ادامزات ءۇشىن ءار الۋان, سان قيلى وقيعالارعا تولى حح عاسىردىڭ سوڭىندا تاۋەلسىزدىك العان قازاق ەلى ءححى عاسىردا ءوزىنىڭ كوشىن تۇزەپ, وركەندەۋ باعىتتارىن ايقىنداپ, مىناۋ جالپاق الەمنىڭ ەڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرىنىڭ ساپىنا قوسىلۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ الدىنا ۇلكەن ماقساتتار قويۋدا. وسىنداي داۋىرلىك ماقساتتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ XVI سەزىندەگى «بارشاعا بىردەي وسى زامانعى مەملەكەت: بەس ينستيتۋتتىق رەفورما» اتتى سوزىندە بارشامىزدىڭ الدىمىزعا قويىلدى. ەلباسىنىڭ جولداۋلارىندا بولسىن, پارتيا سەزدەرىندەگى سوزدەرىندە بولسىن ۇنەمى وسىنداي باعدارلامالىق ماقساتتار ايقىندالىپ, جاس مەملەكەتىمىزدىڭ جاسامپازدىق بيىگىنە كوتەرىلۋگە پارمەندى ىقپال ەتەتىن مىندەتتەرى بەلگىلەنەدى. «بارشاعا بىردەي وسى زامانعى مەملەكەت: بەس ينستيتۋتتىق رەفورما» دەپ اتالاتىن ەلباسى ءسوزى ءبىر جاعىنان ءبىزدىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدى سارالاعان, ەكىنشى جاعىنان باعىندىرار بيىكتەرىمىزدى بايانداعان ءسوز بولدى.
بۇكىل ءومىردىڭ ءمانى قوزعالىس, ىلگەرىلەۋ دەسەك, وندا پرەزيدەنتتىڭ بۇل ءسوزى ەلدىڭ بارلىق ءتىرشىلىگىن ىلگەرىلەۋگە باستايتىن, ەكونوميكامىزدىڭ الىپ تەگەرشەگىن بۇرىنعىدان دا قارقىندى قوزعالىسقا جەتەلەيتىن بولاشاعىمىزدىڭ بايىپتى بايانى, ەرتەڭىمىزدىڭ ەڭسەلى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەگەن اسا تياناقتى تۇجىرىمى دەسە دە بولارلىق. تاۋەلسىزدىك تاڭىندا «تاۋەلسىزدىك – تاريحتىڭ ماڭگىگە ءبولىپ بەرگەن ەنشىسى ەمەس, حالىقتاردىڭ مامىراجاي ءومىر سۇرۋىنە بەرىلگەن كەپىلدىك تە ەمەس: اڭعال بولماعانىمىز ابزال», دەگەن پرەزيدەنت, ەگەمەندىگىمىزدىڭ ونجىلدىعىندا: «بىلە بىلسەك, وسى ون جىلداعى ەڭبەگىمىزدىڭ ەڭ باستى قورىتىندىسى – ەل بولعانىمىز. ەل بولا العانىمىز. ءبىز مەملەكەت قۇردىق. قۇرعاندا دا, اتى بار دا زاتى جوق مەملەكەت ەمەس, بۇكىل ادامزات تانيتىن, تانىپ قانا قويماي, مويىندايتىن, قۇرمەتتەيتىن مەملەكەت قۇرا الدىق», دەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ەندى ەلىمىز وركەندەۋ جولىنا تۇسكەن بۇگىنگى تاڭدا تۇتاس مەملەكەت الدىنا بۇرىنعىدان دا وراسان مىندەتتەر قويىپ وتىر.
ءيا, ءدال قازىرگىدەي بارشا الەم العا ۇمتىلعان, ەكونوميكالىق, ساياسي باسەكەلەستىك شيرىعا تۇسكەن زاماندا قازاق ەلى سياقتى جاس مەملەكەتكە توقتاپ قالۋعا مۇلدەم بولمايدى. كەزىندە امەريكانىڭ بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى ۋوللەس گەنري: «بەرىك تۇراقتى ومىرگە جەتۋدىڭ ءبىر عانا جولى – توقتاۋسىز ىلگەرىلەۋ», دەپتى. سوندىقتان, ەلباسىمىز وزىنە ءتان قايراتكەرلىك ماكسيماليزممەن, سۇڭعىلا ساياساتكەرلىك سارابدالدىقپەن بەس ينستيتۋتتىق رەفورما جاساۋ باستاماسىن كوتەرىپ وتىر. ولار: «ەكونوميكالىق باعدارلامالاردى ساپالى جۇزەگە اسىرۋدى جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ۇسىنۋدى قامتاماسىز ەتەتىن قازىرگى زامانعى, كاسىبي جانە اۆتونوميالى مەملەكەتتىك اپپارات قالىپتاستىرۋ», «مەنشىك قۇقىعىنا كەپىلدىك بەرەتىن, كاسىپكەرلىك قىزمەت ءۇشىن, كەلىسىمشارتتىق مىندەتتەمەلەردى قورعاۋ ءۇشىن جاعداي جاسايتىن, تۇپتەپ كەلگەندە ەكونوميكالىق ءوسىم ءۇشىن نەگىز بولاتىن زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ», «يندۋستريالاندىرۋ جانە ارتاراپتاندىرۋعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق ءوسىم», «بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلت», «ترانسپارەنتتى جانە ەسەپ بەرۋشى مەملەكەت». بايقاپ قاراساق, بۇلاردىڭ بارشاسى دا ءبىزدىڭ قوعامىمىزدى وركەندەتەتىن, زاماناۋي تالاپتارعا ساي قايتا قۇرۋعا نەگىز بولاتىن, ءسويتىپ جالپى قوعامدىق, الەۋمەتتىك جاڭعىرۋدى جۇزەگە اسىراتىن جايتتار.
ەلباسى بەلگىلەگەن وسى بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ قاي-قايسىسى دا ماڭىزدى دەسەك تە, وسىلاردىڭ ىشىندە «بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلت» دەلىنگەن سالانىڭ ماڭىزى جاسامپازدىققا جول اشقان جاس مەملەكەت ءۇشىن اسا ايرىقشا. سەبەبى, قوعامداعى قانداي دا بولسىن رەفورمانى جۇزەگە اسىراتىن جالپى الەۋمەت, تۇتاس مەملەكەت حالقى. وسى ورايدان كەلگەندە, بارلىق ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ساياسي رەفورمالاردىڭ كەز كەلگەنى سول حالىقتىڭ بىرىگۋىن, الەۋمەتتىڭ جۇدىرىقتاي جۇمىلۋىن قاجەت ەتەدى. ەگەمەندىگىمىزدىڭ العاشقى ساتىنەن باستاپ قوعامدىق تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمگە باستى نازارىن اۋدارىپ كەلە جاتقان ەلباسى سول شاقتا: «ءبىز كەلىسىم ساياساتى مەن پاراساتتى ۇلتتىق ستراتەگياسىز ەشقانداي مىندەتتەردى شەشە المايمىز», دەپ وسى ويىن ءوز ۇستانىمىندا ۇنەمى باسشىلىققا الىپ كەلەدى. ونى ءوزىنىڭ ماڭگىلىك ەل ستراتەگياسىندا دا تولىقتىرىپ, تۇجىرىمداپ جەتكىزدى. ونى وسى جولى: «ماڭگىلىك ەل يدەياسى ارقاۋىنداعى جۇمىلدىرۋشى قۇندىلىقتار – ازاماتتىق تەڭدىك; ەڭبەكسۇيگىشتىك; ادالدىق; وقىمىستىلىق پەن ءبىلىمدى قاستەر تۇتۋ; زايىرلى ەل – تاعاتتىلىق ەلى. وسىنداي جاعدايدا ازاماتتىق ورنىقتى جانە تابىستى مەملەكەتتىڭ ەڭ سەنىمدى ىرگەتاسى بولادى», دەپ تاعى دا وسى ماسەلەگە توقتالدى.
البەتتە, كەلىسىمنىڭ ارنالى ارقاۋى دا, وزەكتى ءورىسى دە مەملەكەتكە اتاۋ بەرگەن قازاق حالقىنىڭ تابيعي بولمىسى مەن ەلىمىزدە تۇراتىن ەتنوستاردىڭ وزدەرى ازاماتتارى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتكە دەگەن شىنايى قۇرمەتى جانە سەنىمىنىڭ ۇشتاسۋى ەكەنى انىق. وسىنداي اسا ماڭىزدى جالعاستىق پەن ۇشتاستىقتا قازاقتىڭ قوعامداعى ءرولى وزگەلەردەن اسا ەرەكشە. ولاي بولاتىنى, قازاق حالقى – ەستە جوق ەرتە داۋىرلەردەن بەرى جالپاق الەمنىڭ وسىناۋ تەرريتورياسىن مەكەندەپ, وعان يەلىك ەتىپ, قاجەت كەزەڭدەردە ونى سىرتقى جاۋلاردان قورعاپ, قوس قۇرلىق ازيا مەن ەۋروپانىڭ وسى تۇيىسكەن تۇسى – الىپ كەڭىستىككە «قازاقستان» دەپ اتاۋ بەرگەن تاريحي, بايىرعى ۇلت, بۇگىنگى ۇعىممەن ايتساق, مەملەكەتكە اتاۋ بەرۋشى ۇلت. حح عاسىردىڭ الۋان الاپات وقيعالارىنان ازايسا دا امان وتكەن قازاق بۇگىندەرى سان جاعىنان دا, ساپا جاعىنان دا ءوزىنىڭ سول تاريحي ميسسياسىنا تولىق لايىق بولعان ۇلت. سول عاسىردىڭ ورتا شەنىندە ءوز جەرىندەگى ۇلەس سالماعى 30 پايىزعا دەيىن ازايىپ كەتسە دە, بۇگىندە 70 پايىزعا جۋىقتاپ, ءابسوليۋتتى كوپشىلىكتى قۇراپ وتىرعان كوپ حالىق, ىرگەلى ەتنوس. الەمدە عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, 2000-عا جۋىق ۇلت بولسا, قازاقتار سول مىڭداعان حالىقتاردىڭ ىشىندە سانىمىز جاعىنان 60-70-ءشى ورىندا ەكەنبىز. بۇل – جاراتقانعا شۇكىرشىلىك ايتاتىن جاعداي.
مەملەكەت قۇرۋعا نەگىز بولعان, سول مەملەكەتتىڭ باسىم كوپشىلىگىن قۇرايتىن قازاقتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇگىنىندە دە ءھام بولاشاعىندا دا اتقارار مىندەتتەرى وزگەلەردەن بىرنەشە ەسە كوپ. وسىنى تەرەڭ باعامداعان ەلباسى: «مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە قازاق حالقىنا ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. قازاقتار جاڭا قازاقستاننىڭ بولمىسىن قالىپتاستىرۋدا بارشا ۇلىستاردى ۇيىستىرۋشى رولگە يە. بۇل – قازاقتىڭ ۇلتتىق سيپاتىن ساقتاپ دامىتۋدىڭ جانە ەلىمىزدىڭ قازاقى بولمىسىن نىعايتۋدىڭ باستى فاكتورى», دەپ ءبىر جاعىنان مەملەكەتتەگى نەگىزگى ۇلت – قازاقتاردىڭ ەلدەگى باستى مىندەتىن ايقىنداسا, ەكىنشى جاعىنان وزگە ەتنوستاردىڭ بولاشاقتا كىمگە تارتىلۋ قاجەتتىگىن دە اڭعارتتى. بۇل – ساياسي, الەۋمەتتىك, رۋحاني ىرگەلى ماسەلە. ولاي بولاتىنى, ءبىز كونە مەملەكەتتىك داستۇرلەرى قالىپتاسقان قىتاي مەن جاپوندى ايتپاعاندا, مەملەكەتتىلىگى ەكى-ءۇش عاسىر بويى ۇزدىكسىز نىعايعان باتىس ەۋروپا ەلدەرى نەمەسە اقش ەمەسپىز. ءبىز – تاۋەلسىزدىگىن العانىنا شيرەك عاسىر ەندى عانا تولاتىن جاس مەملەكەتپىز. سول سەبەپتى دە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت – قازاقتارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك پەن مىندەت جۇكتەپ, ال وزگەلەردەن تۇسىنىستىك قاجەت ەكەنىن سارالى ساباقتاستىقپەن ايتىپ كەلەدى. مۇنى ەڭ الدىمەن ءبىز, ياعني قازاقتار تەرەڭ ۇعىنعانى ءجون. اسىرەسە, مىناۋ جالپاق دۇنيە ساپىرىلىسقان, جاھاندانۋ لەبى كۇندەلىكتى تۇرمىسىمىزعا دەيىن ەنگەن زاماندا ۇلتتىق, مەملەكەتتىك بەت-بەينەنى ساقتاپ قالۋ وڭايشىلىققا تۇسپەيدى. ويلانباساق, ساقتانباساق, ارەكەتتەنبەسەك بولمايدى.
ەلباسىنىڭ بۇل «بارشاعا بىردەي وسى زامانعى مەملەكەت: بەس ينستيتۋتتىق رەفورما» اتتى باعدارلامالىق سوزىندە جانە ءبىر كەرەمەت وي ايتىلدى. ونىڭ كەرەمەت اسەرى, تاماشا تاعىلىمى جالپىقازاقستاندىق ورتاق ۇستانىم مەن ءدىل قالىپتاستىرۋدىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى» اتتى مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعى جارقىن, كەلەشەگى كەمەل بولماعىنىڭ شىنايى مودەلىن كورسەتۋىندە. ءدال وسىنى پرەزيدەنت بىلاي دەپ ايقىندادى: «ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – قازاقستاندىقتار جاڭا جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتاردى – قۇقىقتىڭ ۇستەمدىگىن, مەملەكەتتىك داستۇرلەردى, قازاقستاندىق قۇندىلىقتاردى – وزدەرىنىڭ ەتنوستىق مىنەز-ق ۇلىق مودەلدەرىنەن جوعارى قويۋلارى كەرەك. بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن قازاقستاندىقتىڭ بويىندا ازيالىقتىڭ دا, ەۋروپالىقتىڭ دا وزىق ساپالارىن شىنايى سۇزگىدەن وتكىزەتىن ەۋرازيالىق يدەياسى بىرىكتىرۋشى بولىپ تابىلادى», دەدى. شىن ۇعىنا بىلسەك, سانامىزدىڭ ساڭىلاۋىنان, جۇرەگىمىزدىڭ تۇكپىرىنەن وتكىزە بىلسەك, بۇل – قاعيدالى تۇجىرىم, قاناتتى ءسوز. ەگەر ەلباسىنىڭ وسى قاعيداسىن كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە ەنگىزە بەرسەك, بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەردەن كەيىن ءبىز ۇلتىنا قاراماي بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ وزدەرىن ەتنوستىق اتاۋمەن ەمەس, ازاماتتىق مارتەبەسىمەن اتايتىنىنا قول جەتكىزەمىز. بۇل – قوعامدا ناعىز مەملەكەتشىلدىكتى, ەلشىلدىكتى قالىپتاستىراتىن قۇبىلىس.
كەز كەلگەن مەملەكەتىشىلىك تۇتاسۋ مەن بىرلەسۋدە ءتىلدىڭ ورنى وراسان. مەملەكەتتەگى بارلىق ادامداردىڭ نەگىزگى ءبىر تىلدە سويلەۋى – ازاماتتىق ىنتىماقتاستىقتىڭ كەپىلى. ويتكەنى, ادام بالاسىنىڭ ەڭ باستى, ەڭ ماڭىزدى رۋحاني قۇرالى ءارى قازىناسى بولىپ تابىلاتىن ءتىل – جەكە ادامنىڭ, ادامداردان تۇراتىن الەۋمەتتىك ورتانىڭ, ودان دا كەڭىرەك كەلسەك, جالپى مەملەكەتتىڭ ەڭ مىقتى تۇعىرى مەن ۇستىنى. لينگۆيستيكالىق فيلوسوفيانىڭ كورنەكتى وكىلى ليۋدۆيگ ۆيتگەنشتەين: «مەنىڭ ءتىلىمنىڭ شەكاراسى – مەنىڭ الەمىمنىڭ شەكاراسى», دەپتى. وتە ورايلى ءسوز, ءدال انىقتاما. قازاقستاننىڭ رۋحاني شەكاراسىنىڭ كوكجيەگىن ايقىندايتىن مەجە – مەملەكەتتىك ءتىل, ياعني قازاق ءتىلى. ەلباسى «بارشاعا بىردەي وسى زامانعى مەملەكەت: بەس ينستيتۋتتىق رەفورما» سوزىندە تاعى دا ءۇش ءتىلدى كەڭىستىك جونىندە ايتتى. ءححى عاسىردىڭ سۇرانىستارى جانە ەلىمىزدە قالىپتاسقان تىلدىك احۋال وسىنى قاجەت ەتەدى. ءدال وسى ارادا ءبىز ەلباسىنىڭ ءوزىنىڭ وسى باستاماسىن تاراتىڭقىراپ: «قازاق ءتىلى ءۇش ءتىلدىڭ بىرەۋى بولىپ قالمايدى. ءۇش ءتىلدىڭ ءبىرىنشىسى, نەگىزگىسى, باستىسى, ماڭىزدىسى بولا بەرەدى. قازاق ءتىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى», دەپ ايتقانىن كەيدە ەسكەرە بەرمەيمىز. وسىنى ورىس ءتىلدى باق ايتۋى, جازۋى جانە ناسيحاتتاۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
ءتىپتى, كەيبىر قانداستارىمىز ءوزىنىڭ انا تىلىنە شورقاقتىعىن «ءۇش ءتىلدىڭ بىرەۋىن بىلسەم بولدى دەپ» تاياز تۇسىندىرگىسى كەلەدى. جالپى, ءتىل ساياساتىندا ناسيحات جۇمىستارىن كۇشەيتۋدە پرەزيدەنتتىڭ ايتقاندارىن نەگىزگە الۋ جەتپەي جاتادى. ايتپەسە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تاماشا سوزدەرى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە كەرەمەت نەگىز ەمەس پە؟! جالپى, اڭساتىپ جەتكەن ازاتتىقتىڭ اياسىندا بارشا قازاق بالاسىنىڭ انا تىلىندە تاربيەلەنۋى, ءبىلىم الۋى – سول تاۋەلسىزدىكتىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارىمەن ساباقتاس ەكەندىگىن تۇسىنەتىن كەز جەتكەنىن ءبارىمىز ۇعىنعان سايىن, اباي مۇرات ەتكەن «ءبىرىڭدى, قازاق, ءبىرىڭ دوس...» مىندەتى دە, الاش قايراتكەرلەرى كۇرەسكەن ساياسي ءھام رۋحاني ەركىندىك ماقساتى دا ورىندالىپ, مىناۋ الۋان ءتۇستى الەمدە ءوز جۇلدىزىمىزدى قازىرگىدەن دە جارقىراتار كەزەڭدى باعىندىرار ەدىك. سوندىقتان, ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋ ساتىسىندا الدىمەن ءوزىڭدى تانۋدىڭ, ءوزىڭدى قۇرمەتتەۋدىڭ, ءوزىڭ بولىپ قالۋدىڭ ەڭ باستى, ەڭ زور قۇرالى – قازاق ءتىلى تۇرسا, قالعان ەكەۋى سول دۇنيەنى تانۋدىڭ كەيىنگى, قاجەتتى باسپالداقتارى بولماق.
ءبىزدىڭ قوعامىمىزدى جاڭاشا كەزەڭنىڭ مىندەتتەرى كۇتىپ تۇر. ونى ەلباسى ايقىنداپ بەردى, ەندىگى ۋاقىتتا بارشامىز ءوزىمىزدىڭ قىزمەتىمىزگە وراي, ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگىمىزگە قاراي بىلەككە بىلەك قوسقانىمىز ابزال. بۇل ءمىندەتتەر تەك الەۋمەتتىك, ساياسي دەڭگەيدە عانا ەمەس, ۇلكەن ازاماتتىق ءھام رۋحاني دەڭگەيدە دە شەشىلەتىنى انىق. ونىڭ نەگىزىندە ءتىلىمىز تۇر.ورازكۇل اسانعازى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.