تەڭىز تابانىندا تۇلەگەن تىرشىلىك

«سول 90-جىلدارى «ارال كونسورتسيۋمى» دەگەن ۇلكەن بىرلەستىك قۇرىلىپ, اۋداندىق ورمان شارۋا­شىلىعى ورمان-مەليوراتيۆتى ستانساسى رەتىندە قۇرعاعان ۇلتاندى جاسىل جەلەككە اينالدىرۋدىڭ باستاماسىنا كىرىستى. 1993 جىلدان باس­تاپ بۇكىل وبلىس ورمانشىلارى وسى ىسكە جۇمىلدى. وسىلايشا, باستاپقىدا 54 مىڭ گەكتارعا سەكسەۋىل مەن سارسازان ەگىلدى», دەيدى وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ ءبولىم باسشىسى ايبەك جولاقانوۆ.

باسىنا تارتساڭ, اياعىنا جەتپەيتىن سول تۇستاعى قارجى قيىندىعىنان باس­تاما 7 جىلداي توقتاپ تا قال­عانى بار. 2000-جىلداردان باس­تاپ بيۋد­­جەتتەن قارجى قارالىپ, ادەپ­كىدە ورم­ان شارۋاشىلىقتارى 1 000 گەك­تاردان ەگە باستادى. 2003 جىلى «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى اۋما­عىن­دا ور­مانداردى ساقتاۋ جانە مولايتۋ» با­عى­تىنداعى 10 جىلدىق باع­دارلاما اياسىن­دا دۇنيەجۇزىلىك بانك قولداۋىمەن سەك­سەۋىل كوشەتىن عانا ەمەس, ونىڭ تۇقىمىن سەبۋ دە قولعا الىندى. كەشەگى 2020 جىلعا دەيىن ارال مەن كورشىلەس قازالى اۋدانى ورمانشىلارى جىلىنا 5 000 گەكتارعا سەكسەۋىل ءدانىن سەۋىپ كەلدى.

گەرمانيانىڭ ىنتىماقتاستىق قو­عا­مى دا بۇل ىسكە ايتارلىقتاي ۇلەس قوس­­تى. بۇعان قوسا دۇنيەجۇزىلىك دا­مۋ بانكى گرانتى ارقىلى 2008-2014 جىل­دار ارالىعىندا 57 مىڭ گە­ك­­­تار­عا ەگىلدى. 2018-2020 جىلدارى وڭ­­تۇس­تىك كورەيا مەملەكەتى قولدا­ۋى­­مەن «ق­ا­­زاق­ستان لاندشافتارىن قا­­لىپقا كەل­تى­رۋ» جوباسى اياسىندا ور­مان­­شىلار 13 300 گەكتار القاپقا ءدان سەپتى.

ايبەك جولاقانوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2025 جىل­عا دەيىن ەلىمىزدە ورمان القابىن ۇل­عاي­تىپ, ارال ۇلتانىنداعى سەك­سەۋىل ەگىل­­گەن اۋماقتى 1 ملن 100 گەك­تارعا جەت­­كىزۋ تاپسىرماسىنا وراي 2021 جىلى – 100 مىڭ, الدىڭعى جىلى – 250 مىڭ, بىلتىر 193 مىڭ گەكتار القاپقا مەليو­راتسيالىق جۇمىس جۇرگەن. بيىل 275 مىڭ گەكتارعا جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.

كوكتەمدە ءار اۋدانداعى تۇقىم­باق­تار­دان جەتكىزىلگەن كوشەتتەر وتىرعىزىلادى, كۇزدە ءدان سەبىلەدى. وسىنداي جۇمىستار ارقاسىندا بالىق­كوز بەن اقسوراڭنان باسقا ەشتەمە ونبەگەن مەديەن دالاعا جان ءبىتىپ, كوكجيەگى كورىنبەيتىن تەڭىز تابانىنا تىرشىلىك ەندى. جۇرت كوزىنە تۇسە بەرمەيتىن قورىقتاعى قۇلان مەن قاراقۇيرىقتىڭ جايىلىمى ۇلعايىپ, سانى دا ارتا ءتۇستى.

جالپى, تەڭىز تابانىنان سەكسەۋىل تىگۋ وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى باستالعان. بۇل تاجىريبەنى باس­تاعان وتاندىق عالىم ۆلاديمير كاۆەرين تەڭىزدىڭ قۇرعاعان بولىگىن­دە­گى تۇزدى توپىراقتى وسىلايشا كوگالداندىرۋعا بولاتىنىن دالەل­دەپ­تى. ماماندار جىلدام جەتىلىپ, اينا­لاسىنا شاشقان تۇقىمدارى ارقىلى قايتا جاڭارىپ وتىراتىن سەك­سەۋىلدىڭ ءبىر ءتۇبى 4 توننا قۇمدى ۇستايتىنىن ايتادى.

تەڭىز تابانىن جاسىل جەلەككە اي­نال­دىرۋ جۇمىسى كورشىلەس وزبەك­ستان اۋ­ما­عىندا دا قارقىندى ءجۇرىپ جا­تىر. جاقىندا سالا ماماندارى مەن جە­تەكشى عالىمدار قاراقالپاقستاندا باس قوسىپ, وسى باعىتتا تاجىريبە الماسقان.

«سول جيىندا بولىپ, ونداعى اتقا­رىلىپ جاتقان شارۋالارمەن تا­نىستىق. جالپى, ەكى ەل مامان­دارى­نىڭ ورمان ءوسىرۋ تەحنولوگياسى ۇقساس. ولار سەكسەۋىل, سارسازاننان بولەك قاراباراق ءدانىن دە سەبەدى ەكەن. ءبىز دە بىلتىردان باستاپ ورمان شارۋا­شىلىعى عزي عالىمدارىنىڭ كەڭە­سىمەن سورتاڭ جەرگە جاقسى شىعا­تىن وسى وسىمدىكتى ەگە باستادىق. قازىر عالىمدار جىل سايىن­ توپىراق قۇرامىن زەرتتەپ, ورمان­شى­لارعا باعىت-باعدار بەرىپ وتىرادى. ولار ورمان شارۋاشىلىعىنا كە­يىن­نەن بەرىلگەن 500 مىڭ گەكتار جەر­دىڭ توپىراعىن تولىق زەرتتەدى. تاعى قوسىمشا 300 مىڭ گەكتار سۇراپ وتىرمىز», دەيدى ءبولىم باسشىسى.

وسىنىڭ ءبارى – جىل سايىن قۇر­عا­عان ارال تابانىنان جەلمەن بىرگە كو­تەرىلەتىن 150 ملن توننا تۇز بەن شاڭدى باسىپ, تەڭىز تابانىن تۇلە­تۋدىڭ قارەكەتى. كەزىندەگى ۇلى سۋ­دىڭ ۇل­تا­نى­نان ۇشقان تۇزدىڭ پامير تاۋى مەن سول­تۇستىك مۇزدى مۇ­حيت­تان تابىلۋى ماسە­لە­نىڭ اۋقىم­دى­­لىعىن اڭعارتسا كەرەك. ال ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن تەڭىز تابانىن جەلەك­كە بولەپ, تىرشىلىگىن تۇلەتۋ كەرەك. بۇل وي­دا­عىداي جۇزەگە اسقاندا عانا قور­شا­عان ورتانىڭ احۋالى جاقسارا تۇسپەك.

قىزىلوردا