ءبىر قاپ بالىق
2000 جىلى الماتىدان اتىراۋعا قونىس اۋدارعان يليا جاقانوۆ جاڭا جەرگە تەز ۇيرەندى. الدىندا عانا تالانتتى اكتەر, ءسۇيىكتى بالاسى دانيار قايتىس بولىپ, كوڭىلى قۇلازىپ جۇرگەن-ءدى. ادەبيەت جاناشىرى, ۇلكەن ءجۇرەكتى ازامات يمانعالي تاسماعامبەتوۆ بىرنەشە ونەر جانە مادەنيەت قايراتكەرىنىڭ اتىراۋعا كوشىپ كەلۋىنە جاعداي جاساعان ەدى. سولاردىڭ قاتارىندا كومپوزيتور, مۋزىكا زەرتتەۋشىسى يليا جاقانوۆ تا بار بولاتىن.
اتىراۋعا كەلگەن سوڭ ىلەكەڭنىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلىپ, كوپتەن ويدا جۇرگەن شىعارمالارىن جازا باستادى. الماتىداي ەمەس, اۋاسى تازا, شاعىن قالا, شىنىندا جۇمىس ىستەۋگە قولايلى ەدى. جۇرتشىلىقتىڭ شىنايى پەيىلدەن تۋعان ىقىلاسى دا قاتتى اسەر ەتتى. كوڭىلى كوتەرىلدى, شابىتىنا شابىت قوسىلدى. كوپتەن ويىندا جۇرگەن, جۇرەگىن ۇيىتقان تۋىندىلارى اق قاعازعا اعىل-تەگىل توگىلدى.
2000 جىلى الماتىدان اتىراۋعا قونىس اۋدارعان يليا جاقانوۆ جاڭا جەرگە تەز ۇيرەندى. الدىندا عانا تالانتتى اكتەر, ءسۇيىكتى بالاسى دانيار قايتىس بولىپ, كوڭىلى قۇلازىپ جۇرگەن-ءدى. ادەبيەت جاناشىرى, ۇلكەن ءجۇرەكتى ازامات يمانعالي تاسماعامبەتوۆ بىرنەشە ونەر جانە مادەنيەت قايراتكەرىنىڭ اتىراۋعا كوشىپ كەلۋىنە جاعداي جاساعان ەدى. سولاردىڭ قاتارىندا كومپوزيتور, مۋزىكا زەرتتەۋشىسى يليا جاقانوۆ تا بار بولاتىن.
اتىراۋعا كەلگەن سوڭ ىلەكەڭنىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلىپ, كوپتەن ويدا جۇرگەن شىعارمالارىن جازا باستادى. الماتىداي ەمەس, اۋاسى تازا, شاعىن قالا, شىنىندا جۇمىس ىستەۋگە قولايلى ەدى. جۇرتشىلىقتىڭ شىنايى پەيىلدەن تۋعان ىقىلاسى دا قاتتى اسەر ەتتى. كوڭىلى كوتەرىلدى, شابىتىنا شابىت قوسىلدى. كوپتەن ويىندا جۇرگەن, جۇرەگىن ۇيىتقان تۋىندىلارى اق قاعازعا اعىل-تەگىل توگىلدى.
اتىراۋدىڭ قاق ورتاسىنان جايلى پاتەر العان ىلەكەڭ كورشىلەرىمەن تانىسىپ, ءبىر-بىرلەرىن قوناققا شاقىرىسىپ, ارالاسىپ كەتتى.
ىرگەلەس كورشىلەرى اقىن حاميت ەرعاليەۆتىڭ تۋىسى دۇيسەنبەكتىڭ سۇيەگى تاما, كەلىننىڭ ەسىمى اقليما. بۇلار جەرگىلىكتى اتىراۋلىقتار. اسلان دەگەن ۇلدارى ىلەكەڭدى كورگەن جەردە سالەمدەسىپ, جاقىن تارتىپ جۇرەدى. اسلان كەيدە وزەننەن اۋلاعان بالىعىنان ىلەكەڭ ۇيىنە اكەپ تاستايدى.
ەكى وتباسىنىڭ اراسىندا وسىلايشا جاقسى قارىم-قاتىناس ورنادى.
قىركۇيەك ايى ورتادان اۋىپ, كۇن سالقىنداي باستاعان. ءبىر كۇنى اقليما كەلىن كەلدى دە:
– ءبىزدىڭ اسلان بالىق اۋلايتىن اۋ ساتىپ الىپتى. وزەنگە شىعىپ, بالىق اۋلاپ دەمالىپ قايتايىق, – دەدى ادەتتەگى اقجارقىن قالپىمەن ىزەت بىلدىرە.
كورشىلەر جەمىس-جيدەك, جەڭىل-جەلپى اس-سۋلارىن الىپ, جايىق وزەنىنىڭ جاعاسىنا كەلدى.
ىلەكەڭنىڭ قاسىندا جەڭگەمىز تيىشكۇل. نەمەرەلەرى ايگەرىم وندا كىشكەنتاي. دۇيسەنبەك جىلدامداتىپ وزەنگە اۋ قۇرىپ, اينالاسى جارتى ساعاتتىڭ ىشىندە ونشاقتى بالىق ۇستادى. وعان ىلەكەڭدەر قۋانىپ, تيىشكۇل جەڭگەي مەن اقليما ەكەۋى بالىق تازالاپ, تاباعا قۋىرا باستادى.
اينالا كەرەمەت! جايىقتىڭ ادەمى ءيىرىمى! ۇلكەن ايدىن! كومپوزيتوردىڭ جۇرەگى ەلجىرەپ, جان سارايى راحات سەزىمگە بولەندى. ولاي قارايدى, بىلاي قارايدى. ويىنا اسەم ساز ورالادى, شىرقاپ ءان ايتقىسى كەلەدى. اسپاندا باياۋ جىلجىعان اقشا بۇلتتار. سوناۋ بيىكتە قۇيقىلجىتا سايرايدى ءتينامداي بوزتورعاي.
كۇن تىپ-تىنىق. ماۋجىراعان سارشا تامىز.
– عاجا-اپ! – دەدى كومپوزيتور تولقىپ.
جايىقتىڭ بەتى تولعان قايىقشى. كومپوزيتور ساناي-ساناي, سانىنا جەتە المادى. كەمى ەلۋ قايىقشى ءجۇر-اۋ!
باسىنداعى قالپاعىن كوزىنە تۇسىرە كيىپ, جايىق وزەنىن جاعالاپ اسىقپاي كەلە جاتقان. قارماق سالىپ, بالىق اۋلاپ وتىرعان اقسارى جىگىت كومپوزيتوردان كوز الماي, قاراپ تۇردى-تۇردى دا:
– اعا, باس كيىمىڭىزدى شەشىڭىزشى, – دەدى. ءوتىنىپ تۇر.
يليا قالپاعىن شەشتى.
قايىقشى تاعى قولقا سالدى:
– انا جاردان بەرى ءتۇسىڭىز. قۇلاپ قالماڭىز. بىلاي, بىلايىراق… ءجۇرىڭىز…
كومپوزيتور تاڭ-تاماشا. قايىقشى جىگىتتىڭ ايتقانىن ىستەدى.
كەلەسى ساتتە الگى جىگىت جولداستارىنىڭ اتتارىن اتاپ, داۋىستاپ شاقىرا باستادى. ءاپ-ساتتە بەس-التى جىگىت ەسكەكتەرىن ەسىپ, جەتىپ-جەتىپ كەلدى. اقسارى جىگىت كەلگەندەرگە قاراپ:
– الدارىڭدا تۇرعان اتاقتى «ەدىل-جايىقتىڭ» اۆتورى – يليا جاقانوۆ. و-وي! «ەدىل-جايىق» گيمن عوي!.. گيمن!.. كەشە عانا ءىلاعامدى تەلەۆيزوردان كوردىم. اڭگىمەسىن تىڭدادىم. قۇدايعا ءشۇكىر, ارامىزدا ءجۇر. بۇل كىسىمەن بىرگە الماتىدان كەلگەندەردىڭ ءبارى الاتىنىن الىپ, سالاتىنىن سالىپ, كەتىپ قالعانىن بىلەسىڭدەر… ال يليا اعامىز ءالى وسىندا… جىگىتتەر, جاعداي بىلاي. باسقا بالىقتىڭ كەرەگى جوق. تەك سۋداكتان, جاعاعا قاراي لاقتىرىڭدار.
قايىقتاعىلار بالىقتارىن جاعاعا توپىلداتا لاقتىرىپ, ءۇيىپ تاستادى.
– ءاي, ىنىشەك! ءوزىمىز دە اۋلاپ جاتىرمىز. پەيىلىڭە راحمەت, اينالايىن! قازىر عانا ونشاقتى بالىق ۇستادىق. مىنانىڭ ءبارىن قايتەم؟ – دەدى ىلەكەڭ.
– اعا, بۇل ءسىزدىڭ نەسىبەڭىز! ءبىزدىڭ قۇرمەتىمىز! امان ءجۇرىڭىز ورتامىزدا! دەنىڭىز ساۋ بولسىن!..
قايىقشى جىگىتتەر قايىقتارىن بۇرىپ كەتىپ قالدى.
اسلان جاعاداعى بالىقتاردى جينادى. تۋرا ءبىر قاپ شىقتى.
سول كۇنى ىلەكەڭدەر جايىقتىڭ جاعاسىندا جاقسىلاپ دەم الدى. بالالار اسىر سالىپ مارە-سارە وينادى.
كەشقۇرىم يليا اعالار اتىراۋعا, ۇيلەرىنە كەلدى. ءبىر قاپ بالىقتى كورشىلەرىنە تاراتىپ بەردى.
«ۇكىمەت تاستاپ كەتكەن كىسى…»
ءبىر كۇنى ۇيگە قوناقتار كەلەتىن بولدى دا, يليا اعا مەن تيىشكۇل جەڭگەي «كوكتەم» بازارىنا جەمىس-جيدەك, ونى-مۇنى الۋعا باردى. ىلەكەڭ:
– مەن وتىرا بەرەيىن, سەن ءوزىڭ بارىپ كەل, – دەدى ايەلىنە.
– تاڭەرتەڭنەن قوزعالماي جازۋ جازدىڭ. دالاعا شىعىپ, بوي جازىپ, جۇرتقا قاراساڭشى بىلاي…
– جۇرگىزبەيدى ايەلدەر «اعالاپ»… وتىرا تۇرايىن…
تيىشكۇل جەڭگەمىزدەن ءسوز قالعان با:
– نەسى بار تانىپ, امانداسىپ جاتسا! جاقسى ەمەس پە قايتا! – دەيدى ىلەكەڭدى اڭگىمەگە جەتەلەپ.
– ماشينادا وتىرا تۇرايىن. ءوزىڭ بارىپ كەل. كوپ كەشىكپە. دالا كۇيىپ تۇر. ماشينانىڭ ءىشى ودان دا ىستىق, – دەدى يليا.
– جىلدام كەلەم, ىستىقتاساڭ كولەڭكەگە بارىپ تۇر, – دەگەن جەڭگەمىز بازارعا جونەلە بەردى.
شىنىندا, كومپوزيتوردى كورگەن ساتۋشى ايەلدەر سالەمدەسىپ, قال-جاعدايىن سۇراپ, تۇرىپ الاتىنى بار. ەلدىڭ وزىنە نازار اۋدارىپ, اڭگىمەگە تارتقانىنان ىڭعايسىزدانعان ىلەكەڭ ماشينا ىشىندە قالدى.
… «قازىر كەلەمىن» دەگەن جەڭگەمىز جۋىق ارادا ورالا قويمادى. يليا اعا تىسقا شىعىپ, انانداي جەردەگى دۇكەننىڭ كولەڭكەسىنە بارىپ تۇردى. كوزىندە قارا كوزىلدىرىك. ۇستىندە قىسقا جەڭ جەيدە. باسىندا اق قالپاق. جاقىنداپ كەلمەسە, بوتەن ادامدار تانىمايتىنداي كيىنگەن.
بەس-ون مەتردەي جەردە, جۇزدەرى ىستىقتان توتىققان اق جاۋلىقتى ايەلدەر ساۋدا جاساپ وتىر. ساتقاندارى ۇساق-تۇيەك, كاكىر-شۇكىر زاتتار.
ءبىر كەزدە كومپوزيتوردىڭ قۇلاعى ەلەڭ ەتتى. ماسساعان! قايدا تانىماعاندارى. ەكى-ءۇش ايەلدىڭ باستارى ءتۇيىسىپ, كۇبىر-سىبىرعا كوشىپتى.
– بىلەسىڭدەر مە, انا كىسىنى؟ – دەدى ورتا جاستارداعى ايەل قاسىنداعىلارعا سىبىرلاپ.
– كىمدى ايتىپ تۇرسىڭ؟ – ار جاعىنداعى تولىق ايەل كورشىسىنە قارادى.
– اقىرىن سويلەڭدەر, – دەيدى سوزگە ارالاسقان ءۇشىنشى ايەل دە داۋىسىن كوتەرمەي.
– يليا جاقانوۆ ەمەس پە؟
– انا جىلى, ءبىر توپ ءانشى-كۇيشىلەرمەن بىرگە الماتىدان ءبىزگە قونىس اۋدارعان كومپوزيتور…
– ە-ە, سويدەمەيسىڭ بە باعانادان… ۇكىمەت اكەپ تاستاپ كەتكەن جاقانوۆ قوي…
– كىم تانىمايدى ول كىسىنى…
– انە-ە, ايەلى كەلە جاتىر… ەستىپ قالماسىن, ۇيات بولادى…
ساتۋشى ايەلدەردىڭ سىبىرلاپ ايتقان اڭگىمەسىن ەستىگەن ىلەكەڭ جىميىپ, ماشيناسىنا بەتتەدى.
بۇلبۇل اۋەزى
يليا اعانىڭ الماتىدان 37 شاقىرىم جەردە, سۋموۆ ساياجايىندا باقشاسى بار ەدى. گەرمانياعا كوشكەن نەمىستەن ساتىپ العان ساياجايدىڭ جاقسى كۇتىمدە بولعانى كورىنەدى. جەمىس اعاشتارى اگرونوميالىق تالاپقا ساي وتىرعىزىلعان. كولەڭكەلەرى سايالى. توپىراعى قۇنارلى, ارامشوپتەن تازا. سۋى دا ءموپ-ءمولدىر. ەلەكتر جارىعى دا ۇقىپتىلىقپەن تارتىلعان. پەترو ەسىمدى كورشىسى بولدى. ءوزى ۇشقىش, جاسى يليا اعامەن شامالاس. بىراق قولىنىڭ سۋماقايلىعى بار. بۇرىندارى, كەڭەس وداعى كەزىندە ۇرلىق جاساعانى ءۇشىن بەس-التى جىل تۇرمەگە دە وتىرىپ شىققان. ءدايىم شارشاپ جانە كەيىپ جۇرەدى. قاباعى ءبىر اشىلمايدى. سەمىز ايەلى قان قىسىمىمەن اۋىرادى. بالالارى قاراسپايدى. پەترو ءوزىن دە, ايەلىن دە, بالالارىن دا اسا جاقسى كورمەيدى. كورىنگەنمەن ايقايلاسىپ, جانجالداسىپ جۇرگەنى. پەترو كورشىسى كەرەگىن الا بەرسىن دەپ, ىلەكەڭ ساياجايداعى ءۇيدىڭ ەسىگىن ادەيى بەكىتپەيدى.
كورشىسىنىڭ ءدىڭى جۋان جۇپارگۇل اعاشى بار. بۇتاقتارى جان-جاققا تاربيىپ قالىڭ وسكەندىكتەن, جەرگە دەيىن سالبىراپ جاتادى.
– مىناۋ اعاشتى كىشكەنە سيرەتپەيسىڭ بە؟ – دەدى بىردە يليا.
– سيرەتكىم كەلمەيدى…
– نەگە؟
– وندا ساندۋعاشتىڭ ۇياسى بار. بۇتاقتارىن سيرەتسەم, ۇياسى بۇزىلادى. تىڭداپ كورىڭىزشى! بۇلبۇلدىڭ سايراعانى عاجاپ! سول ءۇشىن اعاشقا قولىم كوتەرىلمەيدى. ايايمىن… مەن ءار كەزدە بۇلبۇلدىڭ اسەم ءۇنىن ۇيىپ تىڭدايمىن! تىڭداپ جاتىپ ايرىقشا دەم الامىن!.. اسەم اۋەندى ەستۋدەن ەش جالىققان ەمەسپىن!..
ىلەكەڭ ول كەزدە قازاق راديوسىنىڭ مۋزىكا رەداكتسياسىندا جۇمىس ىستەيتىن. «لەگەندا» دەگەن ماگنيتوفونى بار. داۋىستى تازا جازادى. راديودا حابارلاردى كوركەمدىك جاعىنان كۇشەيتۋ ءۇشىن, تابيعاتتىڭ نەشە ءتۇرلى قۇبىلىستارىن: ۇندەرىن, دىبىستارىن, تاسىر-تۇسىر كەرەمەت اۋەندەرىن, سۋدىڭ سىلدىرىن, بۇلتتاردىڭ كۇركىرەپ, نايزاعاي ويناۋىن, قۇستاردىڭ ءان سالۋىن قوسادى. كومپوزيتور وسىنداي اۋەندەرگە ۇنەمى قۇلاق ءتۇرىپ جۇرەتىن. ءبىر كۇنى ساياجايدا وتىرسا, جۇپارگۇل اعاشىنداعى بۇلبۇل سايرادى دەيسىز! كومپوزيتور بىردەن ماگنيتوفونعا جازدى. مىنا قىزىققا قاراڭىز! ساندۋعاش سايراپ وتىر. بىراق قاي جەردە وتىرعانى بەلگىسىز. ءوزى كورىنبەيدى.
– پەترونى مازاسىز دەيمىز! ۇساق دەيمىز! اپىر-اي, ءا؟! ادام بالاسىن تۇسىنبەيدى ەكەنبىز! ونىڭ جۇرەگى قانداي نازىك!.. – دەپ ويلادى ىلەكەڭ.
وسى وقيعادان سوڭ يليا جاقانوۆ كورشىسىنە دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتتى…
تولىمبەك ابدىرايىم,
جازۋشى.
استانا.