جۇما, 21 جەلتوقسان 2012 6:53
ەۋروپا سىيلىققا لايىقتى ما؟
قازىرگى زامانعى ەڭ بەدەلدى سىيلىق – نوبەل سىيلىعىنىڭ ەۋرووداققا بەرىلگەنىنە دە ءبىر اپتادان اسا ۋاقىت وتسە دە, سوعان قاتىستى اڭگىمە ءالى سوزىلىپ جاتىر. اسىرەسە, ءبىراز ساياساتشىلار بۇل سىيلىققا ەۋروپا قاۋىمداستىعىنىڭ لايىقتىلىعىنا كۇمان كەلتىرەدى.
جۇما, 21 جەلتوقسان 2012 6:53
ەۋروپا سىيلىققا لايىقتى ما؟
قازىرگى زامانعى ەڭ بەدەلدى سىيلىق – نوبەل سىيلىعىنىڭ ەۋرووداققا بەرىلگەنىنە دە ءبىر اپتادان اسا ۋاقىت وتسە دە, سوعان قاتىستى اڭگىمە ءالى سوزىلىپ جاتىر. اسىرەسە, ءبىراز ساياساتشىلار بۇل سىيلىققا ەۋروپا قاۋىمداستىعىنىڭ لايىقتىلىعىنا كۇمان كەلتىرەدى.
حالىقارالىق جاعدايدى ساۋىقتىرعانى, بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋ ىسىنە ۇلەس قوسقانى ءۇشىن ۇيىمدارعا نوبەل سىيلىعىن بەرۋ بۇرىننان بار ءۇردىس. بىراق مەملەكەتتەر قاۋىمداستىعىنا بەرۋ, ءسىرا, العاشقى شىعار. بۇرىن ماگاتە سياقتى حالىقارالىق ۇيىمعا بەرگەنىنە تۇسىنىستىكپەن قاراعانبىز. ەگەر سول اگەنتتىك بولماسا, بۇل كۇندە ءبىراز ەل, ونىڭ ىشىندە ميليتاريستىك ساياسات ۇستانعان ەلدەر يادرولىق قارۋعا يە بولىپ, بۇكىل الەمگە قاۋىپ توندىرەر ەدى. سوندىقتان دا سول ماگاتە-ءنىڭ باس ديرەكتورى مۇحاممەد ءال-بارادەيگە جانە اگەنتتىكتىڭ ون قىزمەتكەرىنە نوبەل سىيلىعى بەرىلگەنىن جۇرت ءجون ساناعان. ال سول ون قىزمەتكەردىڭ ءبىرى – قازاق ازاماتى دوستاي رامانقۇلوۆ بولعانىنا ءبىز دە قۋانعانبىز.
ال ەۋرووداققا مۇنداي سىيلىق بەرىلۋىندە نەندەي قيسىن بار, ول سونشالىقتى نە تىندىرىپتى دەيدى ءبىراز جۇرت. نوبەل سىيلىعى كوميتەتىنىڭ توراعاسى تۋربەرند ياگلانتتىڭ جاۋابى بىلاي: «ەۋروپا اسا قيىن جاعدايدى باستان كەشىپ جاتقاندا, نورۆەگيالىق نوبەل كوميتەتى ەۋروپاداعى تىنىشتىق ءۇشىن ەۋرووداقتىڭ قانداي ءمانى بارلىعىن ەسكە سالعىسى كەلدى», دەيدى. ءبىراز ساياساتشىلار, ساراپشىلار, ولاردى قولدايتىن اقپارات قۇرالدارى داعدارىسقا ۇشىراپ وتىرعان ەۋروپاعا مۇنداي بەدەلدى سىيلىقتىڭ بەرىلگەنىن ارتىق كورەدى. ارينە, مۇندايدا مىسالعا قارىزعا بەلشەسىنەن باتقان ءبىراز ەلدەر – گرەكيا, پورتۋگاليا, يسپانيا, يتاليا سياقتى ەلدەر كەلتىرىلەدى. سىرت قاراعاندا, بۇل سوزدەردىڭ جانى بار سياقتى. بىراق سوعان تەرەڭىرەك ۇڭىلەيىكشى. ءبىراز جايعا باسقاشا باعا بەرىلەرى انىق.
ەگەر ەۋرووداق, وعان قۇرلىقتىڭ 27 ەلى كىرەدى, ءوز مۇشەسى گرەكياعا كومەك كورسەتپەگەندە, ونىڭ جاعدايى قالاي بولار ەدى؟ سونداي-اق, تىعىز ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ ارقاسىندا قانشاما ەل داعدارىستىڭ قىسپاعىنا شىداس بەردى. ەگەر ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق وداعى بولماسا, كۇيزەلىسكە ۇشىراعان ەلدەر گرەكيامەن شەكتەلەر مە ەدى؟
بۇل – اڭگىمەنىڭ ەكونوميكالىق جاعى. ايتپەسە, بۇل وداقتىڭ ناتو-داي قالقانى بولماسا, سوعىس دەيتىن كەساپات بۇگىنگە دەيىن قۇرلىقتىڭ قانشا ەلىن شارپىر ەدى؟ كەشەگى يۋگوسلاۆيا وداعىنىڭ كۇيرەگەن كەزىندە ۇلكەن سوعىستىڭ وتىن ءوشىرگەن دە وسى ەۋرووداق, ونىڭ اسكەري قالقانى ناتو بولعان جوق پا؟ نوبەل سىيلىعى كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى سوعان مەڭزەپ وتىر.
سىيلىقتى ەۋروپا قاۋىمداستىعىنىڭ ءۇش باسشىسى – ەۋروپا كەڭەسىنىڭ توراعاسى حەرمان ۆان رومپەي, ەۋروپا كوميسسياسىنىڭ توراعاسى جوزە مانۋەل بارروزۋ جانە مارتين شۋلتس قابىلدادى. رەسمي شارا ۇستىندە ولار ءسوز ءسويلەپ, قاۋىمداستىقتىڭ بۇل سىيلىققا لايىقتى ەكەنىن, الداعى ۋاقىتتا دا باعالانعان ىستەرىن ودان ءارى جالعاستىراتىندارىن ايتتى. رومپەيدىڭ مىنا ءبىر پىكىرى ءماندى: سوعىستى الدىن الۋ ءۇشىن «ەۋروپانىڭ قۇپيا قارۋى بار. ول – پىكىر تالاسى. ۇستەل اينالاسىندا وتىرىپ تالاسقان سوعىس مايدانىندا تالاسقاننان جاقسىراق».
بەدەلدى سىيلىقتى الۋ راسىمىنە ەۋروپاداعى 21 ەلدىڭ باسشىلارى, ونىڭ ىشىندە گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەل, فرانتسيا پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاند جانە يتاليا پرەمەرى ماريو مونتي كەلدى. وسى جەردە التى ەلدىڭ باسشىسى, سونىڭ ىشىندە ۇلىبريتانيا پرەمەرى دەۆيد كەمەروننىڭ كەلمەي قالعانىن بىرەۋلەر سول سىيلىقتىڭ ورىنسىز بەرىلگەنىنە نارازىلىقتاي سيپاتتايتىنى بار. بۇل ەندى ەۋروپانى جامانداۋعا جەلەۋ ىزدەۋشىلەردىڭ ارەكەتى ەكەنى داۋسىز.
ەلدىكتى ساقتاپ قالۋعا قارجى ىزدەيدى
قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكاسىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن جانە مەملەكەتتىلىگىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن 7 ميلليارد دوللار قارجى كەرەك ەكەن. جاقىندا تۇساۋى كەسىلگەن 5 جىلعا ارنالعان جوسپاردا وسىنداي ەسەپ كەلتىرىلگەن.
ەندىگى ماقسات – سونداي قارجى تابۋ. بۇل ماقسات جولىندا ءبىراز ارەكەت جاسالىپ تا جاتىر. ءوزىنىڭ باتىسقا, ناقتىراق ايتقاندا, گەرمانياعا ساپارى كەزىندە ەل پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ بۇل ماسەلەگە ايرىقشا نازار اۋداردى. نەمىستەرگە, ەۋرووداققا قارجى بەرمەي وتىرعانى ءۇشىن قاتتى وكپەسىن ايتتى, ءبىراز سىناپ تا تاستادى. ءتىپتى قىزا-قىزا كەلىپ, وزدەرى «ورتالىق ازيادا دەموكراتيانى دامىتپاسا, ەكىنشى سوزبەن ايتقاندا, قىرعىزستاندا پارلامەنتتىك دەموكراتيانى ورنىقتىرماسا, ورتالىق ازيادا جاڭا اۋعانستان پايدا بولاتىنىن» ايتىپ, قورقىتتى دا.
اتامباەۆتىڭ ءسوزىن كەلتىرەيىك. «ءبىر مىسال, بىزگە ەۋرووداق ەكى جىل بويى ۋادە بەرسە دە, نەسيەگە 15 ميلليون ەۋرو بەرمەي كەلەدى. 15 ميلليارد ەمەس, 15 ميلليون ەۋرو! ال بيىل عانا قىرعىزستانعا ۇقساس ءبىر ەلگە 670 ميلليون ەۋرو گرانت بولگەن… 100-200 ميلليارد ەۋرو نەسيە ءبولىنىپ جاتادى, ال ورتالىق ازياداعى دەموكراتيا ورناتۋعا تالپىنىپ جاتقان, دەموكراتيا جولىمەن كەلە جاتقان, پارلامەنتتىك دەموكراتيانى قۇرىپ جاتقان ەلگە ەكى جىلدا 15 ميلليون ەۋرو نەسيە بەرۋ قيىن بولىپتى», دەپ اشىنا ايتتى. بۇل سوزدەرىنە تۇسىنىكتەمە بەرسەك, قىرعىز اعايىنداردىڭ شامىنا ءتيىپ كەتۋىمىز مۇمكىن.
نەسيەنى, ءسىرا, بىلاي سۇراماسا كەرەك, ەلدە تىنىشتىق بولسا, جۇمساعان قارجىسىنىڭ پايدامەن قايتاتىنىنا سەنىم بولسا, ينۆەستورلاردىڭ وزدەرى كەلەتىنى بەلگىلى. بيلىك ءۇشىن قىرقىسىپ, توبەلەسىپ جاتۋدى دەموكراتيا دەۋ دە قيىن-اۋ. ەكونوميكالىق كۇيزەلىسكە سوقتىراتىن دەموكراتيانى قىرعىز اعايىنداردىڭ وزدەرى دە قۇپ كورىپ جاتپاعانداي. سول كۇيزەلىستەن بۇل ەلدىڭ كوپتەگەن ازاماتتارى بالا-شاعاسىن اسىراۋ ءۇشىن شەتەل اسىپ, ناپاقاسىن سىرتتان تاۋىپ ءجۇر.
سودان دا اۋعانستانمەن قورقىتىپ, دەموكراتيامەن قىزىقتىرىپ, قىرعىز اعايىنداردىڭ ينۆەستور تابۋى قيىن. اسىرەسە, باتىس ەلدەرى دۇنيەسىن شاشا قويمايدى. ال رەسەيدىڭ ءجونى بولەك. بۇل ەل باسقانى ءوز ىقپالىندا ۇستاۋى ءۇشىن ەش نارسەسىن ايامايدى. قىرعىز اعايىنداردىڭ جاڭا جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋىنا دا قولۇشىن بەرەتىن الدىمەن ورىس اعايىندار بولىپ وتىر. وزدەرىنىڭ دامۋىنا قاجەت 7 ميلليارد دوللار قارجىنىڭ 4,2 ميللياردىن قىرعىزدار رەسەيدەن الۋدى جوسپارلاسا, قىتاي 1 ميلليارد دوللارعا ۋادە بەرىپتى. قالعانىن اقش-تان, تۇرىكتەردەن سۇراماق. دۇنيەجۇزىلىك بانك جانە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ولاردىڭ الاقانىنا نە سالارى بەلگىسىز, ال قول جايعاندارى انىق.
سول 7 ميلليارد دوللار نەگە جۇمسالماق؟ الدىمەن ەنەرگەتيكاعا. بۇل سالاداعى 15 جوبا ءۇشىن 5,5 ميلليارد كەرەك ەكەن. كولىك پەن كوممۋنيكاتسياعا 900 ميلليونى كەتپەك. اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا 400 ميلليونىن جۇمساماق. وسىناۋ جوبالار جۇزەگە اسسا, قىرعىز اعايىندار وزدەرىنىڭ ەلدىگىن ساقتاپ قالىپ, ەكونوميكاسىن جانداندىرادى ەكەن.
ايتپەسە, جاعداي قيىن كورىنەدى. ونى المازبەك اتامباەۆتىڭ ءوزى ايتادى. Reiter اگەنتتىگىنىڭ ءمالىمدەۋىنشە, پرەزيدەنت: «حالىقارالىق ساراپشىلار بۇرىنعىسىنشا قىرعىزستاندى قابىلەتسىز مەملەكەت سانايدى», دەپتى. بىراق اتامباەۆ بولاشاقتان ءۇمىتسىز ەمەس, ول «2017 جىلعا قاراي قىرعىزستان ۇدەمەلى دامۋشى مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋعا ءتيىس», دەگەندى دە ايتىپ وتىر.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».
سولاي بولعاي دەپ تىلەيىك.