«ارقانىڭ اقسارايى» اتانعان قاراعاندىنىڭ س.سەيفۋللين اتىنداعى وبلىستىق اكادەميالىق دراما تەاترىندا تۇندىگى تۇرىلگەن كۇننەن بەرگى 90 جىل ىشىندە ءتۇرلى «قاراگوزدەر» قويىلعان. الايدا بۇل «قاراگوزدىڭ» سيپاتى دا, ساراپتالۋى دا بولەك. سوڭعى ونجىلدىقتا ماسكەۋلىك تەاتر كەڭىستىگىن مويىنداتىپ جۇرگەن قازاق قىزى, ە.ۆاحتانگوۆ اتىنداعى اكادەميالىق مەملەكەتتىك تەاترىنىڭ دارىندى رەجيسسەرى گۇلناز بالپەيىسوۆانىڭ قولتاڭباسىندا جاڭاشا تىنىسى اشىلعان ايتۋلى پرەمەرا زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 125 جىلدىق جانە كيەلى قاراشاڭىراق ساكەن تەاترىنىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ساحنا تورىنە شىعىپ وتىر.
«قاراگوزدىڭ» تاريحى دا, تاعدىرى دا تۇڭعىش كاسىبي قازاق تەاترى بوي كوتەرگەن سوناۋ 1925-1926 جىلداردان باستالادى. ەڭ العاش زۋرا اتاباەۆا, كەيىن زامزاگۇل ءشارىپوۆا باستاعان ساحنا ونەرىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارى كەمەلىنە كەلتىرە كەيىپتەگەن كۇردەلى بەينە ۋاقىت العا جىلجىعان سايىن وزەكتىلىگىن جويماي, كەرىسىنشە وتكىرلەنە تۇسكەندەي. كلاسسيكانىڭ قۇدىرەتى دە وسى بولسا كەرەك. «قاراگوز» ەسكىرمەيدى, ول – ۋاقىتتان الدەقايدا العا وزىپ كەتكەن تۋىندى. تراگەديا سونىسىمەن قۇندى. «قاراگوزدە» قازاقتىڭ ارى, تازالىعى مەن تەكتىلىگى جاتىر. ۇرپاققا امانات ەتكەن قاتاڭ ەسكەرتۋى دە بار. وسىنى ءتۇسىنىپ, استارىن اشا العان رەجيسسەر – ناعىز سۋرەتكەر.
تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ «قاراگوزگە» جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراپ, ونداعى وتكىر ويلاردى تەرەڭنەن تالداۋعا دەگەن تالپىنىستار رەجيسسەرلەر ىزدەنىسىندە تابىستى جۇزەگە استى. اسىرەسە م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق اكادەميالىق دراما تەاترىندا رەجيسسەر بولات اتاباەۆ قويعان «قاراگوزدىڭ» باعى دا, ءباسى دە جوعارى بولدى. كەيىن اراعا جىلدار سالىپ جاڭا زامان كوزقاراسىندا سونى شەشىمدەرگە بارعان تالانتتى رەجيسسەر فارحات مولداعاليدىڭ «قاراگوزى» كورەرمەنىن وزگەشە بيىكتىك بەدەرىندە اھ ۇرعىزدى. «ال ماسكەۋدەن ارنايى شاقىرىلعان رەجيسسەر ساراپتاۋىندا بۇل «قاراگوز» نەسىمەن ەرەكەشەلەندى ەكەن؟» دەگەن ساۋال ءبىزدى قارعاندىعا قاراي اسىقتىردى. رەسەيدە وقىپ, كاسىبي كوزقاراسى سول ەلدە قالىپتاسقان جاس مامان قازاق كلاسسيكاسىنىڭ ۇلتتىق جاۋھارىن قالاي سويلەتەتىنى شىن مانىندە بىزگە عانا ەمەس, ءار كورەرمەن ءۇشىن قىزىق بولعانى ءسوزسىز. وعان پرەمەرا كۇنى زالدا ينە شانشار ورىن قالدىرماي جينالعان قالىڭ قاۋىمنىڭ ىستىق ىقىلاسى كۋا.
حوش, سونىمەن اڭگىمەمىزدىڭ ارقاۋىنا اينالعان قاراعاندىنىڭ «قاراگوزىنە» ورالساق. ۋاقىت دەگەن ولشەمگە باعىنبايتىن عاشىقتار تراگەدياسىن رەجيسسەر كەشەمەن دە, بۇگىنمەن دە ۇندەستىرەدى. باستى رولدەردە جانە كوپشىلىك ساحناسىندا نەگىزىنەن تەاتردىڭ جاس بۋىن ارتىستەرى وينادى.
قويىلىم رەجيسسەرى گۇلناز بالپەيىسوۆادان باسقا سپەكتاكل قويۋعا جانە بىرنەشە ماسكەۋلىك مامان اتسالىسىپتى. ولاردىڭ قاتارىندا كيىم سۋرەتشىسى – ي.وسكولكوۆ, جارىق سۋرەتشىسى – ن.تۋمانيان, كومپوزيتور – و.سينكين, بالەتمەيستەر – ە. يمانعازينا باستاعان تالانتتى شىعارماشىلىق توپ بار. جالپى, شەتەلدىك تەاتر ماماندارىنىڭ ءوز كومانداسىمەن جۇرەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ونەر ءۇشىن تاڭسىق جايت ەمەس. ءبىزدى قۋانتقانى – الىستان ات ارىتىپ جەتكەن مامانداردىڭ ءۇمىتتى اقتاپ, جوعارى كاسىبيلىك بيىگىنەن كورىنە العانى دەر ەدىك. اسىرەسە جارىق قويۋ مامانى ن.تۋمانياننىڭ ەڭبەگى بىردەن نازار اۋدارتادى. زاماناۋي تەاتر ونەرىنىڭ باستى يەك ارتاتىن كوركەمدىك قۇرالى جارىق قويۋ دەسەك, سول تالاپتىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن كورسەتكەن سۋرەتشى جۇمىسى زور قوشەمەتكە لايىق. سونداي-اق كومپوزيتور مەن بالەتمەيستەر جۇمىسى دا كوڭىلگە قۇرمەت ورنىقتىرادى.
جۇمىسىنا ءمينيماليزمدى باستى تىرەگى ەتكەن قويىلىم ستسەنوگرافى قانات ماقسۇتوۆ تا از دۇنيەمەن ساحنادا كوپ وي ايتۋعا ۇمتىلعان. سونىڭ ءبىرى – شاڭىراعى جوق, ۋىقتارى كوككە قاراي بەيبەرەكەت شانشىلعان كيىزۇيدىڭ قاڭقاسى, بەلگىسىز ورتادا قاراۋسىز قالعان دومبىرالار, ەن دالادا جالعىز جايقالعان جالقى تال-تەرەك – مۇنىڭ بارلىعى دا باس كەيىپكەر كوڭىل كۇيى مەن بۇگىنگى قازاق قوعامىنىڭ جاي-كۇيىنىڭ حابارشىسىنداي اسەر قالدىردى. يەسىز دومبىرا – سوڭعى تۇياق سىرىمدارمەن بىرگە كەلمەسكە كەتكەن سال-سەرىلىك ءومىردىڭ سارقىتى بولسا, قيراعان كيىزۇي – قيۋى كەتىپ, توز-توزى شىققان سالت-ءداستۇر, بالكىم باياندى باقىتتان دامەلى بولعان قاراگوزدىڭ ءوزىن تۇسىنبەس ورتادا استاڭ-كەستەڭى شىققان ارۋ ارمانى, ساحناداعى جالعىز تال-تەرەكتەي ءوز ورتاسى مەن قوعامىنان ءبولىنىپ وقشاۋ قالعان جەتىم كوڭىلىنىڭ كورىنىسىن الدىڭىزعا جايىپ سالادى. رەجيسسەردىڭ تۇپكى ماقساتىنا قىزمەت ەتكەن بۇل شەشىم – ءوز مىندەتىن تولىقتاي اقتاپ تۇر.
– مەن بۇل قويىلىمدا قازاقتىڭ ەن دالاسىن كورسەتكىم كەلدى. كادىمگى ءان سالىپ تۇرعان قازاقتىڭ دالاسىن. ويتكەنى ويدىڭ, قيالدىڭ كەڭ بايتاق دالانىڭ تورىندە ەركىن كوسىلگەنىن قالايمىن. مەن ءۇشىن تراگەديانىڭ كوتەرەر جۇگى مەن ساحنا بەزەندىرۋىنىڭ سايكەس بولۋى ماڭىزدى. جالپى, مەن ءاۋ باستان جىلتىراققا اۋەستەر قاتارىنان ەمەسپىن. ماعان كورەرمەننىڭ سول داۋىرگە سۇڭگىپ كەتىپ, ءوزىن ۇمىتىپ, دەمالعانى كەرەك. كەيىپكەرمەن بىرگە تاريح قويناۋىنا ساپارلاپ, سولارمەن بىرگە ك ۇلىپ, قايعىسىنا ورتاق بولعانىن كورگىم كەلەدى, دەپ تارقاتتى ستسەنوگرافيا مەن رەجيسسەرلىك ساراپتاۋى اراسىنداعى ساباقتاستىقتى قويىلىم رەجيسسەرى گۇلناز بالپەيىسوۆا.
ايگىلى رەجيسەر, تەاتر ونەرىنىڭ رەفورماتورى ريماس تۋميناستىڭ ءتول شاكىرتى, ماسكەۋدىڭ تەاتر الەمىن مويىنداتقان تالانتتىڭ البەتتە قويىلىمدى ءدال وسىلاي كوركەمدىك بيىكتە ساراپتاۋى زاڭدى دا. «قاراگوزدىڭ» ءتۇپ-تامىرىن قازاقتىڭ ەن دالاسىنداي كەڭدىگى مەن شەكسىزدىگىنەن ىزدەگەنى دە سۇيسىنتەدى. ساحنا كەڭىستىگىن ويناتۋ شەبەرلىگىنە جانە ءتانتىمىز. ايتسە دە, قازاقتىڭ ۇلتتىق كلاسسيكاسى مەن ماسكەۋ مەكتەبىنىڭ ءبىر-بىرىمەن قيىسپاس پاراللەلدى جولى, تانىم-تۇسىنىكتەگى قاراما-قايشىلىقتار «قاراگوزدىڭ» كوركەمدىك دەڭگەيىنە ايتارلىقتاي زاردابىن تيگىزگەنىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. ول قاراپايىم كەيىپكەرلەردىڭ مىنەزىن ءتۇزۋ مەن كيىم-كيىس, ءجۇرىس-تۇرىس, قيمىل-ارەكەت, تانىم-تۇسىنىگىندەگى الشاقتىقتىڭ اراسىندا دا اپ-انىق كورىنىپ تۇردى. ماسەلەن, ماحابباتتى دا, ءداستۇردى دە تارتىپكە باعىندىرعان ءمورجان باستاعان توپتى قارا كيىمگە وراندىرىپ, ورىستىڭ شىركەۋ قىزمەتكەرلەرىندەي سيپاتقا ءتۇسىرۋى, ءتىپتى موينىنداعى القانىڭ ءوزى دە سول ۇلتتىڭ ءدىني سەنىمىن ايعاقتايتىن سيمۆوليكادا سۋرەتتەلۋى, سول سەكىلدى باس كەيىپكەردىڭ جىندانىپ ولگەننەن كەيىن ەسكەرتكىشكە اينالىپ, بۇگىنگى جاستاردىڭ سۋرەتكە تۇسەتىن ورنىنا اينالۋىنىڭ ءوزى دە قازاقى ۇعىم-تانىمعا قايشى-اق. قاراگوز بەن سىرىم, ءمورجان مەن قاراگوز, قاراگوز بەن نارشا, اقبالا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار دا قازاقتىڭ دانالىققا باي داستۇرىنەن تىم الشاق. زامانعا لايىقتاپ, سپەكتاكلگە بارىنشا فارستىق سيپات ۇستەگەن رەجيسسەر ءادىسى «قاراگوزدىڭ» جالپى تابيعاتىن جاتىرقاپ-اق تۇر. ءتىپتى سونى جەتكىزۋدەگى اكتەرلەردىڭ ويىنى دا كوپ جاعدايدا ءوزىن ءوزى اقتامايدى. كەيىپكەرسىندىلىققا باسىمدىق بەرگەن ىزدەنىس ىزدەرى تراگەديانىڭ تولىق استارىن اشتى, «قاراگوزدىڭ» تولىققاندى كىلتىن تاپتى دەپ ايتۋعا جەتپەگەنىن مويىنداۋعا ءتيىسپىز. ماسكەۋ مەكتەبى ءمورجاننىڭ تەرەڭدىگىن, قاراگوزدىڭ يباسى مەن تازالىعىن, نارشانىڭ زيالىلىعى مەن سىرىمنىڭ سەرىلىگىن كولەگەيلەپ تاستاعانداي اسەر قالدىرعانىن جاسىرمايمىز. قانشا جەردەن زاماناۋيلاندىرىلدى دەسەك تە, ۇلتتىق كلاسسيكا تۇبىرىندەگى دانەكتىڭ ءدامى ءبارىبىر تاڭدايعا كەلىپ تۇرۋى كەرەك-اق. كەزىندە فارحات مولداعاليدىڭ «قاراگوزىندەگى» رەجيسسەرلىك شەشىمدەر كوكەيگە وكسىك تىعىپ, جانىڭدى ايازداي قارىسا, بۇل «قاراگوزدە» ەشكىمدى دە ايامايسىز. بارلىق كەيىپكەردىڭ تاعدىرى وسىلاي بولۋى زاڭدى دەپ قابىلدايسىز. سوندىقتان بولسا كەرەك, «قاراگوزدىڭ» ءاۋ باستاعى ماقساتى, اۆتوردىڭ كەلەشەككە قالدىرعان اماناتى, دراماتۋرگيا استارى ءوز دىتتەگەنىنە جەتتى دەپ ايتا المايمىز, وكىنىشكە قاراي.
اكتەرلىك ويىنعا كەلسەك, مۇندا دا رەجيسسەر تالابىنا ساي ارتىستەر بارىنشا قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءرول ساراپتاۋ مەكتەبىنەن قاشىپ, جاڭاشا فورمالار مەن ىزدەنىستەرگە بارعانى بايقالادى. ول دا كەيبىر تۇستا ءوز-ءوزىن اقتاپ جاتقانىمەن, كەيبىر تۇستا سانادا سان ءتۇرلى سۇراق قالدىرادى. اسىرەسە قاراگوز بەن ءمورجان بەينەسى تاعى دا تەرەڭدەتۋگە سۇرانىپ-اق تۇر. نارشا ءرولىنىڭ بوياۋى باسەڭ. سىرىمعا دا ساليقالى ىزدەنىستەر قاجەت-اق. اقبالا بويىنداعى شەكتەن تىس اشىقتىق پەن بەيادەپتىك تە قويىلىمدا ءوزىن اقتادى دەپ ايتا المايمىز. «زامانىڭ وسىنداي بولسا, نەسىنە ارلاناسىڭ؟» دەپ قارسى ساۋال دا تاستاۋىڭىز مۇمكىن. زامان سونداي بولعانىمەن, قازاقى قوعامنىڭ كەلبەتىن بۇلايشا ايعىزداۋدان كورەرمەننىڭ كوپ نارسە ۇتپاسىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون دەپ سانايمىز. بۇگىنگى قاراكوزدەرىمىز كەشەگى قاراگوزدىڭ ارەكەتىنەن جەرىنبەي, كەرىسىنشە سالت-داستۇرىنە قۇرمەتپەن قاراپ, ۇلتىنىڭ ۇلىلىعىن ۇعىنسا دەگەن تىلەك قالدى كوڭىلدە.