بىلايشا قاراعاندا, كاسىبي ەكونوميستىڭ, بۇگىندە ۇلتتىق بانك تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان ازاماتتىڭ سۇحباتىنا «ادەبيەتتىڭ اڭگىمەسى» دەپ ايدار قويۋ ارتىقتاۋ دا سياقتى. ايتسە دە قايرات كەلىمبەتوۆ پەن اتاقتى «حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى, قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇلكەن جاناشىرى گەورگي ءپرياحيننىڭ بۇل اڭگىمەسى راسىندا دا ادەبيەت ماسەلەلەرىن شىن زيالىلارعا ءتان بىلىكتىلىكپەن قوزعايتىنىنا گازەت ماتەريالىن وقىپ شىققان ادام كوز جەتكىزە الادى دەپ ويلايمىز.
«حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى گەورگي ءپرياحيننىڭ قايرات كەلىمبەتوۆپەن سۇحباتى
بىلايشا قاراعاندا, كاسىبي ەكونوميستىڭ, بۇگىندە ۇلتتىق بانك تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان ازاماتتىڭ سۇحباتىنا «ادەبيەتتىڭ اڭگىمەسى» دەپ ايدار قويۋ ارتىقتاۋ دا سياقتى. ايتسە دە قايرات كەلىمبەتوۆ پەن اتاقتى «حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى, قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇلكەن جاناشىرى گەورگي ءپرياحيننىڭ بۇل اڭگىمەسى راسىندا دا ادەبيەت ماسەلەلەرىن شىن زيالىلارعا ءتان بىلىكتىلىكپەن قوزعايتىنىنا گازەت ماتەريالىن وقىپ شىققان ادام كوز جەتكىزە الادى دەپ ويلايمىز.
– قايرات نەمات ۇلى! باسپامىزدان اكەڭىز – نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ نەگىزگى كوركەم شىعارمالارى جيناقتالعان ءۇش تومدىعى باسىلىپ شىقپاقشى. بۇل جوباعا ىجداعاتتىلىقپەن كىرىسكەنىڭىزدى بايقادىم. سىزگە جىبەرىلگەن ۆەرستكانى مۇقيات وقىپ شىققاندىعىڭىز باسپا كوررەكتورلارىن دا تاڭعالدىردى...
– ماعان مەكتەپتە ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەرگەن مۇعالىم وتە تالاپشىل ەدى...
– ءسىزدىڭ ورىس ءتىلىن تەرەڭ مەڭگەرگەندىگىڭىز بايقالىپ تۇر. اعىلشىن ءتىلىن دە جەتىك بىلەتىن سياقتىسىز. مەملەكەتتىك ماڭىزدى ىستەرمەن اينالىسا ءجۇرىپ, قولجازبانى مۇقيات وقۋعا ۋاقىت تاباتىندىعىڭىزدى ءوز قىزمەتكەرلەرىمە ءسىزدىڭ كوررەكتۋراعا ەنگىزگەن وزگەرتۋلەرىڭىزدى كورسەتە وتىرىپ ۇلگى ەتتىم. بۇل باسىلىمنىڭ ءسىز ءۇشىن ءمانى نەدە؟ ءسىزدى بۇل باسىلىممەن بايلانىستىراتىن نە؟
– بىلەسىز بە, مەن جاس كەزىمنەن اكەمنىڭ قازاق تىلىندە جازىلعان كىتاپتارىن وقىرماندار ورىس تىلىندە دە وقىسا عوي دەپ ارمانداعان ەدىم. ءبىز ءومىر سۇرگەن كەڭەستىك كەزەڭدە 290 ميلليون ادام – وراسان اۋديتوريا بولاتىن. مەنىڭشە, اكەمنىڭ وي-تۇجىرىمدارى وسىنداي زور اۋديتورياعا, كۇللى ەپيكالىق ورىس ءتىلدى الەمگە تانىمال بولۋعا لايىق. ونىڭ ۇستىنە, اكەم وسى الەمنىڭ ايرىقشا وكىلى بولدى.
مەن ەڭ اۋەلى اكەمنىڭ ەكى شىعارماسى جونىندە – 1981 جىلى جارىق كورگەن «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» كىتابى مەن قازاقستانداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان تۇركىتانۋ سالاسى بويىنشا جازىلعان العاشقى وقۋلىق جايىندا ايتقىم كەلەدى. بۇل وقۋلىق قازاقستاننان تىس تۇركى الەمىن تانۋعا جاسالعان العاشقى قادام ەدى.
2010 جىلى اكەم قايتىس بولعاننان كەيىن, اكە-شەشەسىنەن ايىرىلعان كەز كەلگەن ۇل مەن قىز سياقتى, ولارعا ەڭ ماڭىزدى نارسەنى ايتا الماي قالعانداي نەمەسە كەزىندە تىڭداي الماي قالعانداي كۇي كەشكەن ەدىم. كەيدە اتا-انا مەيىرىمىمەن قاتار, دانالىق دارىستەرى دە جەتىسپەي تۇرادى. اكەمنىڭ وسى ءۇش تومدىعىن باسپاعا دايىنداي وتىرىپ, ونىڭ تۋىندىلارىن وقي وتىرىپ, تۋراسىن ايتايىن, اسىرەسە ءتۇن ىشىندە – مەن ونىمەن وسىناۋ ءۇزىلىپ قالعان اڭگىمەنى ىشتەي جالعاستىرعانداي بولامىن.
ءسىزدىڭ باسپاڭىز اكەمنىڭ شىعارماشىلىعىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, وسى جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەنە اتسالىسقانىنا بەك ريزامىن. اكەمنىڭ كىتاپتارى بۇگىندە جاڭاشا وقىلىپ قانا قويعان جوق. ولاردان بەلگىلى ءبىر ماعىنادا بۇگىنگى كۇننىڭ سىن-قاتەرلەرى مەن ساۋالدارىنا جاڭا فيلوسوفيالىق جاۋاپتار تابۋعا بولادى. ءبىز بۇگىندە اينالامىزدا نە بولىپ جاتقانىن وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە, وزگەرمەلى الەمدە ادامگەرشىلىك نەگىزدەرىن ىزدەستىرۋگە تىرىسامىز. مەنىڭ ويىمشا, اكەم وسى ىزدەنىستەرگە ءوز بەتىنشە اتسالىسادى. شىعارمالارىنداعى ويلارى مەن پايىمداۋلارى بۇگىن عانا ەمەس, بولاشاق ءۇشىن دە وزەكتى ءارى جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا يە. ايتالىق, ارادا جيىرما جىلدان استام ۋاقىت وتكەنىنە قاراماستان, گۋمانيتارلىق جانە مادەني, تاريحي كەڭىستىگىمىز قازاق پەن ورىسقا ورتاق ەكەندىگى انىق. ءبىز قازىر قايتادان ءبىر-بىرىمىزگە جاڭا قادامداردى ىزدەستىرۋدەمىز. جانە ولاردى ءاۋ باستان ەكى ەلگە ورتاق بولىپ كەلگەن مادەني قۇندىلىقتار جۇيەسىنەن تاباتىنىمىزعا سەنەمىن. اكەمنىڭ كىتابىن وقىعان رەسەيلىك وقىرمانداردىڭ ىنتا-ىقىلاسىن كورىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ دا وسى كىتاپقا بايلانىستى وي-پىكىرلەرى مەن تولعانىستارى وتە ۇقساس ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. ورىس تىلىندەگى وسى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى مەن ءوزىمنىڭ اكە الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىمدى وتەپ قانا قويماي, اكەمنىڭ كوزى ءتىرى بولعاندا ءوزى ىسكە اسىراتىن ورتاق ىسكە ۇلەسىمدى قوسىپ وتىرمىن.
اشىعىن ايتقاندا, اكەم ءوز شىعارمالارىنىڭ ورىس تىلىندە جارىق كورگەنىن ارمانداۋشى ەدى.
– جالپى, ىرگەلى قۇندىلىقتارعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ قايتا ورلەۋ فەنومەنى بايقالادى. تاپ وسى «مەينستريمگە» ءسىزدىڭ اكەڭىزدىڭ شىعارماشىلىعى دا كىرەدى. كەلىمبەتوۆ كىتاپتارىن وقي وتىرىپ, رەسەيلىك وقىرماندار بۇگىنگى قازاقتاردى, قازاقستاندى تەرەڭىرەك ءبىلىپ, تاني تۇسەدى.
اكەڭىزدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنىڭ ىشىندە ءسىزدىڭ جانىڭىزعا جاقىنى قايسىسى؟
– اكەم قالام تارتقان شىعارماشىلىق جانرى جان-جاقتى, دەگەنمەن, «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» اتتى عۇمىرنامالىق دەرەكتى حيكاياتىنىڭ الار ورنى ەرەكشە.
– اكەڭىزدىڭ ءتىرى كەزىندە ول كىتاپ ورىس تىلىندە جارىق كورىپ پە ەدى؟
– ءيا. كىتاپ قازاق تىلىندە اكەم سال بولىپ جاتقان سول ءبىر اۋىر كەزەڭدە باسىلىپ شىققان. كىتاپ شىققان كەزدە اتا-انامنىڭ قۋانعانى ءالى ەسىمدە. ول كەزدە كىتاپ 30 مىڭ تارالىممەن باسىلىپ شىققان ەدى. حيكايات وقىرمانداردىڭ زور قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى. ول كەزدەگى ۋاقىت باسقا ەدى عوي. ءبىز وستروۆسكيدىڭ قايسارلىعىنا, ماتروسوۆتىڭ ەرلىگىنە ەلىكتەۋشى ەدىك. شىن مانىندە, ولار ءبىز ءۇشىن ومىرلىك باعدار بولاتىن. رۋحاني كۇش-جىگەرى ارقىلى قيىنشىلىقتارعا مويىماي جەڭە بىلگەن ادامدار ءومىرى ۇلگى الۋعا تۇرارلىق. ومىرگە دەگەن قۇشتارلىققا, ادامگەرشىلىك پەن اسىل قاسيەتكە تولى اكە كىتابى دا وسى ارنامەن توعىسىپ جاتتى. سونداي-اق, كۇندەلىكتى كۇيبەڭمەن ءجۇرىپ كەز كەلگەن ادام بايقاي بەرمەيتىن كۇننىڭ شىعۋىنا قۋانا ءبىلۋدى, تامىلجىعان تابيعاتقا تامسانۋدى, ءتىپتى, ءتورت مۇشەسى تۇگەل ادامنىڭ ءوزى سەزىنە بەرمەيتىن جەر باسىپ جۇرۋدەن اسقان باقىت جوق ەكەنىن سەزىنۋدى ۇيرەتەدى.
اكەمنىڭ العاشقى كىتابى, مەنىڭشە, ونىڭ الەمگە جولداعان ەڭ ماڭىزدى جولداۋى.
– ءيا, ون جىل بويى توسەككە تاڭىلىپ جاتىپ, كۇش-قايراتى جەتىپ, جاڭالىق اشىپ, جازا ءبىلۋى... مەن وقىرمانداردىڭ نازارىن كىتاپتا كەلتىرىلگەن ءبىر كورىنىسكە اۋدارعىم كەلەدى. كىتاپتا نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ اياق-قولى ىستەمەي سال بولىپ جاتىپ, ءوز اناسىن جەرلەۋگە ۇشىپ بارعانىن بەينەلەيتىن بەتتەر بار. زەمبىلدە جاتقان ول ءوزىن اناسى جاتقان بولمەگە اپارۋدى وتىنەدى. اناسى تابىتتا, ال ءوزى تابىت سەكىلدى ەتىپ جاسالعان اعاش زەمبىلدە جاتادى. ءدال سول ساتتە ونىڭ جانى مەن ءتانىنىڭ قالاي اۋىرعانىن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس... جاندۇنيەسىنىڭ ازاپتى بەينەتى اسقان شەبەرلىكپەن بەرىلگەن...
– كەلىسەمىن.
اكەم اۋدارمامەن دە كوپ اينالىستى. ايگىلى تاريحي قايراتكەر بابىر تۋرالى جازىلعان پىرىمقۇل قادىروۆتىڭ «جۇلدىزدى تۇندەر» رومانىن وزبەك تىلىنەن قالاي اۋدارعانى ەسىمدە. ارتىنشا تاعى ءبىر وزبەك جازۋشىسى سايد احمادتىڭ «كوكجيەك» رومانىن اۋدارعان بولاتىن. ول كەزدە وداقتاس رەسپۋبليكالار جازۋشىلارى ءوزارا تىعىز بايلانىستا بولاتىن. پاراسات بيىگىنەن كورىنگەن زيالى ورتاعا كوپشىلىك قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن.
سول جىلدارى اكەمىز اعام ەكەۋمىزگە, ءبىز ءۇشىن بەيمالىم, جاڭا الەم – تاريحتىڭ ەسىگىن اشتى. كىتاپتاردى اۋدارماس بۇرىن اكەم ءوزى باياندايتىن داۋىرگە تۇتاستاي ەنىپ, تاريحي دەرەككوزدەرگە تەرەڭىنەن بويلايتىن. وعان ءبىز دە قوسىلاتىنبىز. بۇل تۇستا اكەمنىڭ وپەراتسياعا دەيىن جازىلعان العاشقى عىلىمي ەڭبەگى تۇركولوگياعا ارنالعانىن ايتا كەتكەن ءجون. اكەم قازاقستانداعى تۇركىتانۋ مەكتەبىنىڭ نەگىزىن سالعان, جالپى تۇركى كەڭىستىگىن جاڭا قىرىنان تانىتقان پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباەۆتىڭ شاكىرتى. كەزىندە, كەڭەس ۋاقىتىندا كەيبىر تاقىرىپتاردى قوزعاۋعا تىيىم سالىنعانى بارىمىزگە ءمالىم. ول تۇستا تۇركولوگيا باعىتى كوپشىلىك ماقۇلداعان عىلىمي اعىمنان تىس بولاتىن. سوندىقتان 1986 جىلى جارىق كورگەن اكەمنىڭ تۇركولوگيا سالاسىندا العاش جازىلعان وقۋلىعى سول كەزەڭ ءۇشىن ازاماتتىق ەرلىككە تەڭ بولاتىن. اكەم كوتەرگەن تاقىرىپتى وتاندىق عىلىم 300 جىلدىق تاريح شەڭبەرىندە قاراستىرعان ەدى. ال اكەم بولسا تاريحقا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, ءVى عاسىر, ءتىپتى ودان دا ەجەلگى عاسىرلاردى بويلاي وتىرىپ زەرتتەۋگە باتىلى باردى. مەنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ونىڭ تابيعي تۇيسىگىنە تاڭىم بار.
اكەم قازىرگى قازاقستان مەن ورتا ازيانى مەكەن ەتكەن بارلىق حالىقتاردى, سونىمەن قاتار ءتۇرلى تاريحي كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن كۇللى تۇركى حالقىن ورتاق تۇركى تىلىمەن بىرىكتىرەتىن تىڭ ءتاسىلدى ۇسىندى. جالپى ايتقاندا, ورتاق جازبا ادەبيەتى مەن اۋىز ادەبيەتى دەرەككوزدەرى – ءتۇرلى جولدارمەن كوركەمدىك ءداستۇر جالعاستىعى ارقىلى بەرىلگەن فولكلورلى سيۋجەتتەر, ءاننىڭ ۇقساس اۋەندەرى, ۇقساس قۇندىلىقتار.
ارينە, مۇنداي تۇجىرىمدى دالەلدەۋ قيىنعا سوعادى. بىراق تۇركى ءسوزى ءبىزدى ۇنەمى بىرىكتىرىپ تۇردى. سول كەزدەگى اكەمنىڭ ۇسىنىسى بۇگىنگى تاريحي مەكتەپتەردە قالىپتى جايت رەتىندە قاراستىرىلادى. ونىمەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن تالاسىپ, تۇجىرىمىن مويىندامايتىندار دا بارشىلىق. دەگەنمەن, ول كەزدە بۇل «ەلىمىزدى, جەرىمىزدى ەرلىكپەن قورعاي ءبىلگەن باتىر بابالارىمىزدىڭ باتىرلىعىن, دانالارىمىزدىڭ دانالىعىن ۇرپاعىمىزعا ۇلگى ەتىپ, ولاردىڭ مادەنيەت پەن وركەنيەتتەگى جاسامپازدىعىنا ءۇن قوسايىق!» دەگەن ۇلتجاندىلىق ۇمتىلىس ەدى.
وقۋلىقتارىندا وقىرماننىڭ ءوزى قورىتىندى شىعارسىن دەگەن نيەتپەن اكەم تۇپنۇسقا ماتىندەرىنەن جاسالعان اۋدارمالاردى تۇسىنىكتەمەسىز سول قالپى بەرەتىن. بۇل قىرۋار جۇمىس ەدى! ول ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتى, باكۋ تۇركىتانۋشىلار مەكتەبى پروفەسسورلارىمەن تىكەلەي بايلانىستا بولدى. ءبىزدىڭ دە مەكتەبىمىزدىڭ ورلەپ تۇرعان شاعى ەدى.
اكەمنىڭ رەسمي عىلىمعا قارسى شىعۋى مەنىڭ دە تاريحقا دەگەن, ونىڭ ءتۇرلىشە ءتۇسىندىرىلىپ, تالدانۋىنا, وسى تاقىرىپتاعى پىكىرتالاسقا دەگەن ىنتىزارلىعىمدى وياتتى.
– اكەڭىزدىڭ ەڭبەكتەرى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ يدەولوگيالىق جانە رۋحاني مانىنە يە. اسىرەسە, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا اۋاداي قاجەت بولعان رۋحاني تاجىريبەنى ىسكە اسىرۋ ارناسى بولىپ تابىلادى. قازاقتىڭ كلاسسيگى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ تۋىندىلارى, ءسىزدىڭ اكەڭىزدىڭ ەڭبەكتەرى, باسقا دا عالىمدار مەن جازۋشىلار جاڭا قازاقستاننىڭ رۋحاني نەگىزىن سالدى. ايتىڭىزشى, اكەڭىز شىعارمالارىن جازۋ بارىسىندا وسى ءبىر مىندەتىن سەزىنە ءبىلدى مە؟
– ەۆتۋشەنكونىڭ مىناداي ءبىر ولەڭ جولدارى ەسىمە ورالادى: «رەسەيدە اقىن – اقىننان دا ارتىق». قازاقستانداعى جازۋشى – جازۋشىدان ارتىق. قازاقتىڭ اقىن-جازۋشىلارى شىعارمالارىنا حالىقتىڭ ارمان-مۇددەسىن ارقاۋ ەتىپ كەلەدى. كەڭەس ۋاقىتىندا دا ايتىلماعان ءبىراز نارسە جينالىپ قالعان ەدى. پوستكەڭەستىك كەزەڭنىڭ العاشقى جىلدارى كوپ حالىقتار باستارىنان نەبىر قيىن جاعدايدى كەشكەنى ەسىمىزدە. پرەزيدەنتىمىزدىڭ بايىپتى, باعامدى ساياساتى ارقاسىندا قازاقستاندا ايتارلىقتاي نارازىلىق بولعان جوق.
– ۇلتشىلدىق سياقتى...
– ءيا, ۇلتشىلدىق سياقتى.
پوستكەڭەستىك كەزەڭدە اكەم وتكىر تاقىرىپتارعا قالام تارتتى. ونىڭ وزىندىك ەرەكشە ءۇش تۋىندىسى – « ۇلىما حات», «كۇنشىلدىك» پەن «قاريالار» ەل تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىنگى سوڭعى جيىرما جىلداعى تەرەڭ وي-تولعانىستارىنىڭ جەمىسى. ايتا كەتەيىن, كەزىندە وعان لاروشفۋكونىڭ «حاتتار كىتابى» قاتتى اسەر ەتكەن ەدى.
– ءوز سوزىڭىزدە ايتىلماي بۇگىپ قالعان جاي تۋرالى ايتتىڭىز. بالكىم, اكەڭىزدىڭ تاراپىنان دا ءسىزدىڭ تىم جاس بولۋىڭىزعا وراي ايتىلماي قالعان جايلار بولعان شىعار. بالكىم, « ۇلىما حات» سول اڭگىمەنىڭ جالعاسى بولار...
– اكەم حاتتاردى جازعان كەزىندە مەنىڭ بۇعان كەيىنىرەك ورالاتىنىمدى بىلگەن سەكىلدى. سولاي دا بولدى. ول كەزدە مەن ءبىلىم قۋىپ, شەتەلدەردە ءجۇردىم. اكەم مەنىمەن جىلدار بويى جيناقتالعان دانالىعىمەن بولىسكىسى كەلدى. قارتتىقتىڭ ارتىقشىلىعى – جاستىق شاقتا بولمايتىن دانالىق پەن ومىرلىك تاجىريبە. وسى دانالىق دارىستەرىن اكەم ماعان عانا ەمەس, جالپى جاس بۋىنعا جەتكىزگىسى كەلدى.
اكەم كوپ جىلدار ۋنيۆەرسيتەتتە ءدارىس وقىدى. قاتالدىعىنا قاراماستان, ونىڭ دارىستەرىن ءسۇيىپ تىڭدايتىن. كەيىنگى ۇرپاق الدىنداعى ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن مىندەتىن سەزىنگەن اكەم جاس ۇرپاقتىڭ سانا-سەزىمىنە ۇلت قۇندىلىقتارىن سىڭىرەتىندەي, سول ارقىلى وتانشىلدىق سەزىمىن وياتاتىنداي وي تاستايتىن. «تاريحىمىز بەن ءمادەنيەتىمىز – ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز» دەپ ءجيى ايتاتىن. بىراق ەشكىمنەن كەم ءتۇسپەيتىن مادەنيەتى مەن تاريحىنىڭ بارىن, ونى وزگەلەردەن ارتىق كورمەي, تەك ءوز دارەجەسىندە دارىپتەۋ كەرەكتىگىن ەسىمىزگە سالىپ وتىراتىن. وسىنىڭ ءوزى ەلىمىزدى نىعايتۋعا جەتەرلىك قاسيەت. « ۇلىما حات» كىتابىندا اكەم وسى ويىن تاريح تاعىلىمى كونتەكستىندە اتا-بابالارىمىزدان بىزگە جەتكەن رۋحاني مۇرالاردى بۇگىنگى كۇننىڭ قۇندىلىقتارىمەن ۇيلەستىرە وتىرىپ جەتكىزدى.
– «ءۇمىت» كىتابى بويىنشا قويىلعان سپەكتاكلدى كورگەنىم بار. ۇلكەن زال كورەرمەندەرگە تولى. كوپشىلىگى بالالارىمەن كەلگەن. قويىلىم كەزىندە كورەرمەندەردىڭ كوڭىلى بوساپ, ءۇنسىز جىلاعانى بايقالدى. ولاردىڭ شىعارمانى بەرىلە قابىلداۋى ماعان قاتتى اسەر ەتتى. مۇنى مەن, ەڭ الدىمەن, كىتاپتىڭ باس كەيىپكەرى – اۆتوردىڭ جارى, ءسىزدىڭ اناڭىزعا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىك دەپ ءتۇسىندىم.
– «كۇنشىلدىك» كىتابىنا قايتا ورالايىن. بۇل كىتاپتى جازۋ بارىسىندا اكەم بىزگە وسى تاقىرىپقا قاتىستى كوپتەگەن تۋىندىلاردى ىزدەستىرۋىمىزدى ءوتىندى. ءبىز ءارتۇرلى ادەبيەتتەردى تاۋىپ اكەلدىك. اكەلگەن كىتاپتاردى اكەم جىلدار بويى قۇمارىنان شىعا وقىدى. بىردە مەن ودان (قاشاندا اسىعىپ جۇرەتىن ادەتىمىز عوي): «وسى كىتاپتىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى نەدە؟» – دەپ سۇراعان ەدىم. سوندا اكەم ايگىلى ءبىر فيلوسوفتىڭ پىكىرىن كەلتىرگەن ەدى: «بارىمىزگە ءتان بۇل سەزىممەن كۇرەسۋ ءۇشىن ارقايسىمىز ەڭ جاقىن دوسىمىزدىڭ جەتكەن جەتىستىگىنىڭ ءوزىن كەشىرە ءبىلۋىمىز كەرەك». شىنى كەرەك, ايتىلعان ويدىڭ تەرەڭدىگى مەن دانالىعى, ونىڭ وزەكتىلىگى مەنى ويلاندىردى.
ءيا, جەتىستىكتى كەشىرە ءبىلۋ – وڭاي شارۋا ەمەس!
مەنىڭشە, ءار ادامنىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان ءوز تاعدىرى بار. ەشكىمدى كۇندەۋدىڭ قاجەتى جوق, قۇدايدىڭ بەرگەن ريزىعىنا شۇكىرشىلىك ەتىپ, قۋانا ءبىلۋ كەرەك.
اكەمە ۇنەمى قولداۋ كورسەتىپ, شىعارماشىلىق شابىت بەرىپ وتىراتىن انام, ءوزىڭىز بايقاعانداي, اكەمنىڭ شىعارمالارىنىڭ نەگىزگى ارقاۋى بولاتىن.
– ءيا, مۇنى بارلىق كىتاپتاردان اڭعارۋعا بولادى.
– جارىنىڭ ماحابباتى ونى ءولىم اۋزىنان الىپ قالدى. دارىگەرلەردىڭ كەسىمى تىم اۋىر ەدى. سال ادامدى كۇتۋ وڭاي ەمەس, ءوز ءومىرىڭدى قۇربان ەتەسىڭ, وعان زور شىدام كەرەك, – دەپ انامدى قورقىتقاندار دا بولدى. بۇل ءسوزدىڭ جانى بار ەدى. انامنىڭ ءورشىل ەرلىگى – بۇل بولەك اڭگىمە. ايەل-انانىڭ ءوزىن قۇرباندىققا شالۋى...
– ءيا, نەمات كەلىمبەتوۆ كىتاپتارىنىڭ ەكى اۆتورى بار دەسەك تە بولار.
– اقيقاتىندا دا سولاي. بىرىنشىدەن, اكەمنىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك كومپيۋتەر جوق زاماندا جازىلعان. جازۋ ماشينكەسىنىڭ ءوزى كەيىنىرەك قولىمىزعا ءتيدى. اكەم ايتىپ وتىراتىن, انام قولجازبالاردىڭ بارلىعىن قولىمەن جازىپ, بىرنەشە رەت قايتا كوشىرىپ جازاتىن. تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ, قايتا باسىلعان بۇل شىن مانىندەگى قولجازبا بولاتىن. بالا كەزىمنەن ءار كۇن سايىن وسىنى كورىپ ءوستىم. اتا-انامنىڭ بىرلەسە وتىرىپ كىتاپ جازۋى كەزىندە مەن ەڭبەكتەنۋ مەن تەر توگۋدىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىندىم. ۇزاق تاڭعا ۇيىقتاماي, كىتاپ جازعان كەزدەرىنىڭ كۋاسى بولدىم. شىعارماشىلىق ازاپتان اۋىر نارسە جوق ەكەنىن ءسىز جازۋشى رەتىندە جاقسى تۇسىنەسىز عوي. ءبىز بالا بولدىق تا, بارلىق سالماق اناما ءتۇستى. ارامىزدان انامنىڭ ەرتە كەتۋىنىڭ سەبەبى دە وسى شىعار. ءوزىنىڭ بۇكىل كۇش-جىگەرىن, مەيىرىمى مەن قۋاتىن بالالارى مەن جارىنا ارناعان انام ءتىپتى اكەمىزدەن دە بۇرىن كەتتى ەمەس پە؟!
ءار كۇنگى ەڭبەگى العىسقا لايىق انالار از ەمەس قوي. وكىنىشكە وراي, ايەل-انا ءرولى قازىرگى قوعامدا كوبىنەسە دۇرىس باعالانبايدى. وتباسىنا شەكسىز بەرىلگەن انا, ادال جار بولۋدىڭ ءوزى – وراسان زور ەڭبەك پەن تابيعاتتىڭ تاماشا سىيى ەمەس پە؟
– سونىمەن, رەسەيدە نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ ءۇش كىتابى دا جارىققا شىقتى. اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا ءسىز ايتقانداي ءار ۇلت ءوز وتاۋىنا كىرىپ, جەكە-جەكە ءومىر سۇرۋگە داعدىلاندىق. ال ەندى قازىرگى كەزەڭ مەن بولاشاقتا ەكونوميكالىق, ەڭ نەگىزگى رۋحاني جانە ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان ءبىزدى نە بىرىكتىرەدى دەپ ىزدەستىرۋدەمىز. مەملەكەتتىك ادام رەتىندە اكەڭىزدىڭ وسى ءۇش تومدىق شىعارمالارىمەن العاش رەت تانىسقالى وتىرعان رەسەيلىك وقىرماندارعا نە ايتار ەدىڭىز؟
– مەنىڭ ويىمشا, ءبىزدىڭ تاريح پەن ءبىزدىڭ بارلىق مادەني كەڭىستىگىمىز ءبىزدىڭ جاقىن ەكەندىگىمىزدى بىلدىرەدى. جاقىنداسۋ ۇدەرىسىمىزدى اسا ساياساتتاندىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ بىرلىگى كونتەكسىندەگى تۇركىلەر مەن سلاۆيانداردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى, تۇركى الەمىنىڭ تاريحىن تانۋ ماسەلەلەرىن زەرتتەگەن لەۆ گۋميلەۆ ەڭبەكتەرىن قاستەرلەيمىن. كەڭەستىك كەزەڭدە سوعىس پەن جەڭىستى, قۋانىش پەن قايعىنى باستان كەشكەن ورتاق تاريحىمىزدىڭ ءوزى ءبىزدى بىرىكتىرەدى. كەڭەس وداعى جاھاندىق ادامي قوعامدى قالىپتاستىرۋدا تاجىريبە الاڭى بولعانداي. ونى اركىم ارقالاي ءتۇسىندى, ال بىراق رەسەي, ورتالىق ازيا, كاۆكاز, مولداۆيا جانە بالتىق جاعالاۋىنداعى حالىقتاردى جاقىنداستىرعانى راس. ءتۇرلى تاريحي الەمنەن بولعانىمەن ءبىز بىرگە ءبىر قاۋىمداستىق قۇرا بىلدىك. جانە ءبىر-بىرىمىزدەن كوپ نارسە ۇيرەندىك.
ەۋروپانىڭ قالاي بىرىككەنىن كورىپ وتىرمىز. جالپىەۋروپالىق قۇندىلىقتار, ىنتىماقتاستىق سياقتى كوپتەگەن تاريحي نەگىزى بولا تۇرا, ول دا وڭايشىلىقپەن بولىپ جاتقان ۇدەرىس ەمەس. ءبىز دە ءبىر-ءبىرىمىزدى تىڭداي, قادىرلەي, قۇرمەتتەي ءبىلۋىمىز كەرەك. شالىس كەتكەندە كەشىرىپ, كومەكتەسكەن ابزال. تاۋەلسىزدىكتى العان تۇستان باستاپ پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ساياساتى اۋەل باستان-اق وسىعان باعىتتالعان ەدى. بۇل جاي عانا ساياسي باستاما ەمەس. مۇنىڭ ءتۇپ نەگىزى – تامىرى تەرەڭگە تارالعان قازاق مادەنيەتى, قازاق رۋحى مەن بولمىسىندا جاتىر: كورشى ەلدەرمەن تاتۋ تۇرۋعا ۇمتىلۋ. ەۋرازيالىق جانە الەمدىك كەڭىستىكتىڭ دە بىزگە ورتاق ەكەنىن جاقسى تۇسىنەمىز. ءبارىمىز دە كەلىسىمگە كەلە ءبىلۋىمىز كەرەك.
– 2004 جىلى ەلىڭىزدىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ءجۇزەگە اسىرىلعان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جايىندا ەستۋىم بار. ءسىزدىڭ اكەڭىز دە ءوز ۇلەسىن قوسقان ەكەن. وسىعان قىسقاشا توقتالىپ ءوتسەڭىز.
– پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جىلدارىندا تاريح, ارحەولوگيا, ەتنوگرافيا مەن مادەنيەت سالاسى بويىنشا كوپتەگەن كىتاپتار باسىلىپ شىقتى. باعدارلاما شەڭبەرىندە م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ازىرلەۋىمەن «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» ون تومدىعى («قازاقپارات», 2006 – 2008 جج) جارىق كوردى. ون تومدىقتىڭ «ەجەلگى ءداۋىر جانە ورتا عاسىر ادەبيەتى» دەپ اتالاتىن ەكىنشى تومىنىڭ جالپى رەداكتسياسىن اكەم باسقاردى. بۇل توم «تۇركى داۋىرىنە دەيىنگى ادەبي جادىگەرلەر» مەن «تۇركى داۋىرىندەگى ادەبيەت» دەگەن ەكى بولىمنەن تۇرادى. ال «التىن وردا ءداۋىرى مەن قازاق حاندىعى تۇسىنداعى ادەبيەت» دەپ اتالاتىن ءحىىى–حVىىى عاسىرلارداعى جازبا ادەبيەت پەن اقىن-جىراۋلار پوەزياسىنا ارنالعان ءۇشىنشى تومنىڭ دا جالپى رەداكتسياسىن اكەم اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆپەن بىرىگە وتىرىپ باسقارعان ەدى. «عىلىم ءبىر ورنىندا تۇرمايدى, ۇنەمى دامۋ ۇستىندە بولادى», دەيتىن اكەم. ءوزىنىڭ ەڭبەگىن ۇنەمى جەتىلدىرۋ ۇستانىمىن ۇستانىپ, «ەجەلگى ادەبي جادىگەرلىكتەر» كىتابىنا تولىقتىرۋلار ەنگىزگەن ەدى.
– ءسىزدىڭ اكەڭىزدىڭ كىتابىندا قازاق فولكلورى تاقىرىبى دا قوزعالادى. فولكلوردا دا كەزىندە ورىس تىلىندە باسىلماعاندارى, ءدىني, ساياسي سەبەپتەرگە وراي اۋدارىلماعاندارى دا جەتەرلىك. سوعان قاراماستان, اكەڭىزدىڭ ەڭبەگىندە جوقتاۋ دا, سىڭسۋ دا كەزدەسەدى.
قازاق فولكلورىنىڭ جيناعىن باسۋعا دايىنداماس بۇرىن, مەن ءسىزدىڭ اكەڭىزدىڭ فولكلور مۇرالارى تەرەڭ زەرتتەلگەن شىعارمالارىن قايتا وقىپ شىقتىم. سودان بولار, كوپتەگەن شەدەۆرلەردى ءتۇسىنۋ ماعان قيىنعا سوقپادى.
– اكەمدى ءداۋىردى داۋىرگە جالعاعان بۇكىل قازاق حالقىنىڭ شىعۋ تەگى قىزىقتىراتىن. تاريحتا قانداي قاتەر تونگەنى, قانداي ماسەلەلەر كوتەرىلگەنى, قانداي شەشىمدەر جاسالعاندىعى؟.. بۇل تۇرعىدا, ارينە, ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ ورتا ازيا مەملەكەتتەرى مەن رەسەي مەملەكەتىنىڭ تاريحىمەن توعىسۋىنا كۋا بولامىز. كەيىنگى بولىنۋلەردىڭ بارلىعى, تاريحي بولسىن, مەملەكەتتىك بولسىن سالىستىرمالى تۇردە بەرتىن پايدا بولدى. تاريحشىلاردىڭ پىكىرلەرى سان الۋان, دەگەنمەن, ءبىز تۇرىپ جاتقان ۋاقىت جوقتان پايدا بولماعان شىعار. وعان دەيىن دە تىعىز قارىم-قاتىناس, بىرلەسە دامىپ, ارالاس-قۇرالاس بولعانى انىق – وسىنىڭ ءبارى مەنى دە قىزىقتىراتىن. بالا كۇنىمىزدەن تاريحقا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ بولۋى زاڭدى قۇبىلىس. مەدرەسەدە وقىپ, پارسى جانە اراب تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن اتام كەلىمبەت سول كەزەڭنىڭ زيالىسى ەدى. بۇحارا قالاسى مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا تۇرىپ, قىزمەت ەتتى. كەزىندە كەڭەس وكىمەتىن تۇرعىزۋعا اتسالىسقان. اتا-انام تۇركولوگيالىق زەرتتەۋلەرمەن اينالىستى.
نەگىزى, قازاقتىڭ ءبىر تاماشا – جەتى اتاڭدى ءبىلۋ ءداستۇرى بار. ارينە, جەتى اتانىڭ اتى-جوندەرىن بىلگەنىمەن, كىمنىڭ نەمەن شۇعىلدانعانىن ءبىلۋ قيىن. ونداي دايەكتەردى تابۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس تە. سوعان قاراماستان, سوڭعى ءۇش-ءتورت ۇرپاقتىڭ نەمەن اينالىسقانىن بىلسەك بولعانى, ودان الىس اتا-بابالارىمىزدىڭ كاسىبىن جورامالداي الامىز.
ءبارىمىز دە ءسال كىدىرىپ, نەمەن شۇعىلداناتىنىمىزدى, نەگە يە ەكەندىگىمىزدى, قالاي تۇراتىنىمىزدى ويلانىپ كورگەنىمىز ءجون. كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىك پەن ۋاقىتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى شەجىرەمىزدى ەگجەي-تەگجەيلى وقۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. بىراق بالالارىمنىڭ تەگىمىزدى, شەجىرەمىزدى جەتە وقىپ ءبىلۋ مۇمكىندىگىنە قولى جەتەر دەگەن ۇمىتتەمىن.
ۇلكەن ءبىر كىتاپحانا جيناپ ءجۇرمىن, بۇل رەتتە رەسەيلىك شىعىستانۋ مەكتەبى مەن ورتاسى مەنى ەرەكشە سۇيسىندىرەدى. ماسكەۋگە بارعان كەزىمدە جارتى ساعات بولسا دا ۋاقىت تاۋىپ, كىتاپ دۇكەنىنىڭ شىعىستانۋ بولىمىنەن جانىڭدى باۋراپ الار جاقسى كىتاپتاردى الىپ قايتام.
ءبىزدىڭ ەۋرازيا كونتينەنتىمىز – ۇلان-عايىر الەم. ءبىزدىڭ كەڭىستىگىمىزدى مەكەن ەتكەن, ءالى دە مەكەن ەتەتىن حالىقتار تامىرى تەرەڭ تۇتاس ءبىر تاريحي پلاست قۇرادى.
ىلگەرى ءجۇرۋ ءۇشىن ارتىڭدا نە قالدىراتىنىڭا دۇرىس باعا بەرە ءبىلۋ وتە ماڭىزدى. اكەم ءوزىن كەڭەستىك شىعىستانۋ مەكتەبىنىڭ ايىرىلماس ءبىر بولىگى دەپ ەسەپتەگەن. ۇستازدارىنا, ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورلارىنا اسا قۇرمەتپەن قارايتىن. انام ەكەۋى ۋاقىتىن ماسكەۋ كىتاپحانالارىندا وتكىزەتىن. كەزىندە اتام دا بىرنەشە شىعىس ءتىلىن مەڭگەرگەننەن كەيىن ورىس ءتىلىن ۇيرەنە باستاعان. ءبىزدىڭ ورىس مەكتەبىندە وقۋىمىزعا دا تۇرتكى بولعان اتامنىڭ قالاۋى ەدى.
– ءسىزدىڭ ورىس ءتىلىن ءبىلۋىڭىزدىڭ سىرى وسىندا ەكەن عوي!
– اتام دا, اكەم دە ءبىزدىڭ ەڭ وزىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقۋىمىزدى ارماندايتىن. مۇحيت اعا ەكەۋمىز دە ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الدىق. اعا فيزيكا فاكۋلتەتىندە, ال مەن ادەبيەتكە جاقىن بولۋىما قاراماستان, ماتەماتيكا فاكۋلتەتىندە وقىدىم.
اكەم ادام بويىنان دا, تاريحي ۇدەرىستەن دە الدىمەن جاقسى جاقتارىن ىزدەستىرەتىن. تاريحشى-عالىم رەتىندە حالىقتىڭ قالاۋى مەن تاريحي جاعدايلاردىڭ اراجىگىن ايىرا بىلەتىن.
قازاق ادەبيەتىندە ەكى مادەنيەتتى بايلانىستىرۋعا ۇمتىلىس ايقىن كورىنەدى. ءماسەلەن, ۇلى اقىن اباي وزگەلەردەن باسقا كەمەڭگەر پۋشكيندى دە اۋدارعان. ءبىز وسى اۋدارمالارمەن وستىك. ورىس ءتىلى مەن ورىس ادەبيەتى باسقا الەم شىعارماشىلىعىنا تەرەزە ىسپەتتەس بولعاندىعىن قازاق حالقى تۇسىنە ءبىلدى.
– ابايدىڭ «قارا سوزدەرىن» تىم كەش وقىدىم. ونداعى ءوز حالقىمەن تىلدەسكەندەگى قاتالدىعىنا تاڭعالدىم. جاعىنۋ دا ەمەس, ەسىركەۋ دە ەمەس, تەڭ دەڭگەيدەگى اڭگىمەلەسۋ. نەمات كەلىمبەتوۆ تە وسى ءبىر ءداستۇردى جالعاستىرىپ وتىرعانداي. «كۇنشىلدىك» كىتابىندا حالىق ىشىندەگى قايعى-قاسىرەتكە دە توقتالىپ وتەدى. سول ايتىلعان كۇنشىلدىك ءبىزدىڭ ىشىمىزدەن دە تابىلادى. وسى شىعارمالارىندا ابايدىڭ قولتاڭباسى سەزىلەدى. كوپكە بەلگىلى جاعىمدى جانە جاعىمسىز كەيىپكەرلەر كەزدەسەدى.
– بىلەسىز بە, اكەم مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولا تۇرا, يدەولوگيالىق ۇستانىمدارعا كەلگەندە ىمىراسىز بولاتىن. ءبىر نارسەنى دۇرىس دەپ ەسەپتەسە, ودان باس تارتپايتىن, ايتقانىنان قايتپايتىن. ءاربىر قازاق جازۋشىسى سياقتى ول دا ءوز حالقىنىڭ ار-نامىسىنا لايىقتى بولۋعا تىرىساتىن.
– بۇل ءتىپتى حالىققا باعىشتالعان اڭگىمە ەمەس, ءوز ار-وجدانىڭمەن سىرلاسۋ سياقتى. وقىرمانعا عانا ەمەس, اۋەلى وزىڭە ۇندەۋ سياقتى.
– مىڭ جىلدا ءبىر رەت تۋاتىن اباي سەكىلدى دانىشپان اقىنعا قاھارلى ءسويلەسە دە جاراسىمدى. قازاق حالقى ءۇشىن ونىڭ ولەڭ جولدارى دانالىق پەن ادامگەرشىلىكتىڭ سارقىلماس بۇلاعى.
– ءوز كىتاپتارىندا نەمات كەلىمبەتوۆ كەلىندەرى مەن نەمەرەلەرىن اتاپ وتەدى. ۇلكەن بالالارىڭىز اتاسىنىڭ كىتاپتارىن وقي ما؟ شىعارمالارىن قالاي قابىلدايدى؟
– اتا-انامىز كوزى تىرىسىندە ولاردى اتا مەن اجە دەپ قابىلدايتىن. اتاسى مەن اجەسى نەمەرەلەرىنە بارىن سالدى. ءتۇرلى ۇيىرمەلەرگە اپارىپ, كىتاپتاردى بىرگە وقيتىن. بالالاردىڭ بالالىق شاقتارىنىڭ ءوزى اتالارىنىڭ شىعارماشىلىق ۇدەرىسىنە قاتىسۋمەن ءوتتى. بىراق اتالارىنىڭ تۋىندىلارىنا ەندى عانا سانالى تۇردە قىزىعۋشىلىق تۋا باستاعانى بايقالادى. بالالارىم اتاسىنىڭ شىعارمالارىنىڭ بارلىعىن دەرلىك قازاق تىلىندە وقىسا دا, ورىس تىلىندەگى باسىلىمىن اسىعا كۇتكەندىگىن ايتا كەتكەنىم ءجون.
– اتا مەن نەمەرە اراسىندا, ءسىز بەن بالالاردىڭ اراسىندا دا ايتىلماعان سىر بار شىعار؟
– ونسىز بولا ما, بۇل دا ۋاقىتتىڭ قۇزىرىندا.
– ۋاقىتتىڭ قۇزىرىندا دەگەنىڭىزگە تولىق قوسىلامىن. «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» حيكايات-مونولوگىنىڭ جەلىسىنە اينالعان وقيعالار وسىدان وتىز بەس جىل بۇرىن بولعان ەدى... دەپ كىتاپ كەيىپكەرلەرىنىڭ كەيىنگى ءومىرى جايلى اۆتور جازعان «ەپيلوگقا» قوسارىڭىز بار ما؟ جىلجىپ وتكەن جىلدار جاندارىڭىزدى جادىراتار نە سىيلادى؟
– بۇل جىلدار بىزگە اياۋلى انام مەن اكەمە دەگەن ساعىنىش... جانە اسا مەيىرىمدى اللانىڭ امىرىمەن, عاجايىپتاردىڭ عاجايىبى: ۇلىم دانيال دۇنيەگە كەلدى. وكىنىشتىسى, اتا اقىلى مەن اجە ءالديىن تىڭداپ ۇلگەرمەدى. سونىمەن قاتار, اتاسى مەن اجەسىنىڭ باۋىرىندا وسكەن شىنارىمىز بويجەتىپ, جانبولاتتاي جانعا جار بولدى. اق وتاۋدىڭ تورىندەگى اق بەسىككە بولەنگەن نارەستەسى – مانسۇرىن تەربەتىپ, انا اتاندى. بۇل كۇندە فاتيما ەكەۋمىز – اتا مەن اجەمىز. ال ۇلىمىز ايسۇلتان قالاعان ماماندىعى بويىنشا لوندوندا ءبىلىم الۋدا.
– ءبىز ەكەۋمىز اكەڭىزدىڭ كوپتەگەن كىتابىن رەسەي مەن تمد ەلدەرىنىڭ كىتاپحانالارىنا تابىس ەتتىك. وقىسىن. ايتىڭىزشى, اكەڭىزدىڭ ويىندا جازامىن دەگەن, بىراق جازىپ ۇلگەرمەگەن دۇنيەسى بار ما؟
– اكەم تاريحي رومانعا قازاق تاريحى بويىنشا ءبىرشاما ماتەريالدار جيناستىرعان ەدى. ونى باستاۋعا ۇزاق دايىندالعان ەدى, الايدا, ۇلگەرمەدى...
– ايتىلماعان تاقىرىپقا قايتا ورالساق... ءۇش بالانىڭ اكەسى رەتىندە تولىسقان شاعىڭىزدا اكەڭىزگە نە ايتار ەدىڭىز؟
– ءبىز كەيدە پىكىر تالاستىرعان ماسەلەلەردىڭ بارىندە اكەم دۇرىس ايتقان ەكەن... ودان كەشىرىم سۇرايمىن...
ورىسشادان اۋدارعان
رايحان ماجەنقىزى.
_____________________
م.پولوتكين. «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى», 2006 جىل.