التى جىلدان بەرى الماتىعا جولى تۇسپەي جۇرگەن دوسىم اياق استىنان كەلەتىن بولىپ قالدى. ءۇي-ىشىمىزبەن قۋانىپ, مەيمان دالاعا كەلگەندەي بولماسىن دەپ, قوناق كۇتۋگە دايىندالا باستادىق. كومپيۋتەر قۇشاقتاپ وتىرعاندا ۇمىت بولا باستاعان اس مازىرلەرىن ەسكە ءتۇسىرىپ, كۋلينارياعا جۇگىرىپ كەتپەي, ەسكى دوسىمدى ەرەكشە كۇتىپ الۋعا كىرىستىم. ونىڭ دا ءوز ءجونى بار ەدى. ءبىر جاعى, ومىردە جولى بولماي, ءوز ادامىنا جولىقپاي, ءتۇرلى قىرسىققا تاپ بولىپ, قامىعىپ جۇرگەن قۇربىنىڭ كوڭىلى كوتەرىلسىن دەگەن نيەت قوي بىزدىكى.
التى جىلدان بەرى الماتىعا جولى تۇسپەي جۇرگەن دوسىم اياق استىنان كەلەتىن بولىپ قالدى. ءۇي-ىشىمىزبەن قۋانىپ, مەيمان دالاعا كەلگەندەي بولماسىن دەپ, قوناق كۇتۋگە دايىندالا باستادىق. كومپيۋتەر قۇشاقتاپ وتىرعاندا ۇمىت بولا باستاعان اس مازىرلەرىن ەسكە ءتۇسىرىپ, كۋلينارياعا جۇگىرىپ كەتپەي, ەسكى دوسىمدى ەرەكشە كۇتىپ الۋعا كىرىستىم. ونىڭ دا ءوز ءجونى بار ەدى. ءبىر جاعى, ومىردە جولى بولماي, ءوز ادامىنا جولىقپاي, ءتۇرلى قىرسىققا تاپ بولىپ, قامىعىپ جۇرگەن قۇربىنىڭ كوڭىلى كوتەرىلسىن دەگەن نيەت قوي بىزدىكى.
ايتقان كۇنى ايداي سۇلۋ كەلىنشەك ءۇيىمىزدىڭ ەسىگىن اشتى. كەنەپ قاپ كيگىزىپ قويساڭ دا كوركى كەمىپ قالمايتىن قۇربىم بۇرىنعىدان دا ادەمىلەنە تۇسكەن. باسىندا قانداي قاسىرەت بولسا دا سىنىن كەتىرمەي, سىرىن دا العىزباي جۇرەتىن جاننىڭ سىرتقى كەلبەتىنە ءتانتى بولىپ, حال-جاعداي سۇراسىپ جاتىرمىز. قوناعىمىز اناۋ-مىناۋ ەمەس, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى مەديتسينالىق ورتالىقتىڭ بىرىندە ءبولىم باسقارادى. شاي دا ءىشىلدى, ەت تە جەلىندى. ستۋدەنت كەزىمىزدە جاسايتىن «تاسباقا» دەگەن تورتتى دا جەپ الدىق. باياعىدا دا كوپ سويلەي بەرمەيتىن قۇربىم كەشكە قاراي شارشادىم دەپ بارىمىزدەن بۇرىن جاتىپ قالدى دا, بۇل كۇنى اڭگىمە-دۇكەن بولعان جوق.
تىرايىپ ۇيىقتاپ جاتقان ءبارىمىزدى تاڭەرتەڭ قوناقتىڭ ءوزى وياتتى.
– قايتا قۇرۋ بولىپ, كەڭەس وداعى قۇلاپ, تاۋەلسىزدىك كەلىپ, دۇنيە توڭكەرىلىپ جاتسا دا وزگەرمەپسىڭدەر, – دەپ الىمساقتان كەشكە جاتپايتىنىمىزدى, تاڭەرتەڭ تۇرمايتىنىمىزدى قالجىڭمەن بولسا دا بەتىمىزگە باسىپ جاتىر.
ادەتتەگىدەي ۇيدەگىلەر شايلارىن شالا ءىشىپ, داستارقاننان ىعىسىپ كەتتى. قۇربىم ەكەۋمىز وڭاشا قالدىق.
– سەنبى-جەكسەنبىگە قاراي الماتىعا ادەيى كەلدىم. ءبىر شارۋا بار. سەن قالانى جاقسى بىلەسىڭ, سايران اۆتوۆوكزالى جاعىندا ءبىر ەمشى بار ەكەن. مەنى سوعان اپارشى, – دەدى ول.
– ەمشى-دومشىنى نەعىلاسىڭ؟ دارىگەرلەر دە كورىپكەلدەرگە سەنەدى ەكەن-اۋ؟!
– دارىگەرلەر تۇگىلى, ول كىسىگە استاناداعى دەپۋتاتتار دا بارادى دەيدى.
– قويشى, مەنى ەمەس, ەمشى ىزدەپ كەلدىم دەسەڭشى, – دەپ توسىن ۇسىنىسقا تاڭ قالدىم.
وسىدان كەيىن قۇربىم جاڭاعى ەمشىنىڭ كەرەمەتتىگىن ايتىپ, اۋليەلىگىن ايعاقتايتىن بىرنەشە مىسال كەلتىرگەندە اۆتوۆوكزال جاققا بارۋعا وڭاي كونە سالدىم.
– بارساق, بارايىق. دەپۋتاتتار دا اقىماق ەمەس شىعار, – دەپ ەكەۋمىز ەمشىنى ىزدەپ جولعا شىقتىق.
سۇراي-سۇراي الگى جەكەمەنشىك جەر ءۇيدى دە تاپتىق-اۋ. ەسىكتىڭ الدىندا تۇرعان ەسكى قۇمعانعا قاراپ, بالا كەزىمدە اپامنىڭ دارەت الاتىنى ەسىمە ءتۇستى. مەگاپوليس قالادان بىردەن ميستيكالىق الەمگە اۋىسىپ كەتكەن سياقتىمىز.
قۇربىمنىڭ مەنى ەرتە وياتقانىندا دا ءمان بار ەكەن. مۇندا تاڭ ازاننان كەلىپ, كەزەك الماساڭ كىسى قاپتاپ كەتەتىن كورىنەدى. ەلدەن بۇرىن جەتتىك دەگەننىڭ وزىندە الدىمىزدى 5-6 ادام ورادى.
ەڭكەيىپ كىرەتىن تاپال تام ءۇش بولمەدەن تۇرادى. كىرە بەرىسىندە جۇرتتىڭ سىرتقى كيىمدەرى تۇر. ورتاڭعى بولمەگە ەنگەندە تورگە قاراپ, ەسىككە سىرتىن بەرىپ وتىرعان ەمشىنى كوردىك. قۇبىلاعا قاراپ وتىرعانى شىعار دەگەن وي كەلدى. ەتجەڭدى ەر ادام ەكەن. قۋىس بولمەدە اق كيىنگەن بىرنەشە كومەكشى ايەل وتىر.
جەرگە قاباتتاپ كيىزدەر توسەلىپ, اينالاسىنا قىتاي ماتاسىنان تىگىلگەن كورپەشەلەر جايىلعان. ەمشىنىڭ الدىنا كەلگەندەر بىرىنەن كەيىن ءبىرى تىزەرلەپ, ءوز كەزەكتەرىن كۇتىپ وتىر. كىشكەنتاي نارەستەسى بار كەلىنشەك الدىمەن كورىنەتىن بولدى. ونىڭ بالاسىنىڭ دا ءوزىنىڭ دە كيىمى تىم جۇپىنى, ناعىز سينتەتيكا. اۋىرا بەرەتىنىن, بالاسىنىڭ دا كەسەلدەن كوز اشپايتىنىن ايتادى. ەمشى ەركەك انانى-مىنانى سۇراستىرىپ وتىر.
– تۇركىستانعا بارۋ كەرەك. جولىڭ اشىلادى. ارۋاقتارعا قۇران باعىشتاۋ…
ەمشىنىڭ بەتى نارتتاي قىزىل ەكەن. قاي جەردەن كوردىم؟ ءيا, قاي جەردەن؟ ەسىمە تۇسىرە السامشى. ءوستىپ ءوز ويىممەن ءوزىم الەك بولىپ وتىرعاندا, ۇلكەن اپانىڭ دا كەزەگى كەلدى.
– اپا-اۋ, 1998 جىلى ۇيىڭدە ەرەكشە ءبىر وقيعا بولىپتى عوي؟ سونى ايتىڭىز.
– قايدام, ول جىلى ەشتەڭە بولعان جوق.
– ەسىڭىزگە ءتۇسىرىڭىز. بولدى عوي, ءا؟
– شال دا امان, مەن دە امان, بالا-شاعا ۇيدە. ءاي, ەشتەڭە بولعان جوق.
– 2002 جىلى بولدى عوي.
– 2002 جىلى؟
– ءيا!
– 2002 جىلى نەمەرەمىز تۋعان.
– ەشتەڭە بولعان جوق دەيسىز؟ بولدى عوي. جۇرت ءبىر پەرزەنتكە زار بولىپ جۇرگەندە, ەشتەڭە بولعان جوق دەيسىز.
– نەگە كەلدىڭىز؟
– جەرگە كىرگىر ءبىر بالام ىشىمدىككە ءۇيىر. سونى قايتسەك ەكەن دەپ, شاقشاداي باسىمىز شاراداي بولدى. جۇمىسى جوق, قاتىن تۇرمايدى. ىشپەسە ادام سياقتى. ال تاتىپ السا…
– ول بالانىڭ سۋرەتى وزىڭىزدە دەپ تۇر مىنا شاشىلعان قۇمالاق.
– وي, قۇدايدىڭ قۇدىرەتى! وزىمدە-وزىمدە, – دەپ اپامىز جەمپىرىنىڭ قالتاسىنان شەتى قىلتيىپ شىعىپ تۇرعان فوتونى ەمشىگە بەردى.
– تۇركىستانعا جول تارتىپ تۇر. سوندا بارساڭىز بالاڭىزدىڭ جولى اشىلادى. اراعىن دا قويادى. قاسيەتتى جەرگە بارۋ كەرەك.
– اراعىن تياتىن بولسا تۇركىستان تۇگىلى جەردىڭ تۇبىنە اپاراتىن ەدىك. ءوزىم دە وسىنى ويلاپ ءجۇر ەدىم. بارادى-بارادى, – دەپ كەمسەڭدەگەن كەمپىرگە ەمشى شەتكە ىسىرىلىڭىز دەپ بەلگى بەردى.
ەمشىنىڭ كومەكشىلەرى بۇل اپامىزعا دا جاڭاعى كەلىنشەككە بەرگەن جارتى بەت قاعازدى, ءبىر قويدىڭ اقشاسىن اكەلۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندىرىپ جاتىر. قاعازدا نە جازىلعان ەكەن دەپ ويلادىم.
مىنا ءبىر جىگىتتىڭ «قايعىسى» ءتىپتى قالىڭ ەكەن. انا جىلى نە بولدى, مىنا جىلى نە بولدى دەگەن تەرگەۋگە ول دا ءتۇستى. كورىپكەل كەيدە ءبىر نارسەنىڭ ۇستىنە «ءدوپ» تۇسسە, جىگىت اعاسى ودان بەتەر وعان وڭمەڭدەي تۇسەدى.
الماتىدا دا وسىنداي ەسكى ءۇي, كونە كيىزدەر بار ەكەن-اۋ. قابىرعاعا ءۇش ءبيدىڭ سۋرەتى ءىلىنىپتى. نەگە ءۇش بي؟ توردە مەككە مادينەدەگى قاعبانىڭ سۋرەتى بار جايناماز كوزگە شالىنادى. استىندا تەسىگى بار ساداقا اقشا سالاتىن جاشىك تۇر.
– ايتىڭىزشى, سونىمەن ماشينەم ءوزىم ايتقان باعاعا وتە مە؟
– ماشينانىڭ تەحپاسپورتى بار ما؟
– بار-بار, بارلىق قۇجاتى قولىمدا.
– اكەل, دەم سالايىن. ارى كەتسە مىنا ماشيناڭ 5-6 مىڭ دوللارعا كەتەدى, – دەدى بەتى نارتتاي ەتجەڭدى ەمشى كولىكتىڭ قۇجاتتا كورسەتىلگەن جىلىنا قاراپ.
– سوعان دا شۇكىر, ءتورت رەت سوعىلعان ماشينا بۇل.
ريزا بولعان جىگىت ءبۇتىن مىڭ تەڭگەنى كورىپكەلدىڭ الدىنا تاستاپ, قۇنجىڭداپ شىعىپ كەتتى. تۇركىستانعا بارمايتىن بولدى.
تىزەرلەپ بالا كەزىمىزدە عانا وتىرعان بولارمىز. بىرەسە شوكەلەپ, بىرەسە جامباستاپ ابدەن ابىگەرگە تۇسە باستادىم. كيىزدىڭ استى دا تەگىس ەمەس, ويقى-شويقى ەكەن. اياعىم ۇيىعالى قاشان. ءبىر كەزدە ءبىزدىڭ دە كەزەك جەتتى-اۋ. ەمشى سۇلۋ كەلىنشەكتىڭ مۇڭدى كوزىنە تەسىرەيە قاراپ:
– سوڭعى كەزدە كوپ جىلاپ ءجۇر ەكەنسىڭ, – دەدى.
قۇربىمنىڭ ءجاۋدىر كوزى ءاپ-ساتتە سۋلانىپ شىعا كەلدى. ءتورت قۇبىلاسى ساي ادامنىڭ ەمشىدە نە ءىسى بار؟ ارينە, بۇل مەنىڭ ىشكى ويىم.
– وسىدان ءۇش جىل بۇرىن باسىڭا ۇلكەن ءىس ءتۇسىپتى.
ول ءۇنسىز قالپىندا ماقۇلداعانىن, بولماسا ولاي بولماعانىن بىلدىرمەي وتىرا بەردى. ويلانىپ كەتسە كەرەك.
– قىزمەتىڭ دە بار, جۇمىسىڭ دا جاقسى, – دەدى ەمشى سانىمەن كيىنگەن قۇربىمدى باستان-اياق شولىپ.
– سەن سياقتى سۇلۋ, قىزمەتكەر قىزدار كۇيەۋ تاپپاي سورلايدى عوي. جۇمىس-جۇمىس دەپ وتىرىپ قالىپسىڭ.
– جوق, اعا, ەلدىڭ الدىمەن تۇرمىس قۇرعام.
– ە-ە-ە, نە ايعا, نە بايعا دەسەڭشى… اي كەرەك پە, باي كەرەك پە؟
– باي دەگەنىڭىزدى ءبىلدىم, اي دەگەنىڭىزدى تۇسىنبەدىم؟
– ءمانساپ, كارەرا!
مەن ك ۇلىپ جىبەردىم. ەتجەڭدى ەمشى ماعان ەجىرەيە قارادى.
– جوق اعا مەن مانساپ قۋىپ جۇرگەن ادام ەمەسپىن, – دەپ جوعارى ءبىلىمدى قۇربىم ءوزىنىڭ ارنايى كەلگەن جوسپارىن تۇگەل جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. سۇراقتارىن قويىپ جاتىر. مەن وزىمە تانىس ەسكى «اۋەندەردەن» ءىشىم پىسا باستادى.
– تۇركىستانعا بارساڭ – ءىسىڭنىڭ ءبارى وڭعا باسادى. ساعان كوز تيگەن, جۇمىسىڭدا كۇندەيتىندەر دە كوپ.
– ءوزىم دە نيەت قىلىپ جۇرگەم. ءبىر ءسات سىرتقا شىعىپ سەرگىپ, ارۋاقتى اتا-بابالارىمىزعا قۇران وقىتسام با دەپ ويلاعام…
جۇرتتىڭ قولىنا تيگەن جارتى بەت قاعاز مەنىڭ دوسىما دا بۇيىردى. نە جازىلعان ەكەن؟
– جاقىنداڭىز دەپ ەمشى ماعان دا يشارا ءبىلدىردى. تىزەرلەپ العا قاراي جىلجىدىم. قايدان كوردىم وسى قىزىل بەت كىسىنى؟
– 1996 جىلى ومىرىڭىزدە نە بولدى؟
ءيا, نە بولىپ ەدى؟ ءومىرىمنىڭ ءمانى بولعان, ءوزىم ارمانداعان «ەگەمەن قازاقستانعا» جۇمىسقا قابىلدانعانىم ميىما ساپ ەتە قالدى.
– جۇمىسقا تۇردىم.
– 1999 جىلى نە بولدى؟
نە بولعانىن ەسىمە تۇسىرە السامشى.
– 2007 جىلى نە بولىپ ەدى؟
– ءتىرى ادام بولعان سوڭ, ايتەۋىر جىل بويىندا بىردەڭە بولادى عوي. ءبىر قيىندىق بولعان سول جىلى.
– جۇمىستان شىعىپ قالعانسىز سول كەزدە.
– 1996 جىلى تۇرعان جۇمىسىمنان شىققان جوقپىن. ءالى سول جەردە ەڭبەك ەتىپ جاتىرمىن.
قىسقاسى, ەمشى ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا كوڭىلگە قوناتىن ديالوگ ورناي قويمادى. قيتىعىپ, قابىلداماي وتىرعانىمدى ول سەزدى.
– جارايدى, اعاسى. بالا كۇنىمىزدە ءبىر نارسەدەن سەسكەنىپ, قورقىپ قالساق اجەم توبەمىزدەگى ىدىسقا قورعاسىن ەرىتىپ قۇيىپ, «قورىقتىق» دەگەن ىرىم جاسايتىن. سونى جاساي الاسىز با؟ – دەدىم.
– جاساۋعا بولادى. وعان قازىر كەروسين ءبىتىپ تۇر. سەنى الاستاۋ كەرەك, بويىڭدا زيانكەستەر بار. انا بولمەگە بار, دەپ ەمشى مەنى اق كيىمدى كومەكشىلەرىنە جىبەردى.
ادامدار ءالى دە كەلىپ جاتىر.
ءبىر كەزدە قابىرعاسى قيسايعان, توبەسى تاپال ەسكى ۇيدەن دە شىقتىق-اۋ. الماتى جارقىراپ تۇر. كۇن ساسكە بولىپ قالىپتى. زاماناۋي ءزاۋلىم ۇيلەردىڭ سيقىن وسىنداي ەسكى ۇيلەر كەتىرىپ تۇر.
– جاڭاعى تۇركىستانعا باراتىن قاعازىڭدى بەرشى!
– ايىنا ەكى رەت ادامدار جينالعاندا تۇركىستانعا اق جولعا شىعادى ەكەن.
– مىناۋ تۋريستىك بيزنەستىڭ بارىپ-تۇرعان جەتىلگەن ءتۇرى عوي.
– شىنىندا دا!
قۇدايىم-اۋ, مىنا تىزىمدە نە جوق دەيسىز؟! 1 كيلا كەپكەن ورىك, 1 كيلا كەپكەن مەيىز, 1 كيلا كۇرىش, 1 كيلا قانت… دەپ كەتە بەرەدى. جاڭعاعى بار, بالى بار دەگەندەي, ءتىزىم سوڭى سابىن جانە ىدىس جۋاتىن «Fairۋ» دەگەن سۇيىقتىقپەن اياقتالادى. جانە ءبىر قويدىڭ اقشاسى.
– وسىنىڭ ءبارىن تۇركىستاندا ءىشىپ-جەيسىڭدەر مە؟
– جول جۇرەتىن كەزدە جاڭاعى كەلىنشەكتەرگە وتكىزۋ كەرەك ەكەن…
بۇل تىزىمدەگى تاعامنىڭ كەي ءتۇرىن كەزەك باسىنداعى بالالى كەلىنشەك نە تۇسىندە كورەدى, نە تويدا عانا جەيدى.
سول ساتتە بارلىق كەزدە اقىلدى بولىپ كورىنگەن دوسىم دا, ەمشى الدىندا باسى يزەڭدەپ وتىرعان قانداستارىم دا اقىماقتىڭ اقىماعى بولىپ كورىندى. الايدا, ادام-پەندە قاي جەتىسكەننەن ەمشى-كورىپكەل جاعالايدى. تىعىرىققا تىرەلىپ, ابدەن تورىققان ادامدار عانا كەيدە وسىلاي تال قارمانباق…
– قۇرمەتتى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, سىزگە پسيحولوگقا بارۋ كەرەك, – دەيمىن ك ۇلىپ.
جۋىردا نارتتاي قىزىل ەمشىنى وزگە ىقشام اۋداننان كەزدەيسوق جولىقتىردىم. بەتىمە باعجيا قارادى, مەنى قايدان كورگەنىن ەسىنە تۇسىرە الماي تۇر. سول جاقتا ازىق-ت ۇلىك ساتاتىن دۇكەنى بار ەكەن. ەمشىنى قايدان كورگەنىم ەندى ەسىمە ءتۇستى-اۋ…
ايناش ەسالي.
الماتى.