سەيسەنبى, 27 ناۋرىز 2012 7:35
ەل پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ 1997 جىلدىڭ 22 ءساۋىرى كۇنى شىققان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى رەفورمالاۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعىمەن سول كەزدەگى مەملەكەتتىك تەرگەۋ كوميتەتىنىڭ قىلمىستىق اقپارات ورتالىعى جانە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكالىق قىزمەتتەرى نەگىزىندە باس پروكۋراتۋرا جانىنان قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ ورتالىعى دۇنيەگە كەلگەن بولاتىن. ال 1999 جىلى بۇل ورتالىققا باس پروكۋراتۋرانىڭ دەپارتامەنتى مارتەبەسى بەرىلىپ, ايماقتارداعى بارلىق وسىنداي ورتالىقتار وعان تىكەلەي باعىناتىن بولدى. بۇل قۇزىرەت اتالعان جۇيەگە «پروكۋراتۋرا تۋرالى» جاڭا زاڭعا ساي باقىلاۋ-قاداعالاۋ جۇمىستارىن ءوز بەتىنشە دەربەس ۇيىمداستىرۋ مۇمكىندىگىن بەردى.
سەيسەنبى, 27 ناۋرىز 2012 7:35
ەل پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ 1997 جىلدىڭ 22 ءساۋىرى كۇنى شىققان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى رەفورمالاۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعىمەن سول كەزدەگى مەملەكەتتىك تەرگەۋ كوميتەتىنىڭ قىلمىستىق اقپارات ورتالىعى جانە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكالىق قىزمەتتەرى نەگىزىندە باس پروكۋراتۋرا جانىنان قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ ورتالىعى دۇنيەگە كەلگەن بولاتىن. ال 1999 جىلى بۇل ورتالىققا باس پروكۋراتۋرانىڭ دەپارتامەنتى مارتەبەسى بەرىلىپ, ايماقتارداعى بارلىق وسىنداي ورتالىقتار وعان تىكەلەي باعىناتىن بولدى. بۇل قۇزىرەت اتالعان جۇيەگە «پروكۋراتۋرا تۋرالى» جاڭا زاڭعا ساي باقىلاۋ-قاداعالاۋ جۇمىستارىن ءوز بەتىنشە دەربەس ۇيىمداستىرۋ مۇمكىندىگىن بەردى.
ءسويتىپ, 2003 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ەلباسى جارلىعىمەن باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتى قۇرىلىپ, ول باس پروكۋراتۋرا شەگىندە قۇقىقتىق ستاتيستيكانى قالىپتاستىرۋ جانە ارنايى ەسەپ جۇرگىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قىزمەتى مەن وكىلەتتىگىن جۇزەگە اسىراتىن بولدى. سول جىلى جەلتوقسان ايىندا «مەملەكەتتىك قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ تۋرالى» ارنايى زاڭ دا قابىلداندى.
بۇل ەكى قۇجات وكىلەتتى ورگاننىڭ مەملەكەتتىك قۇقىقتىق ستاتيستيكا شەڭبەرىندەگى مارتەبەسىن, مىندەتتەرى مەن قىزمەتىن زاڭدىلىق تۇرعىسىنان انىقتاپ بەرۋمەن قاتار زاڭدارعا سايكەس قۇقىقتىق ستاتيستيكانى جەتكىزىپ وتىراتىن سۋبەكتىلەر ءتىزىمىن ءتۇزىپ بەردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ ورگانىن قۇرۋ جونىندەگى شەشىمىنىڭ تەك ءتيىمدى جانە قاجەت ەكەنىن عانا ەمەس, قۇقىقتىق ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردىڭ دەر ۋاقىتتىلىعىن, تولىقتىعىن, شىنايىلىعى مەن انىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ دە دۇرىس قادام بولعاندىعى بۇگىندە دالەلدەنىپ وتىر.
قۇقىقتىق ستاتيستيكا مەن ارنايى ەسەپكە الۋدىڭ ءبىرتۇتاس پروكۋراتۋرالىق مەملەكەتتىك ورگاننىڭ اياسىندا شوعىرلانۋىنىڭ ارقاسىندا قىسقا مەرزىم ىشىندە جانە ۇيىمداستىرۋ جاعىنان كوپ قيىنشىلىقتار مەن بوگەسىندەرگە ۇرىنباي-اق مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار مەن جالپى جۇرتشىلىقتى قوعامداعى قىلمىستىلىقتىڭ شىنايى احۋالى, قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارى مەن سوتتاردىڭ ءىس جۇرگىزۋ قىزمەتىنىڭ ساندىق-ساپالىق كورسەتكىشتەرى جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كاسىپكەرلەردى قورعاۋى مەن قولداۋى جونىندەگى جۇمىستارى تۋرالى بارىنشا تولىق تا شىنايى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتەتىن سەنىمدى جۇيە قالىپتاستىرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
قۇقىقتىق ستاتيستيكا قالىپتاستىراتىن اقپاراتتار پروكۋرورلىق قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە, سونداي-اق بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار, ءتىپتى ەلىمىزدىڭ جوعارى باسشىلىعى شەشىم قابىلداعان كەزدە دە نەگىزگى دەرەككوز بولىپ سانالاتىنىن جاسىرمايمىز. ياعني, ءبىزدىڭ كوميتەت مەملەكەتتى جانە جۇرتشىلىقتى جەدەل دە شىنايى قۇقىقتىق اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتەتىن وزىندىك ءبىر شتابقا اينالىپ وتىر. وعان كوميەت جۇمىسىنىڭ بۇگىنگى كولەمىن كەلتىرسەك تە جەتكىلىكتى. ەگەر 1998 جىلى بۇل جۇيە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, زاڭدى تۇلعالار مەن جەكە ادامداردىڭ 33 مىڭ سۇراۋىنا جاۋاپ بەرسە, وتكەن 2011 جىلى بۇل كورسەتكىش 20 ميلليوننىڭ ۇستىنە شىعىپ, ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارىنىڭ سانىنان دا استى.
بۇل اۋقىمدى جۇمىستاردى اتقاراتىن 5 اقپاراتتىق جۇيە ۋاقىت تالابىنا ساي كومپيۋتەرلەندىرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالىق جانە باعدارلامالىق قۇرالدارىنىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى ۇنەمى جەتىلدىرىلىپ وتىرىلدى. ولار بۇگىندە تەك اقپارات الىپ قانا قويمايتىن, بارلىق پايدالانۋشىلار ارىز-شاعىمدارىن اكتىلەرىن جىبەرەتىن, تىركەيتىن جانە ولاردىڭ قارالۋ بارىسىن قاداعالاپ وتىرا الاتىن امبەباپ پورتالدارعا اينالعان.
سونىڭ ارقاسىندا سوڭعى جىلدارى جۇيەمىزگە بىرقاتار جاڭا جوبالاردىڭ ەنگىزىلگەنىنەن كوپشىلىك حاباردار عوي دەپ ويلايمىن. ماسەلەن, قازىر ىشكى ىستەر ورگاندارىندا قولدانىلاتىن ارىزداردى ەسەپكە الۋدىڭ ەلەكتروندى تىركەۋ كىتاپشاسى تارتىبىنە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ءسويتىپ, ارىز-شاعىمدار الدىڭعى ورىنعا شىعىپ, ولاردىڭ قارالۋى اناعۇرلىم جاقساردى. ونىڭ ناتيجەسى انىق كورىنىپ تۇر. قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا ارىز تۇسكەن مەزەتتەن بەرگى العاشقى 3 كۇنگە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ, ول «جەدەلدىك مەرزىمى» دەپ اتالادى. ەلەكتروندى تىركەۋ جاپپاي ەنگىزىلگەن بىلتىرعى 2011 جىلى جالپى كەلىپ تۇسكەن ارىزداردىڭ 64 پايىزى وسى جەدەل مەرزىم ىشىندە قارالىپتى. ال مۇنىڭ الدىنداعى جىلدارى بۇل كورسەتكىش 50 پايىز عانا بولاتىن.
وسى جوبا ەنگىزىلىپ, ارىز-شاعىمداردى قاراۋ ساتىلارى اشىقتىققا يە بولعاننان بەرى قىلمىستاردى تىركەۋ سانى دا ءوستى. سوعان سايكەس تىركەلگەن قىلمىستار سانى ەسەلەپ ارتتى. اسىرەسە, بۇرىن ءداستۇرلى تۇردە تىركەۋدەن جاسىرىلىپ كەلگەن قىلمىستىڭ ۇرلىق, توناۋ, بۇزاقىلىق سياقتى ساناتتارىنىڭ بۇگىنگى كۇنى ءوسىپ وتىرعانى بۇل ارادا كوپشىلىككە تۇسىنىكتى شىعار دەپ ويلايمىن. بۇل ەلىمىزدە قىلمىستىڭ وسكەنىن ەمەس, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇرتشىلىقتىڭ ارىز-شاعىمدارىن تىركەۋ مەن تەكسەرۋگە جاۋاپتى قاراۋىنان بولىپ وتىرعان ءجايت ەكەنى انىق. ءسويتىپ, جاڭا تەحنولوگييالاردىڭ ارقاسىندا قىلمىستاردى تىركەۋ ءتارتىبىن جاڭا ساپالىق ساتىعا كوتەرۋدىڭ ناتيجەسىندە ءبىز ەلىمىزدەگى قىلمىستىلىقتىڭ شىنايى كورىنىسىنە يە بولدىق.
اتالعان جوبانى ەنگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە «ەلەكتروندى تالون», «ينتەرنەت ارقىلى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ارىز-شاعىمدار مەن حابارلامالاردى, سونداي-اق باسقا دا اقپاراتتاردى بەرۋدىڭ ەلەكتروندى پورتالى» سياقتى جوبالاردى جاساپ, ەنگىزۋ مۇمكىن بولدى.
«ەلەكتروندى تالون» جوباسى قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارى قىزمەتىنە قوعامدىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرىپ, ارىز بەرۋشىگە ناقتى ۋاقىت كەستەسىندە وزدەرىنىڭ شاعىمدارىن ينتەرنەت, سمس-حابارلاما مەن كولل-ورتالىقتار ارقىلى اقپارات الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىردىڭ وزىندە 7 مىڭعا جۋىق ارىز بەرۋشى وسى قىزمەتتى پايدالانعان. سونداي-اق, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار تالون ارقىلى ءوزىنىڭ ارىزىنىڭ ودان ارعى جاي-كۇيىن, ول جونىندە اكىمشىلىك ءوندىرىس قوزعالدى ما نەمەسە قوزعالمادى ما دەگەن سياقتى قابىلدانعان شەشىمدەر تۋرالى ءبىلىپ, ونىمەن كەلىسپەگەن جاعدايدا ودان ءارى شاعىمدانا الادى.
«ينتەرنەت ارقىلى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ارىز-شاعىمدار مەن حابارلامالاردى, سونداي-اق باسقا دا اقپاراتتاردى بەرۋدىڭ ەلەكتروندى پورتالى» جوباسى ەلەكتروندى ساندىق قولتاڭباسى بار ازاماتتارعا ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە ينتەرنەت ارقىلى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قىلمىستار مەن وقيعالار تۋرالى ارىز-شاعىم بەرۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزادى. ازىرشە مۇنداي جۇيە ىشكى ىستەر جانە قارجى پوليتسياسى ورگاندارىنا ەنگىزىلدى.
وندا جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ بەرگەن ارىز-شاعىمى اۆتوماتتى تۇردە قىلمىستار مەن وقيعالار تۋرالى ارىزداردى ەلەكتروندى تىركەۋ كىتابىنا كەلىپ تۇسەدى. بۇل ولاردى جاسىرىپ قالۋ مۇمكىن ەمەس دەگەن ءسوز. ونىڭ ەرەكشەلىگى دە وسىندا. بۇدان ءارى قاراي ارىز بەرۋشىلەر جەكە ەلەكتروندى پوشتاسى نەمەسە سمس-حابارلاما ارقىلى وزدەرىنىڭ ارىز-شاعىمدارى بويىنشا قابىلدانعان شارا تۋرالى اۆتوماتتى تۇردە اقپارات الادى.
ەلباسىمىز شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ, ول ءۇشىن ولاردىڭ جۇمىسىن جان جاقتى قورعاپ وتىرۋ قاجەتتىگىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. وسىعان وراي جوعارىدا ايتىلعان ەلەكتروندى تالوننىڭ ىزىمەن «بيزنەس تىرەگى» دەپ اتالاتىن جوبانى جۇزەگە اسىردىق. كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە تەكسەرۋ جۇرگىزۋ راسىمدەرىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان بۇل جوبا قازىر كاسىپكەرلەردىڭ شىن مانىندەگى تىرەگىنە اينالىپ, ولاردىڭ كەڭ قولداۋىنا يە بولدى. وعان وسى جوبا ەنگىزىلگەننەن بەرى 5 مىڭنان استام كاسىپكەردىڭ جۇگىنگەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىن.
ءار جوبانى ەنگىزەر الدىندا ونى مۇقيات زەرتتەپ, بۇل جونىندە الەمدىك دەڭگەيدە نە جاسالىپ جاتىر دەگەن ماقساتپەن ونى دا زەردەلەپ الامىز. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكاسى جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ جانە ەنگىزۋ جاعىنان الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىندە تۇرعانىن نىق سەنىممەن ايتا الامىن. وعان الەمنىڭ 40-تان استام ەلىنىڭ پروكۋراتۋرا وكىلدەرى قاتىسقان وتكەن جىلعى حالىقارالىق پروكۋرورلار اسسوتسياتسياسى جينالىسىنا كەلگەندەردىڭ پىكىرىنەن كوزىمىز جەتتى. ولاردىڭ ءبىرازى قۇقىقتىق ستاتيستيكا قالىپتاستىرۋداعى ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزگە ءتانتى بولىپ, ايرىقشا قىزىعۋشىلىق تانىتتى. ولاردىڭ ىشىندە اقش, رەسەي, گەرمانيا سياقتى الەمدىك كوشباسشى ەلدەر دە بار.
جۋىردا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ باس پروكۋراتۋراسى قۇقىقتىق ستاتيستيكا باسقارماسىنىڭ باستىعى ولەگ ينساروۆتان حات الدىق. وندا: «قازىر ءبىز رەسەي فەدەراتسياسى باس پروكۋراتۋراسىنىڭ جۇكتەگەن جاڭا مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن ۇيىمدىق-تەحنيكالىق جانە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق شارالار كەشەنىن جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الدىق. بۇل شارالاردىڭ نەگىزىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋراتۋراسىنىڭ وڭ تاجىريبەلەرىن الىپ وتىرمىز. سوندىقتان دا سىزدەردىڭ ەل پرەزيدەنتىنىڭ باس پروكۋراتۋرا جۇيەسى ىشىندە قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەت قۇرۋ جونىندەگى شەشىمى ۇلكەن كورەگەندىك دەپ بىلەمىز. ول تۇپتەپ كەلگەندە, قىلمىستىلىقپەن كۇرەس, زاڭدىلىق پەن قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا ءتيىمدى تەتىك جاساۋعا جول اشتى» – دەپ جازىپتى. دەمەك, «سىرت كوز سىنشى» دەگەندەي ماسكەۋلىك ارىپتەسىمىز ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ ءمان-مازمۇنىن ءدوپ باسقان دەپ ويلايمىز.
ساۋلە ايتپاەۆا, باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەت توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى.