[caption id="attachment_73698" align="alignleft" width="560"] سپۋسك.p65[/caption]
«اقىرتاس» تاريحي كەشەنى قاسيەتتى قازاق جەرىندەگى ەجەلگى ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى. كونەنىڭ كوزىندەي وسى تاريحي ەسكەرتكىشپەن تولىعىراق تانىسۋ كوپتەن ويدا جۇرگەن شارۋا ەدى. سونىڭ ءساتى بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ءتۇستى. جولباسشىمىز «ەجەلگى تاراز ەسكەرتكىشتەرى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, مادەنيەت قايراتكەرى, ەسكەرتكىشتەر تاريحىنىڭ بىلگىر مامانى تاكەن مولداقىنوۆ.
سونىمەن, تاراز قالاسىنان شىعىپ, شىعىسقا قاراي جول تارتتىق. وڭ قول جاقتا الاتاۋدىڭ قارلى شىڭدارى اسقاقتايدى. ءبىز كوزبەن كورۋگە ىنتىعىپ كەلە جاتقان اقىرتاس بۇل ماڭنان ونشا قاشىق تا ەمەس. 40 شاقىرىم جۇرسەك, اقشولاق تەمىرجول بەكەتىنە جەتەمىز. اقىرتاس زاۋلاعان ماشيناعا وسى بەكەتتەن ءسۇت ءپىسىرىم جەردە جاتىر.
تاكەڭ جول-جونەكەي اڭگىمە تيەگىن اعىتىپ, ادامزات وركەنيەتىنىڭ ەلەڭ-الاڭىنان جەتكەن تاريحي جادىگەرلەر ساناتىنداعى قۇندىلىقتاردىڭ زەرتتەلۋى مەن زەردەلەنۋى ارقىلى سول وركەنيەتتى جاساۋشى حالىقتار مەن قاۋىمداردىڭ تاريح تولقىنىنداعى ورنى مەن ورەسىن انىقتاۋعا بولاتىنىن, ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتىن پايىمداۋ ءۇشىن اسقار تاۋى مەن شالقار كولى, قارا ورمانى مەن قۇلاندى دالاسى بار قابىرعالى بابالارىمىزدىڭ وتكەن ءومىرى مەن كەشكەن عۇمىرىن باعامداۋ ءۇشىن ولاردىڭ ءوز قولىمەن جازىپ كەتكەن جارتاستاعى جازۋلارى مەن جەر استىنداعى جادىگەرلەرىنە, كوكەيىندە كوپتەگەن كومبەلەرىنە جۇگىنەتىنىمىزدى, ادامزات وركەنيەتىنىڭ ەلەڭ-الاڭىندا-اق قورعاندى قالا, قورشاۋلى قۇرىلىستار تۇرعىزعان بابالارىمىز, جاڭا ءداۋىر مەن ورتا عاسىرلاردىڭ مەجەسىندە دە قالا قۇرىلىسىن قارقىندى جۇرگىزىپ وتىرعانىن, ەجەلگى ماۋرەنناھردىڭ, يسپيدجابتىڭ, تارازدىڭ, جەتىسۋدىڭ اۋماعىن الىپ جاتقان قالالار مەن قامالدار شوعىرى سول تاريحي كەزەڭدەردەن جەتكەن جادىگەرلەر ەكەندىگىن, ءوزىمىز تانىسۋعا كەلە جاتقان اقىرتاستىڭ ەگيپەت پيراميدالارىمەن, افينا اكروپولدارىمەن, ريم كوليزەيىمەن, پەرۋدەگى مايا مادەنيەتىنىڭ تىلسىم مۇرالارىمەن دەڭگەيلەس الىپ قۇرىلىس نىسانى ەكەندىگىن شابىتتانا ورتاعا سالدى. اڭگىمە اراسىندا, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باس قوسۋلار مەن پىكىر الماسۋلاردا اقىرتاس سياقتى بىرەگەي كەشەننىڭ الەمدى اۋزىنا قاراتقان نەبىر كەرەمەت تاريحي جادىگەرلەردىڭ قاتارىندا اتالۋعا ابدەن لايىقتى ەكەندىگى, ءساتى ءتۇسىپ, وتكەن 2014 جىلى بۇۇ-نىڭ, عىلىم, ءبىلىم جانە مادەنيەت جونىندەگى بولىمشەسى – يۋنەسكو-نىڭ, دوحا قالاسىندا وتكەن كەزەكتى سەسسياسىنىڭ شەشىمىنە وراي, اتالعان ۇيىمنىڭ كەز كەلگەننىڭ قولى جەتە بەرمەس تىزىمىنە – بۇكىل ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتار تىزىمىنە, كيەلى اۋليەاتا – تاراز جەرىنە ورىن تەپكەن 5 جادىگەردىڭ ءبىرى بولىپ, اقىرتاستىڭ دا ەنگەندىگى ءسوز بولدى. كەيىنگى ەسەپ بويىنشا قازاقستاندا 45 مىڭعا جۋىق ارحيتەكتۋرالىق, ارحەولوگيالىق جانە تاريحي جادىگەرلەر بار دەسەك, كۇنى كەشەگە دەيىن سولاردىڭ ەكەۋى – قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى مەن كوشپەندىلەر مادەنيەتىنىڭ وزىق نۇسقاسى تاڭبالى پەتروگليفتەرى عانا اتالعان تىزىمدە بولىپ كەلگەن.
ارينە, اۋىزدى قۇر شوپپەن سۇرتە بەرۋگە بولماس. اقىرتاسقا جۇرت نازارى اۋعان 140-150 جىلدان بەرى ءبىرتالاي زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. پاتشالىق رەسەي تۇسىندا باستالعان زەرتتەۋ جۇمىستارى كەڭەس وكىمەتى كەزەڭىندە جالعاسىن تاپتى. ال ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلدارى بۇل جۇمىس قارقىنعا قارقىن قوسا جۇرگىزىلۋدە. ءتىپتى, شەتەلدىك, اتاپ ايتقاندا, فرانتسۋز, يتاليا عالىمدارىمەن بىرلەسىپ, اەروفوتوتۇسىرىلىم جاسالۋى دا ءبىراز قۇپيالاردىڭ سىرىن اشقانداي بولدى. سوندىقتان, دا, اقىرتاستىڭ ايشىقتى بولاشاعى الدا ەكەندىگىنە سەنىمىمىز مول. تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە باي ەلىمىزدىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن ەجەلگى مادەنيەتىن, ونىڭ ادامزات وركەنيەتىنە قوسقان قوماقتى ۇلەسىن الەمگە تانىتۋعا اقىرتاس تا ءوز ۇلەسىن قوسادى ءالى, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى تاكەڭ.
وسى ارادا مەن دە اڭگىمەگە ارالاسىپ, بۇل كەشەننىڭ ورتالىق ازيادا تەڭدەسى جوق قايتالانباس نىسان ەكەنىن, ونىڭ عاجايىپ كورىنىسىن جۇرتشىلىقتىڭ تامسانا ايتىپ جۇرگەنىن, كەيىنگى ۇرپاققا اماناتىن تاسپەن قاشاپ قالدىرعان بابالارىمىزدىڭ الىپ تاستاردان اقىرتاس سياقتى كەشەن تۇرعىزۋى تابيعاتپەن ۇندەستىك تابا بىلگەن حالقىمىزدىڭ, قالا قۇرىلىسىن يگەرۋدە دە ەشكىمگە دەس بەرمەگەندىگىن اڭگىمەلەدىم.
وسىلاي پىكىر الماسىپ وتىرعاندا ەل اۋزىندا اتى اڭىزعا اينالعان عاجايىپ كەشەنگە جەتىپ تە قالىپپىز. مىنە, ءبىز قالا-كەشەننىڭ باس قاقپاسىنىڭ الدىندا تۇرمىز. ەل قونىستانعان اۋماقتان ءسال قاعابەرىس وڭاشالاۋ تۇستا ورنالاسقان, جاڭا شىعىپ كەلە جاتقان كۇن ساۋلەسىنە كومكەرىلگەن الىپ قۇرىلىستىڭ كورىنىسى تىم ايباتتى كورىنەدى ەكەن. كەشەن قۇرىلىسىنىڭ جۇرگىزىلگەن ۋاقىتى جونىندە الۋان ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ كەلە جاتقانىمەن, قالاي بولعاندا دا, ونىڭ ەستە جوق ەسكى زاماننان قالعان ءبىر بەلگى, بىرەگەي مۇرا ەكەندىگىنە ەشكىم دە ءشۇبا كەلتىرمە المايدى! ءتىپتى, سان عاسىرلارعا ۇلاسقان ساپىرىلىستار, ودان قالابەردى تابيعاتتىڭ توسىن جاعدايلارى مۇجىگەن, اقىرىندا تىرشىلىك قامىن جەگەن پەندەلەردىڭ باعا جەتكىسىز ەسكەرتكىش تاستاردى كۇندەلىكتى كادەسىنە جاراتقان ارەكەتتەرىنەن كەيىن دە, اسىلدىڭ سىنىعىنداي سىرى جويىلماعان كونەنىڭ اماناتى ۋاقىت سىنىنا ءبارىبىر توتەپ بەرىپ, ايبىندى كەسكىن-كەلبەتىن ساقتاپ قالعانى تاڭداندىرادى.
ءبىزدىڭ قازاقتا ەستىگەن ءبىر باسقا دا, كورگەن ءبىر باسقا دەپ جاتادى عوي. تالايدان بەرى اتىنا سىرتتاي قانىق, كونە جادىگەر – ەجەلگى اقىرتاستىڭ تاڭ شاپاعىمەن استاسقان بەينەسى شىنىندا دا مەنى ۇلكەن اسەرگە بولەدى. كەشەندى اسىقپاي ارالاپ ءجۇرمىز. مۇندا كەشەننىڭ بىرىڭعاي الىپ قىزىل قۇمتاستاردان قالانعانى بىردەن كوزگە ۇرادى. كولەمى شامامەن 205ح185 مەتردەن تۇراتىن قۇرىلىستىڭ اتشاپتىرىم ىشكى اۋلاسى بار. ىرگەسىندە ەكى سۋ قويماسى, ياعني حاۋىزدارى بولعان. بۇل, قۇرىلىستىڭ اۋەل باستاعى جوباعا سايكەس, كەلىستى دە كەڭ, سالتاناتى كەمەل ساراي بولىپ بوي كوتەرۋگە ءتيىستى عيمارات ەكەندىگىنەن حابار بەرگەندەي. قازبا جۇمىستارى بارىسىندا زەرتتەۋشىلەر, اقىرتاسقا ءتيىپ تۇرعان تۇستان تاعى دا وسىنداي ەكى شارشىدان تۇراتىن بولاشاق قۇرىلىس الاڭىن تاپقان. ولاردىڭ اۋماعى جوعارىدا ءسوز بولعان اەروفوتوتۇسىرىلىم بەينەلەردەن دە انىق بايقالادى. ال, قوسىمشا قۇرىلىمداردىڭ ۇشەۋى ءدالىز ءتارىزدى ۇزىن. ەكىنشى بولىگى 12 تۇرعىن جانە 5 شارۋاشىلىق ورىن-جايدان تۇرادى. ءۇشىنشى بولىكتىڭ سىرتقا ءوز بەتىمەن شىعۋ جولى بار ون ءۇش ورىن-جايى اۋلانى اينالا توپتاستىرىلعان. ءتورتىنشى بولىكتىڭ تۇرعىن بولمەلەرى دە اۋلانىڭ اينالاسىندا. بۇدان بولەك, 18 تۇرعىن بولمە, ەكى ءدالىز جانە ءۇش شاعىن ورىن-جاي دا وسىندا.
قازىرگى زەرتتەۋلەر اقىرتاس عيماراتتارىنىڭ ودان شامامەن 400 مەتردەي قاشىقتىقتان الىنعان قىزىل قۇمتاس پەن ەرەكشە تابيعي قاسيەتى بار قوسىندى – سازدان سالىنعانىن ايعاقتاپ وتىر. اقىرتاس كەشەنىندەگى قۇرىلىس قابىرعالارىنىڭ قالىڭدىعى 3,5 مەتردەن 4 مەترگە دەيىن جەتەدى. ال عيمارات ىرگەتاسىنىڭ بيىكتىگى 4 مەتر ەكەن. بۇل كەشەن قۇرىلىسىنىڭ زاۋلىمدىلىگىن ايعاقتاي تۇسسە كەرەك. عالىمدار سونداي-اق, وسى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ قالعان سۋ قۇبىرى جۇيەسىنىڭ وڭتايلى قۇرىلىمىنىڭ ناتيجەسىندە, كەشەننىڭ 5-6 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى تاۋ ەتەگىندە تەبىندەپ جاتقان بۇلاق سۋىمەن قامتاماسىز ەتىلگەنىن دە عىلىمي نەگىزدە دالەلدەپ بەردى.
اقىرتاس قابىرعالارىنىڭ قازىرگى كەزدە ساقتالعان سىلەمدەرى 160,146 جانە 140 مەتر شاماسىندا. قابىرعالارى قالىڭ, ءىرى تاس بلوكتاردان قالانعان. قورعاننىڭ وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك قاقپالارى بار. تۇرعىن ۇيلەر ىشكى اۋلانىڭ توڭىرەگىنە توپتاستىرىلا سالىنعان قىزمەت كورسەتەتىن جانە شارۋاعا قاجەتتى بولمەلەر كەشەنىنەن تۇرادى ەكەن.
ال ەندى وسىناۋ بىرەگەي تاريحي ەسكەرتكىشكە قاي كەزدە نازار اۋدارىلا باستادى دەگەن ساۋالعا كەلەر بولساق, شىعىستانۋشىلار, ارحيتەكتورلار جانە ارحەولوگتار وعان ءحىح عاسىردان باستاپ كوڭىل بولگەن. اقىرتاستى 1864 جىلى العاشقى رەت پولكوۆنيك چەرنياەۆتىڭ اسكەري ەكسپەديتسياسى قۇرامىندا جۇمىس ىستەگەن سۋرەتشى م.س.زنامەنسكي زەرتتەپ, ونىڭ سول كەزگە دەيىن ساقتالىپ كەلگەن, بيىكتىگى 2,5-3 مەتردى قۇراعان قابىرعالارىنىڭ پانورامالىق سۋرەتىن سىزىپ جاريالاعان. ال, ارعى ءداۋىر قۇجاتتارىنا كوز سالساق, اقىرتاس تۋرالى تۇڭعىش دەرەكتەردى 1222 جىلى داوس تاقۋاسى چان چۋن قالدىرعان. ول ءوزىنىڭ جولجازبالارىندا بىلاي دەپ حابارلايدى: «جولدا بىزگە تاس قالا كەزدەستى: تاستار قىپ-قىزىل ءتۇستى, كونە اسكەري قۇرىلىمنىڭ ىزدەرى بار. باتىسقا قاراي باعىتتالعان ۇلكەن ايۋ جۇلدىزى سەكىلدى ورنالاسقان كولەمدى زيراتتىق ۇيىندىلەردى كوردىك».
م.س.زنامەنسكي اقىرتاستىڭ الىستان قاراعانداعى جالپى سۇلباسىن قاعازعا تۇسىرۋمەن شەكتەلسە, ودان كەيىنگى كەزەڭدە اقىرتاس كەشەنىن ۆ.ا. كاللاۋر, پ.ي.لەرح, د.ي.يۆانوۆ, ۆ.ۆ.بارتولد, ا.ن.بەرنشتام, ن.ا.اريستوۆ جانە گ.ي.پاتسەۆيچ ءتارىزدى ولكەتانۋشىلار مەن عالىمدار زەرتتەگەن. پ.ي.لەرح كەيبىر بلوكتاردىڭ جەكەلەگەن ولشەمدەرىن جۇرگىزىپ, داوس تاقۋاسى قالدىرعان دەرەكتەرمەن سالىستىرا وتىرىپ ەسكەرتكىشتىڭ جالپى سيپاتتاماسىن بەرگەن. كەشەندەگى ماڭىزدى عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرىن گەولوگ د.ل.يۆانوۆ جۇرگىزگەن. ول قۇرىلىس پەن تاس قاشالاتىن ورىننىڭ جوسپارىن ەگجەي-تەگجەيلى سيپاتتاپ قانا قويماي, قابىرعا بلوكتارىن سۋرەتتەپ, اقىرتاستىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعىنا وتە جوعارى باعا بەرگەن.
اقىرتاس كەشەنىن زەرتتەۋشىلەر, ونىڭ قاي ءداۋىردىڭ تۋىندىسى ەكەندىگىن, قۇرىلىستىڭ ناقتى ارنالىم – نىساناسى نەگە ساياتىندىعىن ءالى كۇنگە دەيىن ءدوپ باسىپ, دالەلدەي الماي وتىر. ماسەلەن, زەرتتەۋشى پ.ي.لەرح اقىرتاس سالىنىپ بىتپەگەن بۋددا عيباداتحاناسى دەگەن بولجام ايتسا, اكادەميك ۆ.ۆ.بارتولد نەستوريان عيباداتحاناسىنىڭ قالدىعى دەگەن توقتام جاسايدى. ال بەلگىلى قازاق ساۋلەتشىسى ت.ك.باسەنوۆتىڭ جازۋىنا قاراعاندا, اقىرتاس قۇرىلىسى بىتپەي قالعان ءزاۋلىم سارايدىڭ ىرگەتاسى... 1996 جىلعى زەرتتەۋلەر بارىسىندا قازاق جانە فرانتسۋز ماماندارى, اقىرتاس VIII-XI عاسىرلارعا جاتاتىن كەرۋەن سارايدىڭ ورنى بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاساعان. ويتكەنى, قۇرىلىس جوباسى يراك پەن سيريا جەرلەرىندەگى ورتا عاسىرلىق قۇرىلىمدارعا وتە ۇقساس دەپ بولجانعان. سوعان قاراپ اقىرتاس VIII عاسىردىڭ ءىى جارتىسىندا, ياعني 751 ج. قارلۇقتار مەن اراب اسكەرلەرى اتلاح ماڭىندا قىتاي اسكەرلەرىن تالقانداپ, ەكى مەملەكەت اراسىندا بەيبىت قاتىناس ورناعان كەزدە سالىنا باستاعان قۇرىلىس بولۋى بەك مۇمكىن دەگەن جورامال جاسالادى.
قازاقستان تاۋەلسىز ەل اتانعاننان كەيىن, اكادەميك ك.م.بايپاقوۆ باستاعان عىلىمي توپ كەڭ كولەمدى ارحەولوگيالىق جۇمىستاردى فرانتسۋز عالىمدارىمەن بىرلەسىپ جۇرگىزۋدى قولعا الدى. سونىڭ ناتيجەسىندە تۇبەگەيلى جۇرگىزىلگەن عىلىمي-زەرتتەۋلەر اقىرتاس براحمان عيباداتحاناسى نەمەسە نەستوريان ءموناسترى بولعان دەگەن بولجامداردى جوققا شىعارۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسى جاعداي قۇرىلىس VIII عاسىردىڭ ورتاسىنان بۇرىن سالىنباعانىنا عالىمداردىڭ كوزىن جەتكىزدى. 1998-1999 جىلدارى ساراي كەشەنىنىڭ جانىنان كىشىگىرىم كەرۋەن-ساراي تابىلدى. كەشەننەن وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي 1 شاقىرىم جەردەگى بيىكتە, ءبىر-بىرىنەن 50 مەتردەي قاشىقتىقتا ورنالاسقان, بۇرىشتارىندا ءتورت مۇناراسى بار قامال جانە قولباسشىنىڭ بەكىنىسى (VIII -ح عع.) ورنالاسقاندىعى انىقتالدى.
وسى ارادا سوڭعى كەزدە اقىرتاستىڭ قۇرىلىسى مەن مىسىرداعى حەوپس پيراميداسى اراسىنداعى ۇقساستىققا تاريحشىلاردىڭ ەرەكشە دەن قويا باستاعانىن دا ايتا كەتكەنىمىز ءجون. مىسالى, مىسىرداعى ەڭ ايگىلى حەوپس پيراميداسىنىڭ, جالپى گيزا اڭعارىنداعى بارلىق پيراميدالاردىڭ سوعىلۋ تاسىلدەرىنە كوز جىبەرەر بولساق, ولاردىڭ ءىرى تاس بلوكتارى 100 مەتردەن اسا بيىكتىككە, قۇرىلىستىڭ ىرگەسىنە توگىلگەن قۇم-توپىراقتان تۇراتىن جاساندى ۇيىندىلەردىڭ كومەگىمەن بورەنە ارقىلى سۇيرەپ شىعارىلعان دەيتىن دە بولجام بار عوي.... اتالمىش ءتاسىل اقىرتاس قۇرىلىسىندا دا ەركىن پايدالانىلعان. وعان كۋا – الىپ قۇرىلىستىڭ ەكى قاناتىنا قولدان تۇرعىزىلعان جانە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ قالعان ەكى جاساندى بيىكتىك.
اقىرتاس پەن مىسىر پيراميدالارى اراسىنداعى ۇقساستىق قازاق تاريحشىلارى ءۇشىن اناۋ ايتقان جاڭالىق ەمەس. 1967 جىلى 22 ءشىلدەدە «لەنينسكايا سمەنا» گازەتىندە حەوپس پيراميداسىنىڭ گەومەتريالىق كوورديناتتارى مەن اقىرتاس قالاشىعى كوورديناتتارىندا ءوزارا سايكەستىك بار ەكەندىگى تۋرالى ماقالا جاريالاندى. تىپتەن ماقالا اۆتورىنا سەنسەك, قالاشىق قۇرىلىسىنا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ينجەنەر ۆيكتور لۋپپورت: «اقىرتاستىڭ قۇرىلىسى ورنالاسقان جەردەن 200 مەتر تەرەڭدىكتە ەجەلگى وركەنيەتتىڭ بىزگە بەلگىسىز حرامى جاتىر» دەگەن باتىل بولجام ايتقان.
تەگىندە, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە قاراستى «ەجەلگى تاراز ەسكەرتكىشتەرى» تاريحي-مادەني قورىق مۇراجايىنىڭ كۇتىمىندەگى كونە جادىگەرلەر قازاقستان مەن ورتالىق ازيانىڭ عانا ەمەس, جالپى ادامزات وركەنيەتىنە ءتان ماڭىزعا يە قۇندىلىقتار ەكەندىگى داۋسىز. ءحى-XII عاسىرلارعا تيەسىلى قاراحان, ايشا ءبيبى, بابادجا حاتۋن كەسەنە-كەشەندەرى مەن شىعىس مونشاسى, جۇمباق سىرعا تولى اقىرتاس قالاشىعى – ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ قايتالانباس كوركەم ۇلگىلەرى. وسىناۋ عاجايىپتاردىڭ قۇپيا سىرلارى تولىق اشىلىپ بولدى دەۋگە ءالى ەرتە...
ەجەلگى تاريحىمىزدىڭ سىرىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلگىمىز كەلسە, اقىرتاستى مەملەكەتتىك جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇيەلى زەرتتەۋگە ءتيىسپىز. كەيىنگى جىلدارعا ءتان زەرتتەۋلەر مەن زەردەلەۋلەر, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, اقىرتاس ەرتەدەگى مايا مادەنيەتىنىڭ پەرۋ ورماندارىندا مۇلگىگەن ايگىلى پيراميدالارىمەن تامىرلاس دەگەن تۇجىرىمدارعا ۇلاسا باستادى. بۇعان نەگىز دە جوق ەمەس. ءتوس تابانعا جانە قابىرعالارعا قالانعان تاس بلوكتاردىڭ ارقايسىسىنىڭ سالماعى ءبىر تونناعا جۋىق. ولار تەگىستەلە جونىلىپ, مۇقيات وڭدەلگەن. ءبىر-بىرىنە گەومەتريالىق ءدال ارالىقتى ساقتاي وتىرىپ قاتارلاسا كوتەرىلگەن تاس باعانالار افينا اكروپولدارىنىڭ سىلەمدەرىنەن ەلەس بەرەدى. اقىرتاس تۇرپاتىنان ريم كوليزەيىنىڭ ساۋلەتىنە ءتان بەلگىلەردى دە اڭعاراسىڭ. وسىنداي ۇقساستىقتاردى جۇيەلەپ باعامداعان ادامعا – ب.د.ب. ءى عاسىرلاردا عۇن تاڭىرقۇتى چجي-چجي (شوجە) ەجەلگى ريم قولباسشىسى كراسستىڭ تۇتقىنعا تۇسكەن لەگيونەرلەرى مەن پارفيا شەبەرلەرىنە تالاس پەن اسا وزەندەرىنىڭ اڭعارىنا, بۇگىنگى قازاق دالاسىنداعى قالالاردىڭ – اناسى, قالالاردىڭ – اتاسى, ادامزاتتىڭ باتىسى مەن شىعىسىنا ءتان وركەنيەتتەر الماسۋىنىڭ التىن بەسىگى, ەلباسىنىڭ دۋالى اۋزىمەنەن: «تاراز – تاريحىمىزدىڭ التىن ارقاۋى» اتانعان تاراز قالاسىن سالدىرعاندا, وسى اقىرتاستى دا بىرگە كوتەرگەن جوق پا ەكەن دەگەن ويعا جەتەلەيدى؟!
VIII عاسىردىڭ بەل ورتاسىندا, دالىرەك ايتساق, 751-جىلدىڭ جازىندا تارازدان تاياق تاستام جەردەگى اتلاح قالاسى ماڭىندا وتكەن الەمگە ايگىلى «اتلاح شايقاسىنداعى» اراب ارمياسىنىڭ جەڭىسكە جەتۋى – ەجەلگى حان اۋلەتىنىڭ ورتالىق ازياعا كوز الارتۋىن ءبىرجولاتا جويىپ, يسلام وركەنيەتىنىڭ ۇلى مەكەنىمىزگە دەندەپ ەنىپ, وركەندەۋىنە داڭعىل جول اشتى. وسى كەزەڭدە بوي كوتەردى دەپ ەسەپتەلەتىن اقىرتاس كەشەنىنە ۇقساس ورتالىق ازيا اۋماعىندا ەكىنشى تاريحي مۇرا جوق.
وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ بۇگىنگى كۇنىمىزگە دەيىن وسىناۋ وراسان مىقتى, ساۋلەتتى دە الەۋەتتى قۇرىلىمنان, دالا ينجەنەرلەرى اقىل-ويىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى ساناتىنداعى اسا قۇندى تاريحي مۇرادان تەك نۇكتە سىزىقپەن بەلگىلەنگەن ىرگەتاس پەن عاسىرلار بويى ءوز سالماعىمەن توپىراققا ءسىڭىپ كەتكەن بلوكتار عانا جەتتى. ۇزاق ۋاقىت اۋليەاتا ۋەزىنىڭ باسشىسى بولعان, ءوزى اۋەسقوي ولكەتانۋشى ۆ.كاللاۋردىڭ 1905 جىلى جازىپ كەتكەنىندەي, سول كەزدەگى تۇرعىندار اقىرتاستىڭ ءۇيىندى-قالانىمدارىن جاپپاي تاسىپ اكەتىپ, ءوز كەرەكتەرىنە «جاراتىپ» وتىرعان. ول كوبىنەسە كوپىرلەردىڭ, ءتۇرلى ماقساتتاعى عيماراتتاردىڭ ىرگەتاستارى مەن قابىرعا قالانىمدارىنىڭ ماتەريالى رەتىندە قولدى بولىپ وتىرعان. ال, اتاقتى «تۇركسىبتىڭ» قۇرىلىسىنا – تەمىرجول وتكەلدەرىنە قالانىپ كەتكەن اقىرتاس تاستارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن مەنمۇندالايدى... مىسالى, 1938-1939 جىلدارى اتالعان جادىگەردەن 5-اق شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان جالعىز اقشولاق ستانساسىندا عانا, اقىرتاستىڭ تاستارىنان ەكى قويما مەن بىرنەشە عيماراتتاردىڭ ىرگەتاستارى قالانىپتى.
قۇس ۇشار بيىكتىكتەن قاراساڭىز ەسكەرتكىشتىڭ ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىمى وسى زامانعى راديوكەستەگە ۇقساس بولىپ كەلەدى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ, ۋفولوگتار مەن ءبىلىم-پاراساتى بيىك دەڭگەيدەگى زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ بولجامى بويىنشا, اقىرتاس وتە قۋاتتى تابيعي ەنەرگيانىڭ «قوزعالتقىشى» ساناتىندا. كەيدە مۇندا جەر-جەردەن پىكىرلەس ۋفولوگتار عىلىم دوكتورلارى, پروفەسسورلار جينالىپ, اقىرتاس قۇپياسى جايلى ءوزارا سىر بولىسەدى, عارىش جانە عارىشپەن بايلانىس جايلى دا وتە قىزىق اڭگىمەلەر ايتىلادى...
العاشقى كەشەندى زەرتتەۋلەر مەن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا ىسكە اسىرىلعان بولاتىن, تاريحي مۇرانىڭ قۇلاعان, شاشىلعان تاستارى ورىن-ورنىنا قويىلىپ, عاسىرلار داۋىلى كومكەرگەن تۇرپاتى ارشىلىپ, تازالانىپ قالپىنا كەلتىرىلدى, ەلەكتر قۋاتى جەتكىزىلىپ, باسىنا ەڭسەلى عىلىمي-اقپاراتتىق ورتالىق سالىندى. وكىنىشكە قاراي, ءتۇرلى سەبەپتەرمەن بىرنەشە جىلعا سوزىلىپ كەتكەن ۇزىلىستەن كەيىن, ءساتى كەلسە بيىلعى 2015 جىلى اقىرتاستىڭ جۇمباق الەمىنە «ءۇڭىلۋدىڭ» ەكىنشى كەزەڭى باستالماق.
ءيا, ايتا بەرسەك اقىرتاس كەشەنىنە بايلانىستى اڭگىمە تۇگەسىلمەك ەمەس. سوناۋ كونە زاماننان بۇگىنگى كۇنگە تام-تۇمداعان قالدىعى عانا جەتكەن بىرەگەي كەشەننىڭ قازىرگى كورىنىسىنىڭ ءوزى, ءارى-بەرى وتكەن جولاۋشىلاردىڭ دا, وعان ارنايى اتباسىن بۇرىپ تاماشالاۋشىلاردىڭ دا, جادىگەردى وقتىن-وقتىن زەرتتەپ, زەرتتەگەن سايىن جاڭا ءبىر توسىن جاڭالىققا تاپ بولىپ, سيقىرلى كەشەننىڭ قۇپياسىنا ۇڭىلە تۇسكەن عالىمداردىڭ دا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرا تۇسۋدە.
ومىرزاق وزعانباەۆ,
«ارداگەرلەر ۇيىمى» رەسپۋبليكالىق
قوعامدىق بىرلەستىگى ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
جامبىل وبلىسى.