ەلىمىز باس تەاترىنىڭ جۇيەلى قويىلىمىمەن كورەرمەندەردى رۋحاني لاززاتقا بولەپ كەلەدى
...الماتى. وتكەن قاڭتاردىڭ ەڭ سوڭعى كۇنى مول قارلى بولدى. جاپالاقتاپ جاۋىپ, جارىلقاپ تاستادى. كۇنى كەشەلەر سەلدەتىپ جاڭبىر قۇيىپ تۇردى دەگەنگە كىم سەنەدى؟! الماتىعا ءبارىبىر, قايتا تابيعاتتىڭ قانداي دا توسىن مىنەزىمەن قۇلپىرا تۇسەدى...
...«اكەمتەاترعا» كەلە جاتىپ, الاتاۋعا قارايمىن. كەشقۇرىمدا اپپاق شىڭدارى سۇرلانا مۇنارتادى. كوز الدىما ءوزىمنىڭ قىزبەل تاۋىم كولبەڭ ەتە قالعانى نەسى؟ قىزبەلدەن سالەم, الاتاۋ! قازىر كورسەتىلەتىن «ءمولدىر ماحاببات» دراماسىنىڭ (س.مۇقانوۆتىڭ «ءمولدىر ماحاببات» رومانىنىڭ جەلىسى بويىنشا جوباسىن جازعان ءارى قويۋشى رەجيسسەرى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اۋباكىر راحيموۆ) وقيعاسى قارت تورعايدىڭ توسىندەگى قىزبەل اۋىلىندا بولعانى بەلگىلى عوي. اتا-بابالار ارپالىسىمەن وتكەن تاپ كۇرەسىنىڭ كيكىلجىڭدەرى, 1916 جىلدىڭ مايدانعا اسكەر بەرمەۋ قامىنداعى دۇربەلەڭى – سۇلتانبەك (بۇركىت) پەن ءباتيمانىڭ (باتەس) ءبىر-بىرىنە رۋلاس جاقىن بولۋىنا قاراماستان, عاشىقتىق دەرتكە شالىنۋى, قىسقاسى, ءمولدىر ماحابباتتىڭ بالداي ءارى ۋداي اششى بايانى تەاتر تىلىمەن قالاي ورىلگەن ەكەن؟ سونى بىلمەككە قۇمارلىق ونەبويدى وتتاي شارپىپ, جالىن-قىزۋىمەن لاپىلداتا تۇسەدى. ماحابباتسىز نە ماڭىز بار مىنا دۇنيەدە. جەگىلگەن قىزمەتىڭ, تويىپ ىشكەن تاماعىڭ, جاسانىپ كيگەن كيىمىڭ, اۋزىڭنان جىرىپ جيعان دۇنيە-مۇلكىڭ ماحابباتتىڭ ءبىر ەرتەگى-ەلەسىنە تاتي الا ما؟ ۇلى ابايدىڭ: «ماحابباتسىز – دۇنيە بوس, حايۋانعا ونى قوسىڭدار», دەيتىنى قانداي شىندىق!
ە-ە-ەي-ە-ەي, الاتاۋ! قىزبەل تاۋىنىڭ باۋرايىندا بۇلدىرگەن تەرىپ «ءتىل سورىسقان» سول ۋىز ماحابباتتان باياعى استانامىز قىزىلوردادا ۋلانىپ قالعان قوس تاعدىردىڭ تاۋقىمەتتى تاريحى سەنىڭ اڭعارىڭداعى كيەلى ونەر ورداسىندا الىمساقتان بەرى تارقاتىلىپ كەلە جاتىر ەكەن... ماحابباتتان عانا اداسقاندار ما ەكەن؟.. ەندى اداستىرا كورمەشى سونداي بەيباقتاردى, الاتاۋ! باۋىرىڭا باسىپ تۇرلەندىر, تۇلەتتىر, قازاقتىڭ قامقورشىل دا قاسيەتتى تاۋىسىڭ عوي!.. قولىڭنان كەلەدى... قىزبەلدە ويانعان بالعىن ماحابباتتىڭ ءمولدىر باستاۋىن باسقا ارناعا بۇرىپ, ءسۇرىندىرىپ تە, كۇيىندىرىپ تە «قاندى تامۇققا» تىرەلگەن كۇيىندە ماشاقاتتى ازاپ شەكتىرىلگەنمەن, تۇبىندە – ءبىزدىڭ سارىقوپاداعى «ىستىق سۇيىسكە» (س.مۇقانوۆ) نە جەتۋشى ەدى... بەۋ, دۇنيە – تەك سونداي «ىستىق سۇيىستەن» عانا مەلدەكتەپ تۇرسا عوي, مىنا جۇمىر جەر الدەقاشان ماحابباتتىڭ تال بەسىگىنە اينالىپ كەتەر مە ەدى؟.. ويلانشى, الاتاۋ! جاردەمشىل جۇرەگىڭنىڭ شاپاعاتىنا بولەشى! ساعىنىسقان, سارعايتقان, داندايسىعان, داراقى قاپالى ماحابباتتار ساعان قاراپ مۇڭىن شاعاتىنىن سەزىپ ءجۇرسىڭ عوي! كومەكتەسە كور! كومەكتەسشى!..
... شىمىلدىق سىرعىعاندا قىزبەلدىڭ قۇمداق دالاسى: قامىستى, كولدى سارىقوپانىڭ ساعاسى سۇلبالاندى. ون جىل ايداۋدان ازىپ-توزىپ قايتقان بۇركىت («سەرپەر» سىيلىعىنىڭ يەگەرى ەركەبۇلان دايىروۆ) كورىندى. تۋعان توپىراعىن جەرباۋىرلاپ قۇشىپ, وكسي-وكىرە, اداسقانىنا كەشىرىم وتىنە جالبارىنادى, الداعى جاڭا ومىرىندە شالىس باسپاۋعا انتتاسادى.
ىشتەگى شەرى نە شيىرشىقتالعان, نالىعان قاپاسى نە بۇركىتتىڭ؟ قايتىپ جولىنان جاڭىلدى؟ ەسسىز ماحابباتتىڭ قۇربانى بولۋ – قاشان تىيىلادى؟ ەسەڭگىرەۋ, دەرتتەنۋ, ءدالدۇرلەنۋ, اقىر سوڭىندا نە ءولىپ, نە ءولتىرىپ تىنۋ – تاعدىر جازمىشى ما؟ بۇل ازاپ – قاي ازاپ؟ جانىپ-كۇيىپ, جالىنداپ سۇيگەنىڭ ءۇشىن كىنالىسىڭ بە؟ ماحابباتتى اسپەتتەگەن پەرىشتە سىندى كۇناسىز «كوبەلەكتەر» نەگە جۇرەكتەرىندە وزدەرى تۇتاتقان الاۋعا الاڭسىز جان جىلىتپايدى؟ ىلعي ءبىر ءىڭكارىنە قولى جەتپەي جىعىلۋ, توسىن ءسۇرىنۋ مەن ءمۇدىرۋ, ماحابباتتان بال ەمەس ۋ جالاعانداي ۋسويقى كۇي كەشۋ, كوڭىلىن ونىڭ توتيايىنمەن كۇيدىرۋ... ءارىگە بارماساق تا: قالقامان-مامىر, تولەگەن-قىز جىبەك, قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ, سىرىم-قاراكوز... ماحاببات جولى نەتكەن اۋىر؟! ماحاببات مولدىرلىگىنىڭ دە لايساڭى, تۇنباسى, ولشەۋسىز قۇمارلىعىنا ساي ەسەپسىز ازاپ-قاتىگەزدىگى تارامدالىپ جاتادى ەكەن-اۋ! سوندا ماحاببات كىمگە ءدارۋ؟ كىمگە ەم؟ ۋ.شەكسپيردىڭ «وتەللوسى», «رومەو جانە دجۋلەتتاسى» جىرلاعان ماحاببات ماشاقاتى مەن ءلاززاتىن كىم كوتەرە الار ەكەن؟ «ءلايلى-ءماجنۇن» عاشىقتىق دەرتى شە؟
وسى مىسالداردان-اق قازاق ساحنا ونەرىندە ماحاببات تاقىرىبىنداعى قويىلىمداردىڭ قانشالىقتى ساپالىق دەڭگەيدە يگەرىلىپ كەلە جاتقانىن اڭعارۋعا بولاتىنداي. تاۋبە دەگىزەرلىك تۇشىنىس بار ەكەنى انىق.
ماحاببات ءبارىبىر – ءار جۇرەكتىڭ دارۋمەنى دە, ءال-دارمەنى دە ەكەن! رەجيسسەرلىك مىقتى شەشىمنىڭ ناتيجەسىندە بۇركىت پەن باتەستىڭ ء(ارتىس زارينا كارمەنوۆا) ءمولدىر ماحابباتى سول زار-نالالى زاماننىڭ سودىرلى-سۇرقيالى ساياساتىنىڭ ماعىناسىز مازاعىنا اينالىپ كەتپەي, قىسقا دا بولسا نۇسقا ءومىر ءسۇرگەندىگىندە ەدى. قىزىل كەڭەستىك-اپپاراتتىق ماشينانىڭ ەزگىلەپ تۋراۋىنا شىدايتىن نە بار؟ كۇللى رۋحاني قازىنا كۇيرەتىلدى. ادام جادى ءوشىرىلىپ, ماڭگۇرتتىك ماۋەلەدى. تاريحىنان, تىلىنەن, دىلىنەن, دىنىنەن ايىرىلعان ۇلتتان تۇتاستىق پەن ەركىندىك سۋسىپ ءتۇستى. مىسالى, تەرىس ىقپال اسەر-الەگىنەن بۇركىتتىڭ اكەدەن بەزىنۋى, احمەت پەن مىرجاقىپتى جاۋ ساناتىنا جاتقىزىپ, ولاردىڭ الاشتىق كوزقاراسىنا جيىركەنىشپەن ءتۇيسىنۋى,ت.ب. بيلىكتىڭ الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىكتەرىنە كۇرەسسىز مويىنسىنۋى – ەرتەڭىنەن كۇدەر ءۇزگەندىكتىڭ, بوداندىقتىڭ بۇعاۋىنا ءجانتاسىلىم كونگەندىگىنىڭ ايقىن نىشانى ەدى.
دەگەنمەن, ءورشىل رۋح الدىندا ۇمىتسىزدىك دارمەنسىز ەكەن. بۇل تۇستا رەجيسسەر تاپتاۋرىننان ءتوتەلەپ تارتىپ, تىڭ سوقپاققا ءتۇسىرەدى. تاپقىرلىق, ارينە. ايتالىق, ءابۋتالىپ (قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى سايات مەرەكە ۇلى) بالاسى بۇركىتتىڭ جانە كەزىندە جازالاۋشى وفيتسەردىڭ وعىنان ءوزى اراشالاپ قالعان ەركىننىڭ («دارىن» جاستار سىيلىعىنىڭ يەگەرى جانداربەك سادىرباەۆ) ءۇش تاعاندى باعىت-باعدارلى جەلىسىندەگى يدەيالىق تارتىسىن بارىنشا شىنشىلدىقپەن, كەي تۇستا قاتىگەزدىكپەن اشا ءبىلۋى, ارينە, ول كەيىپكەرلەردىڭ ومىرشەڭدىگىنە سىن بولاتىن. ءبىر كەزدەگى سول تاجىريبەلىك كورىنىس كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوزىنىڭ مول بوياۋلى رەڭكىمەن كورەرمەندەرىن تابيعيلىعىمەن تامساندىرىپ كەلەدى. بولاشاقتى بولجاعىش ءابۋتالىپ, ازىرشە سولقىلداق كوزقاراستى بۇركىت, زاماننىڭ مىڭ قۇبىلعىش قولشوقپارى, زاتى مەن ءزاۋزاتىنان ات ۇركەرلىك, كەڭەستىك كەساپاتشى ەركىن تيپتەرى ارقىلى رەجيسسەر تۇتاستاي ءبىر ۇلتتىڭ ءۇمىتى مەن ارمانىن, قايعىسى مەن قاسىرەتىن, قىزىق-شىجىعىن قاتارلاستىرا ورەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە حاراكتەرلەر قاقتىعىسى شارىقتاۋ شەگىنە كوتەرىلىپ, بولات قۇيىندىسىنداي شارلانا تۇسەدى. بۇل, ارينە, رەجيسسەرلىك ۇتىمدى شەشىم ەدى. ءبىر ءتانتى ەتەرلىگى سول, بۇلاردىڭ اراسىنداعى بىتىسپەس كۇرەستە بۇركىت بويىنداعى ماحابباتقا ىڭكارلىك سەزىم وداعايلاپ ەرەكشەلەنىپ, وزگە تىرشىلىك سيپاتىنداعى قيمىل-ارەكەتتى جانىشتاپ باسىپ, تۇنشىقتىرىپ تاستايدى. ماحاببات بيلىگى مەن ۇستەمدىگى, ەركەلىگى مەن شولجىڭى قايبىر وسپادار, جوسىقسىز تىزگىندى دە تەجەي الۋىمەن قۇدىرەتتى-اۋ! سول سەبەپتى دە دراماداعى ماحاببات سيپاتى العى كەزەككە كولبەڭدەپ شىعا بەرەتىنى – قيسىندى تۇجىرىم ەكەن.
دراما پەرسوناجدارىنىڭ كورەرمەندەر ىقىلاسىن اۋدارىپ, پەيىلىن ءۇيىرىپ وتىراتىن ەكىنشى ءبىر ءۇش بۇرىشتى – جەلىلىك جۇيەسى: بۇركىت, باتەس جانە ءمۇساپىر ء(ارتىس نۇرلان ءابىلوۆ) توڭىرەگىندە شىنشىل ءوربيدى. اق ماحاببات بەتىنە تۇسكەن قارا داقتاي ءمۇساپىر مۇسىركەۋلى بەينەسىمەن-اق جۇرەك سىزداتىپ, سەزىكتەندىرىپ وتىرادى. اقىرى, ونىڭ ارامزا ويى بۇركىت پەن باتەستىڭ سەنىمىنە سەلكەۋ سالادى. قارا نيەتپەن لاستانعان اق ماحاببات بۇركىت الدىندا كۇناعا باتىپ ەدى... جۇرەكتى قىرعىشتاي قىرناعان قىزعانىش ءتۇپتىڭ-تۇبىندە قاندى وقيعاعا ۇلاسىپ تىنادى. كەكتى بۇركىت ايلامەن ادال ماحابباتىنىڭ سىلىكپەسىن شىعارعان, ءسويتىپ, باتەس ەكەۋىنىڭ ورتاسىنا ءازازىل ءسوز جۇگىرتۋىمەن دەگەنىنە جەتكەن ءمۇساپىردى اتىپ تاستايدى... «نەنىڭ قىزىعىن كوپ ىزدەسەڭ, سونىڭ كۇيىگىن ءبىر تارتاسىڭ», دەپ اباي دانىشپان ەسكەرتكەنىمەن, ءجۇدا, ماحابباتتان جاپپاي جەرىنىپ زارەزاپ بولۋ دا جاراماس. «ولشەۋىن بىلمەك – ءبىر ۇلكەن كەرەك ءىس», دەپ اڭداپ باسۋعا مەڭزەگەن دە وسى ۇلى اقىن ەمەس پە! رەتسىز اڭعالدانىپ شوق باسپاساڭ, اقىرى دۇرىس بولارى كامىل-اۋ!
بۇركىت ءمۇساپىردى اتىپ ءولتىردى ەكەن دەپ, ءومىر شىركىن ءجۇرىسىنەن جاڭىلا قويماپتى-اۋ! جىلىستاپ جالعاسىپ جاتىر... قازاق قوعامىنداعى نەبىر الاساپىران زۇلماتتى كەزەڭ الماسا كەلىپ, تۇبىندە الاش زيالىلارىنىڭ كوكسەگەنىندەي دارا دا داڭعىل جولعا ۇلاساتىنىنا ون جىلعى ايداۋدان ورالعان بۇركىتتىڭ دە سەنىمى زور. مىنە, ول: «العاشقى ءمولدىر ماحابباتىمدى قادىرلەپ قورعاي الماعانىما وكىنەم!»– دەپ اھ ۇرىپ, تۋعان توپىراعىنان كەشىرىم وتىنەدى... اداسقانىن ەندىگى ادال ومىرىمەن وتەمەكشى.
...ماحاببات ولمەيدى ەكەن! ءولمەگەنى عوي, بۇركىتتى دە وسىنشاما جىل جەتەگىنە الىپ, تۋعان جەرىنە جەتەلەپ اكەلىپ تۇرعانى.
شىمىلدىق جابىلعاندا, جۇرەك تۇس شىم ەتىپ, شانشىپ كەتتى. وسى وقيعا قىزبەلىمدە بولعان ەدى. سۇلتانبەكتىڭ (بۇركىتتىڭ): «ءسابيت! ءسىزدى اباقتىدا كورىپ سويلەسكەندە, باسىمنان كەشكەن ويلارىمنىڭ كوبىن بۇگىپ قالىپ ەدىم... قىسقاسى, مەنىڭ تراگەديەم دە, ءباتيمانىڭ (باتەستىڭ) تراگەديەسى دە وسى تەترادتاردا تولىق», دەپ «ەڭبەكشى قازاق» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىنىڭ اتىنان سوتقا قوعامدىق ايىپتاۋشى رەتىندە قاتىسقان جازۋشى س.مۇقانوۆقا تاپسىرعان ءوز ءومىرى تۋرالى داستانىن تۇندە باستاپ, تاڭ بوزارىپ اتقانشا تونتەر اعامىزدىڭ دومبىراعا قوسىپ جىرلاعانىنا بالا كەزىمىزدە كۋا بولعان ەدىك. كوپ شۋماعى ەسىمىزدە... «ءباتيما, قوش بولىپ تۇر, كورگەنىمشە, كەتپەسسىڭ سەن ەسىمنەن ولگەنىمشە, قايعىرىپ قاپالىقپەن وتەر كۇنىم, قايتىپ كەپ ديدارىڭدى كورگەنىمشە», – دەپ سورعالاتاتىن ەدى... سۇيىسكەن جۇرەك دەرتىنە سۋارىلعان بۇل داستان جەلىسىمەن كەيىن «اداسقاندار», «ءمولدىر ماحاببات» روماندارى جازىلعانى ءمالىم. سۇلتانبەك (بۇركىت) 1942 جىلى 13 ناۋرىزدا 34 جاسىندا وكپە اۋرۋىنان قايتىس بولدى. ارتىندا تۇياق قالماعان. ال ءباتيما (باتەس) كەيىن ءۇيلى-باراندى بولىپ ءومىر سۇرگەن...
...تەاتردان شىققاندا قار ءالى ۇدەتە جاپالاقتاپ جاۋىپ تۇر ەكەن. ءتۇن تىلسىمىنان الاتاۋ كورىنبەيدى... ءمولدىر ماحابباتتاردى باۋىرىنا باسىپ, ماۋجىراي تىنىستاپ جاتقانداي. ءسۇيىنشى, الاتاۋ! بۇركىت پەن باتەس ءمولدىر ماحابباتىنىڭ سوڭى قۋانىشقا – ەلدىك مۇراتتىڭ ورىندالاتىنىنا: ەگەمەن ەلدىككە, شات-شادىمان تۇرمىسقا, باياندى باقىتقا ۇلاساتىنىنا سەنىم نىعايا ءتۇستى... ءيا, ءسات!
...ماحابباتسىز مىنا دۇنيەنىڭ ءتۇر-ءتۇسى نىلدەي وڭىپ, قۋداي بوزارىپ, گۇلدەي سولىپ كەتەر مە ەدى؟! جاس-كارىنى الديلەگەن ماحاببات نەتكەن قۇدىرەتتى ەدىڭ!
...اۋەزوۆ تەاترى!.. ماحابباتتىڭ مازداعىن ءار جۇرەككە جەتكىزىپ كەلە جاتقان تىنىمسىز دا تاباندى, شابىتتى تىرلىگىڭ ءۇشىن!.. اۋباكىر راحيموۆتاي تالانتتى رەجيسسەرىڭ كوپ بولسىن!
قايسار ءالىم,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
سۋرەتتەردە: «ءمولدىر ماحاببات» سپەكتاكلىنەن كورىنىستەر.