگى ايتىلدى.
بۇدان بولەك, نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن سي تسزينپين قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرىپ, ونىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا نيەتتى ەكەندىكتەرىن ءبىلدىردى. ەكى مەملەكەتتىڭ كوشباسشىلارى اگروونەركاسىپ سالاسىنداعى ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان سەرىكتەستىكتى ودان ءارى نىعايتۋ جونىندە ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدى.
* * *
نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندىق باق وكىلدەرى ءۇشىن شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسى وتىرىسىنا قاتىسۋ قورىتىندىسىنا ارنالعان بريفينگ وتكىزدى. بريفينگ بارىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەڭەسى وتىرىسىنا قاتىسۋىنىڭ باستى قورىتىندىلارىن اتاپ ءوتتى.
بۇگىن شىۇ-نىڭ ماڭىزدى, تاريحي ءمانى بار سامميتتەرىنىڭ ءبىرى ءوتتى دەپ ەسەپتەيمىن. قازاقستان قىتايمەن شەكاراعا قاتىستى اۋماقتىق ماسەلەلەرىن شەشىپ جاتقان بەس رەسپۋبليكانىڭ قاتارىندا ۇيىمدى قۇرۋدىڭ باستاماشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ونىڭ باستاۋىندا تۇردى. قازىرگى باسىم باعىتىنىڭ ءبىرى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ بولىپ سانالاتىن ءبىزدىڭ ۇيىم ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاعىنان ماڭىزدى الەمدىك ويىنشىعا اينالدى, دەدى قازاقستان باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى سامميت اياسىندا ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ ۇيىمعا كىرۋى جونىندەگى نەگىزگى قۇجاتتارعا قول قويىلعانىن ايتتى. – ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ قوسىلۋىنىڭ ارقاسىندا ۇيىم ەۋرازيانىڭ كوپ بولىگىن, جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن جانە الەم ەكونوميكاسىنىڭ 20%-ىن قامتيتىن اسا زور جاھاندىق قۇرىلىمعا اينالدى. شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كولىك-لوگيستيكا بەكەتتەرى ارقىلى توعىسۋى, ەلدەرىمىزدىڭ ەكونوميكالىق شەكارالارىنىڭ اشىلۋى جانە ۇلى جىبەك جولىنىڭ جاڭعىرتىلۋى قازاقستانعا بولاشاقتا زور باسىمدىقتار بەرەدى, دەدى ن.نازارباەۆ.
بۇدان بولەك, پرەزيدەنت ءىس-شارا اياسىندا وتكەن ەكىجاقتى كەلىسسوزدەردىڭ نەگىزگى ناتيجەلەرى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. – ءبىز ءبۇگىن قحر توراعاسىمەن كەزدەسۋ كەزىندە ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن 50-دەن استام بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ پەرسپەكتيۆالارىن قاراستىردىق. اۋعانستان پرەزيدەنتىمەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا سول ەلدەگى جاعداي تالقىلاندى. بۇگىندە قازاقستان اۋعان ستۋدەنتتەرىنىڭ ءبىلىم الۋىنا قولداۋ كورسەتۋىن جالعاستىرۋدا. اۋعانستانعا 150 مامان قايتا ورالىپ, ولار تاياۋدا جۇمىس ىستەي باستايدى. سونىمەن قاتار, ءبىز ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا جىل سايىن 50 ادامنان قابىلداپ, اۋعانستان ەكونوميكاسىنىڭ قايتا قالپىنا كەلۋىنە كومەك كورسەتۋدەمىز, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
سونداي-اق, نۇرسۇلتان نازارباەۆ شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ كەلەسى ءسامميتى 2017 جىلعى 8-9 ماۋسىمدا استانادا وتەتىنىن حابارلاپ, سوڭىنان كەڭەس قورىتىندىلارىنا قاناعاتتاناتىنىن ايتتى جانە ونىڭ دەر كەزىندە ءوتىپ وتىرعان اسا ماڭىزدى شارا ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان» –
تاشكەنتتەن
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ