ونىڭ قازىرگى دامۋ باعىتى قانداي؟
ەلىمىزدە 1990 جىلدارى باستالعان اۋىلشارۋاشىلىق رەفورماسى اۋىلشارۋاشىلىق جەرىنە, ءوندىرىس قۇرالدارىنا, رەسۋرستارىنا جەكەمەنشىك ينستيتۋتىن, وندىرىسكە جاڭا باسقارۋ ۇلگىلەرىن, ءتۇرلى مەنشىك فورمالارىنداعى ءىرى, ورتا, شاعىن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردى قالىپتاستىردى.
بۇگىندە ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ اگرارلىق سەكتورىندا كوپتەگەن شارۋا (فەرمەرلىك) قوجالىقتارى, كىشى كاسىپكەرلىك, ءتۇرلى كووپەراتيۆتىك, جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى ەڭبەك ەتىپ, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرىپ كەلەدى. دەگەنمەن, شاعىن, شاشىراڭقى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر ماتەريالدىق-تەحنيكالىق رەسۋرستارمەن جابدىقتاۋشى, ءونىم وڭدەۋشى, ساۋدا قۇرىلىمدارى, دەلدالدار مەن تۇتىنۋشىلار تاراپتارىنان قولايسىزدىقتاردى سەزىنىپ, ايتارلىقتاي قيىندىقتارعا كەزىگىپ وتىرعاندىعى دا شىندىق. بىراق تۇتىنۋشىلار تاراپىنان جىلدان-جىلعا ازىق-ت ۇلىك ساپاسى مەن ارتاراپتىلىعىنا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ ارتا بەرەتىندىگى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ زاڭدى قۇبىلىسى ەكەنىن دە مويىنداۋ كەرەك. جاسىراتىنى جوق, ءىرى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋشىلەر ساۋدادا, وڭدەۋ نارىقتارىندا مونوپوليالىق جاعدايدى يەلەنىپ شاعىن شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىن وزدەرىنە تەڭ دارەجەدە سەزىنبەي, مۇدەلەرىن ەسكەرمەي, ءتيىمدى, تاۋەكەلى تومەن اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى تۇرلەرى ەسەبىنەن ايتارلىقتاي پايدا تاۋىپ كەلەدى. سونداي-اق, ءىرى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى وندىرىستەرىن نەگىزىنەن يننوۆاتسيالىق, جاڭعىرتۋ ءىس-شارالارى نەگىزىندە دامىتا وتىرىپ, اۋىلدى ەلدى مەكەندەر پروبلەمالارىن, اسىرەسە ەڭبەككە جارامدى ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا, تولىق شەشە بەرمەيدى. بۇل جاعدايدا, شاعىن, جەكە اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ اۋىلدى ەلدى مەكەندەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىن جاقسارتۋدا, اۋىلدا ورتا تاپتىڭ ءوز دەڭگەيىندە قالىپتاسۋىنا ايتارلىقتاي اسەرى بار ەكەنىن ايتپاسقا بولمايدى. سونىمەن قاتار, تاڭداۋلى عىلىمي-پراكتيكالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرى كورسەتىپ وتىرعانداي, ەلىمىزدە ساپالىلىعى, نارلىلىگى بويىنشا ادام تاماقتانۋىنىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن كورسەتكىشتەرىنە سايكەس كەلە بەرمەيتىن ازىق-ت ۇلىكتەر اۋقىمىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقاندىعى دا تولعانارلىق جايتقا اينالۋدا. مىسالى, بۇگىندە اۋىلداعى جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارىندا وندىرىلگەن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنە تۇتىنۋشىلار تاراپىنان سۇرانىس ارتىپ كەلەدى, سەبەبى, ءبىر جاعىنان ولاردى وندىرۋشىلەردىڭ وزدەرى دە تۇتىناتىندىقتان تابيعي قۇندىلىعى ساقتالعان, ەكولوگيالىق تازا ونىمدەر بولىپ وتىر دەۋگە بولادى. دەمەك, اتالعان شاعىن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرەتىن قۇرىلىمدار ەلىمىزدە ونىمدەردىڭ باسىم بولىگىن ءوندىرىپ قانا قويماي, ساپالىق قاسيەتتەرىن دە جوعارى دەڭگەيدە ساقتايتىن بولسا, اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن جانداندىرۋ باعىتىنداعى مەملەكەتتىك ۇستانىم نەگە شاعىن اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىن قولداۋعا دا باعىتتالمايدى؟ ءبۇگىندە شاعىن اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى سۇرانىس-ۇسىنىس زاڭدىلىقتارىن ەسكەرە, نارىق تەتىكتەرىن پايدالانىپ جانە نارىقتا سۇرانىسقا يە, قۇنى جوعارى ونىمدەر وندىرۋمەن اينالىسىپ, جاقسى جەتىستىكتەرگە جەتىپ كەلەدى. سونداي-اق, سالىستىرمالى زەرتتەۋلەر دە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالاناتىن دا شاعىن, جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارى ەكەنىن كورسەتەدى.
وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە اۋىلشارۋاشىلىق سەكتورىنىڭ سالالارى بويىنشا جۇمىسقا جارامدى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 45-50%-ى عانا جۇمىس ورىندارىمەن قامتىلىپ وتىر, اۋىلدى ەلدى مەكەندەردەگى 100 جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارىنا شاققاندا, ورتا ەسەپپەن ولاردىڭ 10-15-ءى عانا تاۋارلى ونىمدەر وندىرۋمەن اينالىسادى ەكەن.
ەلباسىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىندا ەلىمىزدە ۋربانيزاتسيا دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى, حالىقتىڭ 43 پايىزدان استامى اۋىلدا تۇراتىندىعى, اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن ءوندىرۋشىلەردىڭ سالىق تولەۋدەگى ەنجارلىعى, سوعان قاراماي وسىناۋ ەل ەكونوميكاسىنداعى ماڭىزدى سالانى سۋبسيديالاۋعا بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجى بولىنەتىندىگى تۋرالى ايتىلعان. سونىمەن قاتار, تاياۋدا ەلباسى بۇگىندە قالىپتاسقان الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن جەدەل دامىتۋ ەكەنىن قاداپ ايتتى. وسىعان وراي بۇگىندە مەملەكەت تاراپىنان بۇل سالاعا جان-جاقتى قولداۋلار كورسەتىلۋدە. سولاردىڭ قاتارىندا وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا «اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» زاڭ قابىلدانعانىن ايتۋعا بولادى. بۇل زاڭ ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان بەرى قابىلدانعان اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسى تۋرالى زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ بارلىق جاقتارىن پايىمداي وتىرىپ جاسالعان قۇجات. اتاپ ايتقاندا, جاڭا زاڭ اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىنە كوممەرتسيالىق تۇرعىدا قىزمەتتەرىن اتقارۋعا, تابىستارىن كووپەراتيۆ مۇشەلەرى اراسىندا دەربەس بولۋگە قۇقىق بەرەدى. سونداي-اق, كووپەراتيۆ ءمۇشەلەرى جارعىلىق تولەمدەرى كولەمىنە قاراماي جالپى جينالىستا ءبىر عانا داۋىستى يەلەنەدى, كووپەراتيۆتەردىڭ رەۆيزيالىق كوميسيا قىزمەتتەرى شىعىنىنىڭ 50%-ى مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديالانادى.
دەگەنمەن دە, بۇگىندە «اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» جاڭا زاڭنىڭ اتقارىلۋ جاعدايىن, جىل باسىنان وڭىرلەردەن قۋانارلىقتاي اقپاراتتار ءتۇسىپ جاتقانىمەن, بىرجاقتى باعالاۋعا بولمايتىن سياقتى, ياعني كوبىنە ساپادان گورى قۇرىلعان كووپەراتيۆتەر سانىنا ەلىكتەۋشىلىك بايقالادى. وڭىرلەردى ارالاپ, تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزگەنىمىزدە بايقاعانىمىز, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋعا ىنتالى ازاماتتاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ ماقساتى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ءتيىستى سۋبسيديا قارجىسىن يەلەنۋمەن عانا شەكتەلەتىن سياقتى. سوندىقتان دا, بۇل ماڭىزدى ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋ كەزەڭىنەن باستاپ, اقىرىنا دەيىن اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسى بويىنشا ايتارلىقتاي عىلىمي-وندىرىستىك تاجىريبە جيناقتاعان مامانداردىڭ بەلسەنە ارالاسۋى اسا قاجەت. ارينە, بۇل دامىعان ەلدەردەگى اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ وزىق تاجىريبەسىن, ءبۇگىندە بىزدە قالىپتاسقان جۇيەدە, پسيحولوگيالىق كوزقاراستا ءتيىمدى پايدالانۋ وڭايعا سوقپايدى. مىسالى, وڭىرلەردى ارالاپ, ءونىم ءوندىرۋشى قۇرىلىمدار وكىلدەرىمەن كەزدەسكەندە, كوبى «كووپەراتيۆ بىزگە نە بەرەدى, بۇرىن بىزدەردى جەكە شارۋا بولىڭدار دەپ تاراتتىڭدار, ەندى بىرىگىڭدەر دەيسىڭدەر», دەگەن سۇراقتار ءىشىنارا ايتىلىپ قالادى. بىرىنشىدەن, دامىعان ەلدەردە ورتا ەسەپپەن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر وزدەرى وندىرگەن ونىمدەرىنىڭ اقىرعى قۇنىنىڭ 65-75%-ىن يەلەنسە, بىزدە بۇل كورسەتكىش, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ باسىم بولىگىن وندىرەتىن شاعىن, وتباسى شارۋاشىلىقتارى بويىنشا ورتا ەسەپپەن 23-30%-دان اسپايدى ەكەن. مىسالى, اۋىلدىق وكرۋگتە بەلسەندى ءبىر ازامات ءسۇت قابىلدايتىن, ءتۇرلى ءسۇت ونىمدەرىن شىعاراتىن زاۋىت سالدى دەلىك. ول اۋىلدى ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىنان ءسۇتتىڭ ءليترىن 80 تەڭگەدەن ساتىپ الىپ, تۇتىنۋشىلارعا ءتۇرلى ءسۇت ونىمدەرىنە اينالدىرىپ ساتقاندا ءار ليتر تابيعي سۇتكە شاققاندا 70 تەڭگەدەن تازا پايدا تابادى, ءسويتىپ بۇل تازا پايدانى زاۋىت قوجايىنى تولىعىمەن يەلەنەدى. ەگەر زاۋىت كووپەراتيۆ قۇرامىندا بولسا, اتالعان پايدا كووپەراتيۆ مۇشەلەرىنە ولاردىڭ ەڭبەك ۇلەستەرىنە ساي بولىنەر ەدى.
ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى جەكەشەلەندىرىلىپ, جەكەمەنشىك اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر پايدا بولدى, ال ءبۇگىنگى بىرىگۋ بۇرىنعى مەملەكەتتىك شارۋاشىلىقتاردى قايتا جاساقتاۋ ەمەس, دامىعان ەلدەردە تيىمدىلىگىن دالەلدەگەن جەكەمەنشىك قۇرىلىمدار نەگىزىندە ۇجىمدىق شارۋاشىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى.
ۇشىنشىدەن, كووپەراتسيا مونوپوليستەر, دەلدالدار جاعىنان جانە سىرتتان كەلەتىن ونىمدەر ەسەبىنەن ورىن الاتىن كەلەڭسىزدىكتەرمەن كۇرەسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ نەگىزىندە ءىرى وندىرىستىك كولەم قامتاماسىز ەتىلەدى.
دەمەك, اۋىلدى ەلدى مەكەندەر, اۋداندار, وڭىرلەر دەڭگەيلەرىندە ءتۇرلى فورمالارداعى بىرلەستىكتەر قۇرۋ جانە ءتيىستى جاعدايلار جاساۋ اۋىلدىق ايماقتاردىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ كەپىلى بولا الادى.
سونىمەن قاتار, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن ۇيىمداستىرۋ ءونىم ءوندىرۋشىلەردىڭ ءداستۇرلى, ىشكى جاعدايىندا تيىمدىلىگى تومەن قىزمەت تۇرلەرىن كووپەراتيۆ نەگىزىندە مامانداندىرىلعان ورىنداۋشىلارعا بەرۋ ارقىلى قىزمەتتەر ساپاسىنا كەپىلدىك بەرەدى, شارۋاشىلىق شىعىندارىن ازايتۋعا, دۇرىس ەمەس شەشىمدەر ورىن العاندا جاۋاپكەرشىلىكتى بولىسۋگە, جاريالىلىق جاعدايدا ينۆەستيتسيالىق ىنتانى ارتتىرۋعا جاعداي جاسايدى.
الەمدىك تاجىريبەدە اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسىنىڭ تىك جانە كولبەۋ ۇلگىلەرى كەڭىنەن قولدانىلادى. اتاپ ايتقاندا, تىك كووپەراتسيا ۇلگىسىندە كووپەراتيۆكە ەنگەن اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىن وندىرۋشىلەردىڭ جەرىنە, ءوندىرىس قۇرالدارىنا, مال-م ۇلىكتەرىنە مەنشىكتىك قۇقىعى تولىعىمەن ساقتالادى, ياعني كووپەراتيۆكە بەلگىلى ءبىر شارۋاشىلىق باعىتىنداعى شارالاردى بىرلەسىپ اتقارۋ ءۇشىن قوسىلادى, مىسالى, ونىمدەرىن وتكىزۋ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتاۋ, مال ازىعىن ءوندىرۋ, ەگىستىك ونىمدىلىكتەرىن ارتتىرۋ. كولبەۋ كووپەراتسيا ۇلگىسىندە كووپەراتيۆ مۇشەلەر يەلىكتەرىندەگى بارلىق مال-م ۇلىك, جەرلەرى كووپەراتيۆ يەلىلىگىنە ءوتىپ جوعارىدا اتالعان قىزمەتتەرمەن قوسا ءونىم وندىرۋدە دە بىرلەسىپ قىزمەتتەر اتقارادى. بۇل ەكى ۇلگىنىڭ قايسىنىڭ ءتيىمدى ەكەنى جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جاعدايلارعا بايلانىستى انىقتالادى.
ءسوز سوڭىندا ايتارىم, جوعارىدا اتالعان جاۋاپتى دا ماڭىزدى ءىس-شارالاردىڭ ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا بۇل باعىتتا ءبىرشاما جۇمىستار اتقارىپ جاتقان «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى, «قازاگرو» حولدينگى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا وسى ماسەلە بويىنشا بىرلەسىپ قىزمەتتەر اتقارۋعا تۋرا كەلەدى.
كاكىمجان سارحانوۆ,
قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنى ەكونوميكاسى جانە اۋىلدىق ايماقتاردى دامىتۋ
عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى استانا فيليالىنىڭ ديرەكتورى,
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
استانا