ءسىرا, ەۋروپاداعى مىقتى ەلدەردىڭ باسشىلارىن سايلاۋ دا قولىندا ەشقانداي قۇزىرلى بيلىگى جوق اۆستريا پرەزيدەنتىن سايلاعانداي جۇرت نازارىن اۋدارعان جوق شىعار. جەڭىسكە 72 جاستاعى پروفەسسور الەكساندر ۆان دەر بەللەن جەتكەنى بەلگىلى بولعاندا, ءبىراز جۇرتتىڭ «ءۇھ» دەپ ەركىن دەم العانى دا انىق.
اڭگىمە مىنادا. بۇل سايلاۋدىڭ ەكىنشى تۋرى ەدى. ءبىرىنشىسى وسىدان ءبىر اي بۇرىن ءوتىپ, اقتىق كۇرەسكە اسىرەوڭشىل اۆستريا ازاتتىق پارتياسىنىڭ (ااپ) وكىلى نوربەرت حوفەر مەن تاۋەلسىز كانديدات, ەكونوميكا پروفەسسورى الەكساندر ۆان دەر بەللەن شىققان. ەندى جەڭىسكە حوفەردىڭ جەتۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. العاشقى تۋردا وعان سايلاۋشىلاردىڭ 35,4 پايىزى داۋىس بەرسە, بەللەن 21 پايىز عانا داۋىس العان.
جەڭىسكە حوفەردىڭ جەتۋىندە نە تۇر, بۇل لاۋازىمنىڭ بۇل ەلدە ەشقانداي قۇزىرەتى جوق قوي دەر سىرت ادام. راسىندا دا, اۆستريا پرەزيدەنتى رەسمي عانا قىزمەت, تەك كانتسلەردى بەكىتكەن بولادى, سولاي ەت دەسە, پارلامەنتتى دە تاراتقان بولادى. ءوز تاراپىنان ەشقانداي بيلىك ايتا المايدى. سوعان قاراماي, بۇل – سايلانبالى لاۋازىم. جۇرتتىڭ كوپشىلىگى اسىرەوڭشىلدار, ياعني اسىرەۇلتشىلداردىڭ وكىلىنە ىقىلاس ءبىلدىرىپ جاتسا, بۇل ەلدىڭ اتىنا تاعىلار ۇلكەن ايىپ, بەتكە ۇلكەن شىركەۋ, ءتىپتى, ماسقارالىق دەپ قابىلدانۋى دا زاڭدى. ەۋروپا اسىرەۇلتشىلدىقتى, ناتسيستىك يدەيانى جاقسى بىلەدى. ونىڭ كەز كەلگەن كورىنىسىن قاتاڭ ايىپتايدى.
ءتىپتى, وسى سايلاۋدىڭ العاشقى تۋرىنىڭ ناتيجەسى دە اۆستريانى ءدۇر سىلكىندىردى. ەلدەگى ءداستۇرلى ەكى جەتەكشى پارتيانىڭ – سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيا مەن كونسەرۆاتورلىق اۆستريا حالىق پارتياسىنىڭ وكىلدەرى جەڭىلىس تاپقاندا, 2008 جىلدان ۇكىمەتتى باسقارىپ كەلە جاتقان كانتسلەر ۆەرنەر فايمان وتستاۆكاعا كەتەتىنىن مالىمدەدى. ەلدە قالىپتاسقان جاعدايعا, ۇلتشىلدىقتىڭ بەلەڭ الۋىنا ءوزىن ايىپتى سانادى. جاڭا كانتسلەر بولىپ سوتسيال-دەموكارتيالىق پارتيانىڭ ليدەرى كريستيان كەرن تاعايىندالىپ, ونى قازىرگى پرەزيدەنت حاينتس فيشەر بەكىتىپ تە ءۇلگەردى.
اسىرەوڭشىلداردىڭ جەڭىسىنە ولاردىڭ اۆستريالىق جاقتاستارى عانا ەمەس, بۇكىل ەۋروپانىڭ وڭشىلدارى قۋاندى. بۇل جەردە فرانتسياداعى «ۇلتتىق مايدان» پارتياسى مەن ونىڭ ليدەرى مارين لە پەن مۇنى ءوز جەڭىستەرىندەي كورىپ, شەكسىز شاتتاندى. ءتىپتى, ەۋرووداققا جۇلدىزى قارسىلاردىڭ دا ونى قۇپ كورگەنى بار. بۇل وداقتىڭ وسىلاي ىنتىماعى بۇزىلماق دەپ توپشىلاعان.
وسى جەردە مىناداي دا ءبىر وقيعا ەسكە ورالادى. بۇدان 17 جىل بۇرىن وسى اۆستريادا سول اسىرەوڭشىل ااپ پارلامەنتتىك سايلاۋدا ءبىراز ورىن الىپ, كواليتسيالىق ۇكىمەتتىڭ قۇرامىنا كىرگەن بولاتىن. سوندا ەۋروپا ەلدەرى اۆسترياعا بويكوت جاريالاپ, ول وقشاۋ قالعانى بار. سودان كەيىن كواليتسيالىق ۇكىمەت وتستاۆكاعا كەتىپ, بۇل ەل ەۋروپا قاۋىمداستىعىنا قايتا ورالعان. جەكسەنبى كۇنگى سايلاۋدىڭ ەكىنشى تۋرى كەزىندە وسىنداي كۇردەلى جاعداي قالىپتاستى. اسىرەۇلتشىل حوفەر جەڭىسكە جەتەر بولسا, جۇرتشىلىق ونى قالاي قابىلدايدى دەگەن قاتقىل سۇراق كۇن تارتىبىنە شىقتى.
ءيا, سايلاۋ بارىسىن الەم باقىلادى. حوفەر جەڭەدى دەگەن بولجام جاسالدى. ءتىپتى, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنەن تۇسكەن تولىق مالىمەتتەرگە قاراعاندا, اسىرەۇلتشىل ساياساتكەر 51,9 پايىز داۋىس العاندا جۇرت شوشىعان. بىراق بۇل ەلدە سايلاۋشىلاردىڭ 12 پايىزى داۋىستارىن پوشتا ارقىلى بەرەدى. سول توپتا اسىرەۇلتشىلدارعا قارسىلار كوپ ەكەنى دە ايتىلاتىن. شىندىعىندا دا سولاي بولىپ شىقتى. اقتىق قورىتىندىدا پروفەسسور ۆان دەر بەللەن جەڭىسكە جەتتى – ونى سايلاۋشىلاردىڭ 50,3 پايىزى قولدادى!
مۇنى جۇرت پاراساتتىلىقتىڭ جەڭىسى دەپ باعالادى. اۆستريالىقتار ناتسيستىك سۇرقيا يدەيالاردىڭ جەتەگىندە كەتكەن جوق.
شاعىن بولسا دا باسقامەن قۇقى بىردەي
ناتو ەلدەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ سامميتىندە چەرنوگوريا سولتۇستىك اتلانتيكالىق اليانسقا بايقاۋشى ەل رەتىندە قابىلداندى. بۇل شەشىمدى سول ەلدەردىڭ پارلامەنتتەرى ماقۇلداعان سوڭ, ول اسكەري وداقتىڭ تولىققاندى مۇشەسىنە اينالادى.
وعان ەشكىم دە كۇمان كەلتىرمەيدى. ويتكەنى, ناتو مەن رەسەي اراسى قيعاش. سودان دا اسكەري وداق ەلدەرى رەسەيگە جاقپايتىن ءنارسەنى تەزىرەك جۇزەگە اسىرۋعا اسىعادى. ال ماسكەۋ چەرنوگوريانىڭ ناتو-عا كىرگەنىنە قارسى. سول ءۇشىن تالاي امالدار دا ىستەپ باقتى. ۇكىمەت اتىنان, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تاراپىنان رەسمي قارسىلىق مالىمدەمەلەر دە جاسادى, چەرنوگوريالىقتار اراسىندا بەلسەندى ساياسي ۇگىت-ناسيحات تا ءجۇرگىزدى. بىراق ناتيجە شىقپادى.
راسىندا دا, پراۆوسلاۆيە ءدىنىن ۇستاناتىن چەرنوگوريا مەن رەسەي اراسىندا ءداستۇرلى بايلانىس, قارىم-قاتىناس ەرتەدەن كەلە جاتىر. ءتىپتى, ءبىر مەرەكەدە رەسەي يمپەراتورى الەكساندر ءىىى-ءتىڭ بىلاي دەگەنى بار: «جالعىز عانا دوسىم – چەرنوگوريا كورولىنىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن ىشەمىن, رەسەيدىڭ ودان باسقا دوسى جوق». سول دوستارى جالپى ءدۇرمەكپەن ناتو-عا كەتىپ بارا جاتىر.
چەرنوگوريا ءۇشىن رەسەي عانا ەمەس, سەربيا دا قاتتى كۇرەستى. سوتسياليستىك يۋگوسلاۆيا كۇيرەپ, باسقا رەسپۋبليكالار ءبىردەن تاۋەلسىزدىگىن الىپ, ءوز باعىتتارىمەن كەتكەندە, سەربيا قۇرتاقانداي چەرنوگوريانى (حالقى 650 مىڭ عانا) جىبەرمەي, كوپ ۇستادى, ەكەۋى يۋگوسلاۆيا وداقتىق رەسپۋبليكاسىنا بىرىكتى. كوپ ايتىسىپ, كۇرەسىپ ءجۇرىپ, اقىرىندا چەرنوگوريانىڭ تاۋەلسىزدىككە قولى جەتتى. بۇل جەردە تالاي رەت ونىڭ پرەمەر-ءمينيسترى دە, پرەزيدەنتى دە بولعان, قازىر دە ۇكىمەتىن باسقاراتىن ميلو دجۋكانوۆيچتىڭ ەڭبەگى ايرىقشا. تاۋەلسىزدىك سونىڭ ارقاسى دەۋگە بولادى.
سول تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ قالۋ دا وڭاي ەمەس ەكەن. شاعىن عانا ەلدە سىرتقى كۇشتەردىڭ تالاي ۇيىمدارى بار. ولار ءتۇرلى قارسىلىق اكتسيالارىن وتكىزىپ, ءتىپتى, كۇش قولدانباق بولىپ تا قورقىتادى. سوندا چەرنوگوريا باسشىلىعى ساياسات جولىمەن وزىنە قورعانىش ىزدەدى. ونىڭ باستى جولى ناتو-عا كىرۋ ەدى. اسكەري وداق وعان ءتۇسىنىستىكپەن قاراپ, وزدەرىنىڭ تالاپتارىن العا توستى, سونى ورىنداعان كەزدە عانا مۇشەلىككە قابىلداناتىنىن مالىمدەدى. ارادا بىرنەشە جىل وتكەندە عانا وعان مۇمكىندىك تۋدى. ەندى چەرنوگوريا ناتو-عا بايقاۋشى مۇشە, كەيىن تولىق مۇشە بولماق.
جوعارىدا ايتقانداي, رەسەي بۇعان قارسىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. ناتو ونى وزىنە زاڭسىز تارتتى, چەرنوگوريادا رەفەرەندۋم وتكەن جوق دەيدى. وعان پارلامەنتتىڭ شەشىمى جەتكىلىكتى ەكەنىن مويىنداعىسى جوق. ءتىپتى, بۇل ەلگە جاۋاپ شارالار قولدانباق ويدا دا. ارينە, ءوز مۇشەسىن ناتو ەلدەرى, سونداي-اق, ەۋرووداق جالعىز تاستاماسى انىق. ول جايىندا ناتو-نىڭ باس حاتشىسى يەنس ستولتەنبەرگ اشىق مالىمدەدى. دجۋكانوۆيچ بولسا, ەندى ءوز ەلى شاعىن بولسا دا ناتو ەلدەرىمەن بىرگە يىق تىرەسىپ تۇرادى دەگەندى ايتتى.
چەرنوگوريا ءوز قۋاتىمەن ناتو-نى كۇشەيتە قويمايدى. ءماسكەۋدى شوشىتاتىنى – بۇل ەلدىڭ مىسالى ماكەدونيا, گەرتسەگوۆينا مەن بوسنيا, سونداي-اق, گرۋزيا سياقتى ەلدەرگە جاعىمسىزداۋ ونەگە بولادى دەيدى. بولاشاقتى ويلاماي تاعى بولمايدى عوي. ال ناتو بولسا, شىعىس شەكاراسىن كەڭەيتىپ, رەسەيدى قۋسىرىپ بارادى. كەيدە بۇل جايت تا ادىلەتسىز سەكىلدى كورىنەدى...
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست