يمان ورداسى

اتىراۋدىڭ قىسى قۇبىلمالى. كوشەدە اياعىمنىڭ باسىن اياز ءبۇرىپ تۇر ەدىم. ءدىلدا اپام جەڭىل كولىكتەن تۇسە بەردى. – اقتوبەنىڭ شالقارىنان كەلەمىز. اۋدان ورتالىعىنا جاڭا مەشىت سالدىردىم. سونى اشتىق, – دەيدى كەيۋانا جۇزىنەن نۇر توگىپ. مىنا مەيىر قاسات قاردىڭ ءوزىن ەرىتكەندەي. – شىراعىم, ءبىزدىڭ جاسىمىزعا كەلگەن ادام الدىمەن اللاعا مۇق­تاج بولۋ كەرەك, – دەيدى اڭگىمەسىن قىسقا قايىرىپ. – موينىمداعى ءمىن­دەتىم ەدى. اكەم الدىنداعى پا­رى­زىم مەن قارىزىمنىڭ ءبىر پارا­سىن وتەدىم-اۋ دەپ كەلە جاتىرمىن. اللاعا مۇقتاج... ءجۇزىمدى قۇ­بى­لا­عا بۇرىپ سويلەيىن, ءدىلدا اپامنىڭ وسى ءسوزى مەنى توسىپ تاس­تادى. وي مەڭدەدى. ءوزىمنىڭ ءالى كۇنگە ادام مەن اقشاعا مۇقتاج بولىپ ءجۇر­گەنىمە ۇيالدىم. قاناعاتى قاش­قان, وبال مەن ساۋابى ورتايعان ورتاما قوڭىلتاقسي قارادىم. قاقاعان قىستا قارا سۋىقتى قاق جارىپ, الىس اۋداننان ورالعان سەكسەننىڭ سەڭ­گى­رىندەگى كەيۋانانىڭ قايراتىن ايت­ساڭ­شى! ءار ءسوزى ەل-جۇرتقا يمان ۇلەس­تىرگەندەي جاننىڭ جۇمساق لەبىزىن ايتساڭشى! ءلۇپ ەتكەننىڭ ءبارىن ىزعار كورەتىن ءبىز سياقتىلارعا مۇنان اسقان ونەگە بولار ما؟! ەرتەرەكتە ءدىلدا اپام شەجىرەلەپ ايتقان ومىردەرەك وقيعاسى جادىمدا قايتا جاڭعىردى. ءيا, ماتەكەڭ... زامانىندا شالقاردا مەشىت ۇس­تاعان, «قۇران-كارىمدى» قازاق تىلىندە سويلەتكەن بىرەگەي تۇلعا. ورتاشا داۋلەت يەسى. توڭكەرىسكە ءتۇسىپ, قازاق دالاسىن كەزگەن قىزىل قۇيىن, اق بوراننان ءاۋپىرىمنىڭ كۇشىمەن امان قالعان. ىرگەلەس ارال جەرىنە اۋىپ قونعان. بارىڭدا باپتايتىن اعايىن جاقسى عوي... جوعىڭدا تاپتاۋعا ءازىر تۇراتىنى دا تابىلادى. سونىڭ ءبىرى تۋمالاس شاقا ەدى. كەشەگى 37-جىل­دىڭ زوبالاڭىندا ايقايعا اتتان قوس­قان دا سول بولدى. «ماتەي جاسى­رىنىپ جۇرگەن جۋاننىڭ سويى. ءوزى ءومىر بويى مەشىت ۇستاعان. جاڭا ءداۋ­ىرگە جارقىن ءۇنىن قوسپايدى. كۇ­نىنە كۇبىرلەپ بەس ۋاقىت نامازىن تاستامايدى. ماڭدايىن جاينامازدان اجىراتپايدى. نيەتى بۇزىق. وت­انعا دەگەن وڭ كوزقاراسى جوق» دەپ جوعارىعا ارىزىن ايداعان. ءار اۋ­ىلدان «حالىق جاۋىن» ىزدەپ قىزىل وكشە بوپ قىر كەزىپ جۇرگەندەرگە مۇنان اسقان قانداي ولجا كەرەك؟ دەرەۋ تۇتقىنعا الىنىپ ماگنيتوگورسك اسىرعان. ەرى ايدالىپ كەتكەن سوڭ الشايا قونعان اقورداسىن اي­دالاعا تاستاپ, اشتىقتىڭ قۇرساۋ­ى­نا تۇسكەن اناسى جاياۋ-جالپى شال­قارعا جەتكەن. قولىنداعى قوس ال­تىن بىلەزىكتى تاتار ساۋداگەرگە شەشىپ بەرىپ, ءبىر پۇت تارى الىپ قى­زى­نىڭ اۋزىنا توسادى. السىرەپ اياعىن با­سا الماي قالعان قارعاسىنا ءسويتىپ ءال جيناتادى. سول قىز ءدىلدا اپا ەدى. اناسى اقىرى ەرىنىڭ سوڭىنان اتتانادى. جات قالا, جىرتىق اۋىزعا جىرىق قاسىقپەن اس قۇيىپ وتىرعان جۇدەۋ جۇرت... ايتسە دە, ورىس حال­قى­نىڭ ەشكىمدى جاتسىنبايتىن كەڭ مىنەزى بار عوي. كەرى تەپپەدى. ءبىر كەزدەسۋگە بارعانىندا تۇرمەدەگى اكە­سى اناسىنا «قارنى اشىپ ءجۇر عوي, قىزىما بەرشى» دەپ قۇدايى كۇلشەدەي نان ۇسىنعان. نان ىشىندە ىشىرتكىدەي عانا حات بار ەكەن. ءارىپ تانىپ قالعان قارعاسى ونى كوشىرىپ پويىزبەن ماسكەۋگە, كالينينگە جىبەرەدى... سول ءسابيدىڭ پەرىشتە كوڭىلىنىڭ ارقاسى شىعار, كەشىكپەي اكە دە بوستاندىققا شىققان. سول حات جازعان قىز ءدىلدا اپا ەدى. ەركىندىك العانمەن, ۇركەك كوڭىل تۋعان توپىراققا توقتاتپاي وزبەك­ستان اسىرعان. جاپپاي ەڭبەككە ارا­لاسىپ, نەسىبە ايىرعان. اۋزى دۋالى, ساقالى كيەلى ماتەكەڭدى جەرگىلىكتى جۇرت «مولدا اتالاپ» الدىن قيا كەسپەيدى. سۇرىنگەنگە – سۇيەنىشى, جابىرقاعانعا – جاردەمى, اۋىرعانعا – دۇعاسى ءازىر اقساقال ءسويتىپ ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن. الاسا ادامدى تاۋ باسىنا شىعارىپ قويساڭ دا – الاسا. ال, الىپ تۇلعانى زىندانعا سالىپ قويساڭ دا بيىك, ەڭسەلى. اراعا ۇزاق جىل سالىپ, قاشتى-قۋدىنىڭ قۇرىعىنان قۇتىلعان شاق­تا بۇل جانۇيا شالقارىمەن قايتا تابىسقان. وسى ءبىر عانا شاڭىراقتىڭ شىر­اي­ىن قاشىرعان زۇلماتتى جازسا, سول ءداۋىردىڭ شىندىعى شىرقىراپ تۇرعان ءداۋ رومانعا اينالار. قازاق ادەبيەتىنىڭ پاتريارحى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ: – بالا كۇنىمدە ماتەكەڭنىڭ قو­لىنا سۋ قۇيعانمىن, – دەپ وتىرادى. اۋزى بەرىك جان وسىنى ايتقاندا نۇرلانىپ جۇرە بەرەدى. ماتەكەڭنىڭ جيەنى يمانعالي نۇرعالي ۇلى: – ناعاشى اتام بۇگىنگى ءىستى ەر­تەڭگە قالدىرمايتىن جىلدامشىل دا قايىرىمدى كىسى ەدى. كەڭەس كەزىندە دە مەشىتتەن قول ۇزبەدى. تاڭەر­تەڭمەن اتىنا ءمىنىپ اۋىلدى ءبىر اي­نالىپ شىعاتىن. اۋىلدىڭ بار-جوعىن تۇگەندەيدى ەكەن عوي, جا­رىقتىق, – دەسە, ءدىلدا اپام: – اكەمنىڭ وسى يمانعاليعا ىقى­لاسى ەرەكشە اۋدى. وسى نەمە­نىڭ كوزىندە بولەكشە نۇر بار. بەتىنەن قاقپا. ءتۇبى ءبىر جەردەن شىعادى دەپ وتىراتىن, – دەپ سول ءبىر ساعى­نىشتى كەزدى اۋزىنان تاستامايدى. پارىز بەن قارىز. اكەدەن قالعان ونەگە – پارىز. ونە­گەنىڭ ۇلكەنى – اتا-ەنە سىيلاۋ, ۇر­پاق ءوسىرۋ, شاڭىراق ۇستاۋ. اتا-ەنەسىن كەلىن بوپ الپەشتەگەنىنە مى­نا ەل-جۇرت كۋا. ۇرپاعى ۇلا­عات­تى. قا­را ورمان – قارا شاڭىراعى ءبۇ­گىن­دە ءار قازاقتىڭ قىزىرلى ورداسىن­داي. ءوزى پەيىلى مەن مەيىرىن كىم-كىمگە دە تەڭ ۇلەستىرگەن ەل اناسى. مۇ­حام­بەتتىڭ ۇمبەتى, شادياردىڭ ءسارۋارى ەكەنىن جادىنان شىعارىپ كورگەن ەمەس. ال, قارىز شە؟ عۇمىر بويى حالقىنا يمان ۇلەس­تىرگەن, زامانا جەلى ۇيىت­قي سوق­قاندا سىرتقى سىمباتىن جو­عالت­سا دا ىشكى قىمباتىنان اجى­راماعان اكە ارمانىنا ادالدىق. – شالقارعا بارعان سايىن كىشكەنە مەشىتكە باس سۇعىپ, وتكەن-كەت­كەن ارۋاقتارعا دۇعا باعىش­تاي­تىن­مىن. اكەمنىڭ تابان ءىزى قالعان قۇت­تى مەكەن عوي. ەندىگى بار ويىم كىتاپ جازىپ جيعان از-كەم قاراجاتىم بار, بالالارىمنىڭ كومەگى بار – ءبارىنىڭ باسىن قوسىپ ءبىر ۇلكەن مەشىت تۇرعىزسام-اۋ دەگەنگە بەكىنگەنمىن, – دەيدى ءدىلدا اپام ءسوزىن ساباقتاپ. حالىقتان قولداۋ تاپتى. ەل-جۇرت القالادى. از ۋاقىتتا ءزاۋلىم مەشىت بوي تۇزەدى. جانىندا قۇربان ايت سىندى ءدىني مەيرامداردا ءمۇس­ليمدەرگە داستارقان جاياتىن قوسىم­شا ءاسۇيى, جان-جاقتى جابدىقتالعان مەدرەسەسى دە بار. – توركىنىمە ريزامىن, – دەيدى ءدىلدا اپام جىلى جىميىپ. – قا­قاعان قىسقا قاراماي قالىڭ ەل بوپ الدى­مىزدان قاۋمالاپ شىق­تى. مە­شىتتىڭ اشىلۋ قۇرمەتىنە دەپ ءجۇسىپ ءىنىم ءبىر جىلقى سويدى. ساعىناي ءىنىم ءبىر ءىرى قارا جاراتتى... بۇگىنگىدەي ءار ءتۇرلى ءدىني اعىم بە­لەڭ الىپ تۇرعان شاقتا اتا-با­با­مىز ۇستانعان حانافي ءمازحابى قۇت­تى­حا­ناسىنىڭ تۇساۋكەسەرىنە اتى­راۋ­دان ءبىر­گە بارعان ارداگەر امانگەلدى سەلباەۆ لەبىز وربىتسە, اقتوبە وبلىستىق ءماس­لي­حات حاتشىسى بال­عالي ورداباەۆ, شالقار اۋدانىنىڭ اكىمى راحات سى­دىقوۆ, اتىراۋ وب­لىس­تىق تەمىرجول بولىمشەسىنىڭ باس­تىعى بورەحان بەركىمباەۆ, كاسىپكەر قايىرجان بالجىگىتوۆتەر ورتاق ىسكە ۇنەمى وڭ پەيىل ءبىلدىرىپ ءجۇردى. ال اقتوبە وبلىستىق تەمىرجول ءبولىم­شە­سىنىڭ باستىعى جاراس ىزعۇلوۆ بولسا, مەشىتكە «نيۆا» اۆ­توكولىگى مەن كومپيۋتەرلەر سىيلادى. – قۇرمانعالي مەن كەلىنىم, قىز-كۇيەۋلەر الىپ بارعان شاپان مەن پالتونى, كوستيۋم, كويلەك, جاۋلىق­تى اقساقالدار مەن اجەلەرىنە, اعا-جەڭ­گەلەرىنە تەگىس ۇلەستىرىلىپ باتا­لا­رىن الدى,– دەيدى اپام. – ەرتەدە مۇنى قولۇزدىك دەپ اتايتىن, شىراعىم. ەل-جۇرتتىڭ وتىنىشىنە وراي مەشىت ماتەي قوقان ۇلىنىڭ اتىن يەلەن­گەن. «مولدانىڭ اۋزىندا – اللا­­­نىڭ اۋزى بار» دەيتىن ءدىلدا اپامنىڭ پەيىلى قاسات قاردىڭ ءوزىن ەرىتكەندەي عوي. كۇننىڭ جىلىنىپ كەتكەنىن قاراشى.

راحىمجان وتارباەۆ.

اتىراۋ. ––––––––––––––– سۋرەتتە: شالقاردا اشىلعان ءما­تەي قوقان ۇلى اتىنداعى جاڭا مەشىت.