الماتىدا «لاۋە-لانجەۆەن ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋ رەاكتورى جانە نەيتروندىق قوندىرعىلار: قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىمي جانە ونەركاسىپتىك سەكتورلارىنداعى زەرتتەۋلەر ءۇشىن حالىقارالىق مۇمكىندىكتەرى» تاقىرىبىندا سەمينار ءوتتى. سەميناردى اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى اگەنتتىك, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى, يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى جانە لاۋە–لانجەۆەن ينستيتۋتى (ILL) ۇيىمداستىردى, دەپ جازادى Egemen.kz.
سەميناردى وتكىزۋدەگى ماقسات ەلىمىزدىڭ ILL قىزمەتىنە قاتىسۋ كەلەشەگىن جانە حالىقارالىق زەرتتەۋ باعدارلاماسىنا قوسىلۋىنا قاتىستى جوسپار قۇرۋمەن بايلانىستى.
نەيتروندىق زەرتتەۋلەر سالاسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ, زاماناۋي عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى ىرگەلى جانە قولدانبالى مىندەتتەردى شەشۋگە ءتيىمدى پايدالانۋ, سونداي-اق يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى مەن لاۋە–لانجەۆەن ينستيتۋتى اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى كەڭەيتۋ كەلەشەگى قازاقستان مەن فرانتسيا دەلەگاتسيالارى اراسىنداعى گرەنوبل قالاسىندا (فرانتسيا) بيىل جىل باسىندا وتكەن كەزدەسۋدە تالقىلانعان بولاتىن.
سەميناردا اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر جانتيكين ILL-مەن ىنتىماقتاستىق ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپ سالاسى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشاتىنىن اتاپ وتسە, ۇعا ۆيتسە-پرەزيدەنتى, اكادەميك اسقار جۇمادىلداەۆ مامانداردى بىرلەسىپ دايارلاۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
لاۋە–لانجەۆەن ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى كەن اندەرسەن نەيتروندىق زەرتتەۋلەردەگى مۇمكىندىكتەر تۋرالى بايانداما جاسادى.
لاۋە–لانجەۆەن ينستيتۋتى – ILL نەيتروندىق عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىندا كوشباسشى سانالادى. مۇندا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن عالىمدار كەلىپ, زەرتتەۋلەر جاسايدى. زەرتتەۋلەردىڭ شامامەن 20 پايىزى ونەركاسىپ سالاسىندا قولدانۋعا باعىتتالعان. قازىرگى كەزدە ILL-دە الەمدەگى ەڭ قۋاتتى نەيترون اعىندارىنىڭ ءبىرىن قامتاماسىز ەتەتىن 40-قا جۋىق بىرەگەي عىلىمي قوندىرعى جۇمىس ىستەيدى. ينستيتۋت جىل سايىن 40-تان استام ەلدەن شامامەن مىڭنان استام عالىمدى قابىلداپ, حالىقارالىق ەكسپەريمەنتتەر جاسايدى. ەندىگى كەزەكتە وسى ينستيتۋتپەن ىقپالداستىقتىڭ جالعاسۋى تىڭ عالىمدارى ءۇشىن زەرتتەۋلەر جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«لاۋە–لانجەۆەن ينستيتۋتىمەن يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ ىقپالداستىعى 2016 جىلى باستالعان بولاتىن. ەندىگى كەزەكتە اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى اگەنتتىكپەن مەموراندۋم جاسالعاننان كەيىن ەلىمىز وسى ورتالىققا 16-شى مەملەكەت بولىپ قاتىسقالى وتىر. مۇنداي عىلىمي باعدارلامالارعا قاتىسۋ عىلىم, مەديتسينا, ەنەرگەتيكا جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك سالالارىنداعى وزىق تەحنولوگيالارعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وتاندىق عىلىمي قاۋىمداستىق ءۇشىن بۇل ىنتىماقتاستىق ىرگەلى فيزيكا, باياۋ نەيتروندار فيزيكاسى, ماتەريالتانۋ, ينجەنەرلىك زەرتتەۋلەر, ونەركاسىپتىك دياگنوستيكا, كادرلار دايارلاۋ جانە زاماناۋي زەرتتەۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ سالاسىندا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. ورتالىقتا يادرولىق فيزيكا, جاڭا ماتەريالدار, مەديتسينا, ەنەرگەتيكا جانە جوعارى تەحنولوگيالار سالاسىنداعى بولاشاقتى ايقىندايتىن زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى. ەلىمىزدىڭ عالىمدارى بۇعان دەيىن دە حالىقارالىق عىلىمي توپتار قۇرامىندا جانە ەۋروپالىق ارىپتەستەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ىرگەلى فيزيكا جانە باياۋ نەيتروندار فيزيكاسى بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارىنا بەلسەندى اتسالىستى. بۇل تاجىريبە وتاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ نەيتروندىق عىلىم سالاسىنداعى جوعارى الەۋەتىن دالەلدەپ, مىقتى عىلىمي بازا مەن كاسىبي بايلانىستاردىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى», دەدى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى سايابەك ساحيەۆ.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىز عىلىمىن دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى – جەكەلەگەن حالىقارالىق ەكسپەريمەنتتەرگە قاتىسۋمەن شەكتەلمەي, جۇيەلى ءارى دەربەس عىلىمي باعىت قالىپتاستىرۋ بولىپ سانالادى. ياعني, ەۋروپالىق سەرىكتەستەرمەن بىرلەسىپ تە, وتاندىق عالىمداردىڭ كۇشىمەن دە تولىققاندى ەكسپەريمەنتتەردى ازىرلەپ, ىسكە اسىرۋ مۇمكىندىگى زور. مۇنداي قادام ەلىمىز ءۇشىن حالىقارالىق جوبالارعا قاتىسۋعا, سونىمەن قاتار عىلىمي مىندەتتەردى ءوز بەتىنشە ايقىنداۋعا, ەكسپەريمەنتتىك وتىنىمدەر بەرۋگە, دەرەكتەردى تالداۋعا جانە الىنعان ناتيجەلەردى الەمدىك دەڭگەيدە ۇسىنۋعا, كادرلار دايارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
الماتى