ۇكىمەت "ەگەمەن قازاقستان" اپتالىق قوسىمشاسى
____________________________________
ەلىمىزدە 180 ميلليون گەكتاردان استام جايىلىمدىق جەرلەر بار. بۇل وتاندىق مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ, ارزان ەت ءوندىرۋدىڭ نەگىزگى رەسۋرستىق كوزى بولىپ تابىلادى.
جالپى, مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءبىزدىڭ جەرىمىزدە ەجەلدەن قالىپتاسىپ, دامىپ كەلگەندىگى بەلگىلى. ول اتام قازاقتىڭ نەگىزگى كاسىپ كوزى بولاتىن. سوندىقتان وسىدان عاسىر بۇرىنعى ۋاقىتتاردىڭ وزىندە قازاق دالاسىندا قوياندى, قارقارالى سەكىلدى اتاقتى جارمەڭكەلەر جۇمىس ىستەپ, مالدى ەكسپورتقا شىعارۋ ماسەلەسى سول تۇستان باستاپ جولعا قويىلدى.
ارينە, سول كەزدەگى مال شارۋاشىلىعىنىڭ وزىندىك كەمشىلىكتەرى بولدى. سونىڭ ەڭ باستىسى, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ىسىنە كەلىپ تىرەلەتىن ەدى. بۇل سالاعا بىزدە عىلىم كەڭەس وداعى كەزىنەن باستاپ, ياعني كەيىننەن ارالاسا باستادى. سوندىقتان بولار, احمەت بايتۇرسىنوۆ وسىدان ءجۇز جىلداي بۇرىن جازعان ماقالاسىندا قازاقتا مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى تەك جەردىڭ كەڭدىگىنەن عانا بولىپ وتىرعاندىعىن, جەر تارىلعان جاعدايدا مالدى عىلىممەن, بىلىممەن باعىپ كەتۋگە قازاقتىڭ شاماسى كەلمەيتىندىگىن ايتىپ, حالىقتى دامىعان ەلدەردەگى سەكىلدى مالدى عىلىممەن, بىلىممەن باعۋعا, ەڭ باستىسى مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ماسەلەسىنە ءمان بەرۋگە شاقىرعان بولاتىن. احاڭنىڭ ايتقان وسى ءسوزى ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعى تۇرعىسىنان الدە بولسا كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلە جاتقاندىعى شىندىق.
قازىر عالىمداردىڭ, مامانداردىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا, ەگەر قازاقستان مال شارۋاشىلىعىن تالاپقا ساي دامىتىپ, ونىڭ ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارا العان جاعدايدا بۇدان تۇسەتىن تابىس استىق ساتۋدان دا ارتىق بولىپ شىعادى ەكەن. دەمەك, وسى سالاعا ەرەكشە ءمان بەرۋ قازىرگى كۇنى جان-جاقتى دامۋ جولىنا تۇسكەن قازاقستان ءۇشىن زاماننىڭ قويىپ وتىرعان باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى دە جەتكىلىكتى. مال جايىلىمدىقتارىنىڭ مولدىعىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ اسا ءىرى يمپورتتاۋشى ەلدەردىڭ, سونىڭ ىشىندە قىتاي مەن رەسەيدىڭ اراسىندا ءتيىمدى گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنىڭ ءوزى بىزدە بۇل ءىستى ىلگەرى جىلجىتۋعا ۇلكەن ارتىقشىلىقتار بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى جىلدارى قازاقستان ءوزىندىك ىشكى قورى جەتكىلىكتى الەمدەگى باي ەلدەردىڭ قاتارىنان كورىنە باستادى. مەملەكەت تە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدان قارجىنى اياپ وتىرعان جوق. تەك وسى بار دۇنيەلەردى ىلكىمدىلىكپەن پايدالانىپ, ىسكە جاراتا ءبىلۋ قاجەت.
وسى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, ۇكىمەت ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ, سونىڭ ىشىندە ەت ەكسپورتىن تاياۋداعى جىلداردىڭ وزىندە كۇرت ارتتىرۋدىڭ اسا ءورشىل مىندەتىن العا قويدى. وسىعان وراي «كازاگرو» حولدينگىنىڭ اياسىندا اتالعان ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان كەشەندى شارالار جۇيەسى ازىرلەندى. مۇنى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىمال بولۋعا لايىقتى جاڭا ءونىمىن قالىپتاستىرۋعا نەگىزدەلگەن ۇكىمەتتىڭ برەندتىك جوباسى دەپ تە اتاۋعا بولادى.
وسى جوبا بويىنشا تاياۋداعى 5 جىل ىشىندە قازاقستاندا ءبىر مەزگىلدە 150 مىڭ باستى بورداقىلاۋعا قويا الاتىن 60 بورداقىلاۋ الاڭى سالىنۋى ءتيىس. مۇنىڭ سىرتىندا وسى بورداقىلاۋ الاڭدارىن مالمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىراتىن 54 رەپرودۋكتورلىق شارۋاشىلىق, 2,5 مىڭ فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار جۇمىس ىستەيتىن بولادى. وسىنىڭ نەگىزىندە رەسەيگە جونەلتىلىپ كەلگەن ەت ەكسپورتىنىڭ جىلدىق كولەمىن قازىرگى 2 مىڭ توننادان 60 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋدىڭ مۇمكىندىگى قالىپتاسپاق.
اتالعان جوبانى قارجىلاندىرۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جانە حولدينگكە ۇلتتىق قوردىڭ بولگەن قاراجاتى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلماق. بۇعان شامامەن العاندا 148 ميلليارد تەڭگەنىڭ قارجىسى جۇمسالاتىن بولادى.
ال ەندى قازىرگى جاعدايعا كەلەتىن بولساق, ەلىمىزدەگى ەت باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ۇلەسى جالپى ءىرى قارا مالىنىڭ 1,25 پايىزىن عانا قۇرايدى ەكەن. بۇل وتە تومەن كورسەتكىش. ەت ەكسپورتىن جولعا قويۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن وسى باعىتتاعى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالىنىڭ سانىن كۇرت ارتتىرۋىمىز قاجەت. سوندا عانا بۇل جوبادان بەلگىلى ءبىر ناتيجە كۇتۋگە بولادى. مۇنى وسى ىسپەن كوپتەن شۇعىلدانىپ كەلە جاتقان دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى دە كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن, اقش پەن كانادا ەتتى ءىرى قارا مالدىڭ جالپى مال باسى ىشىندەگى ۇلەسى 75-85 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. بىزدىكى – 1,25 پايىز. مىنە, وسىعان قاراپ-اق ءبىراز جايدى اڭعارۋعا بولاتىن سەكىلدى.
وسىعان وراي ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اياسىندا مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋدىڭ كەڭ اۋقىمدى جاڭا جۇيەسىن قۇرۋ ءىسى وتكەن جىلدان باستاپ قولعا الىندى. قازىردىڭ وزىندە مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتاردىڭ بارلىعى وسى جۇيەگە بىرىكتىرىلدى. بۇل جۇيەنىڭ ولارعا بەرەتىن ارتىقشىلىعى, قولدا بار مال باسى بۇرىنعىداي ەمەس ەندىگى كەزەكتە قاتاڭ ەسەپكە الىنىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنا مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديا بەرىلەتىن بولادى. سونىمەن قاتار, جۇيەگە قوسىلعان شارۋاشىلىقتار ەلىمىزدىڭ جاعدايىنا ساي كەلەتىن اسىل تۇقىمدى بۇقالاردىڭ ۇرىقتارىمەن, سونىمەن قاتار, شەت مەملەكەتتەردەن جەتكىزىلگەن ەمبريون ۇرىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. وسىنداي باسقا دا كوپتەگەن ارتىقشىلىقتارى جەتكىلىكتى. بۇل ءىستى قازىر ىسكەر مامان, مەنەدجەر, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايبىن تورەحانوۆ باستاعان عىلىمي يننوۆاتسيالىق ورتالىق پەن «اسىل ت ۇلىك» رەسپۋبليكالىق مال تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋ ورتالىعى قولعا الىپ جۇرگىزۋدە.
مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋدىڭ ۇزاققا سوزىلاتىن, بىراق نەگىزگى ناتيجە بەرەتىن ۇدەرىس ەكەندىگى بەلگىلى. وسى ءىس ابدەن جەتىلىپ, جولعا قويىلعانشا شەتەلدەردەن ەت باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى مالداردى يمپورتتاۋ ءىسى قولعا الىنىپ وتىر. ەت باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى مالداردىڭ سانىن 246 مىڭ باسقا, سونىڭ ىشىندە تولدەيتىن مالدىڭ سانىن 135 مىڭ باسقا دەيىن جەتكىزۋ ماقساتىندا تاياۋداعى 5 جىلدىڭ ىشىندە شەتەلدەردەن كەم دەگەندە 72 مىڭ اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ اكەلۋ كوزدەلەدى. ول مالدار جوباعا قوسىلىپ وتىرعان رەپرودۋكتورلىق شارۋاشىلىقتارعا ورنالاستىرىلاتىن بولادى.
باعدارلامانى قارجىلاندىرۋ ءىسى حولدينگ قۇرامىنداعى «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق, «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋدا. مۇنىڭ ءبىرىنشىسى 50 باسقا دەيىنگى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالىن, ەكىنشىسى 50 باستان ارتىق اسىل تۇقىمدى مالدى ساتىپ الۋ ءىسىن نەسيەلەندىرەدى. نەسيەنىڭ جىلدىق سىياقى ستاۆكاسى 6 پايىزدى قۇرايدى.
«اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق وسى ماقساتقا بيىلعى جىلعا 7 ميلليارد 500 ميلليون تەڭگەنىڭ نەسيەلىك قارجىسىن ءبولۋدى جوسپارلادى. سونىمەن قاتار, ورتا دەڭگەيدەگى شارۋا قوجالىقتارىنداعى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ىسىنە جوعارىداعىدان تىس 3 ميلليارد 700 ميلليون تەڭگەنىڭ قارجىسى جوسپارلانعان. قىسقاسىن ايتقاندا, اتالعان باعدارلاماعا قوسىلامىن دەۋشىلەرگە ءتيىستى قارجى كوزى قاراستىرىلعان.
مۇنىڭ سىرتىندا وتكەن جىلى الەمدىك رىنوكتا سۇرانىسقا يە بولاتىنداي ەلىمىزدىڭ ەت برەندىن قۇرۋ جانە ونى ىلگەرى جىلجىتۋ ماقساتىندا «قازاگرو» حولدينگى قۇرامىن_داعى «مال ونىمدەرى كورپوراتسياسى» اق وسى ىستە تاجىريبەسى مول امەريكالىق «Global Beef» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ, «KazBeef» بىرلەسكەن كاسىپورنىن قۇردى. وسىنىڭ نەگىزىندە اقمولا وبلىسىندا ءبىر مەزەتتە 5 مىڭ باسقا دەيىنگى ءىرى قارا مالىن ۇستايتىن ءىرى بورداقىلاۋ الاڭىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. بۇل بورداقىلاۋ الاڭى دامىعان ينفراقۇرىلىمدارمەن قامتاماسىز ەتىلىپ, ءونىمدى وڭدەۋدىڭ تولىق تسيكلىمەن جۇمىس ىستەيتىن بولادى. وسىمەن بىرگە, ەلىمىزدىڭ تابيعي كليمات جاعدايىنا بەيىمدەلگەن اسىل تۇقىمدى مال تولدەرىن وسىرۋمەن شۇعىلداناتىن ەكى اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق قۇرۋدىڭ پيلوتتىق جوباسى ىسكە اسىرىلا باستادى. بۇل شارۋاشىلىقتاردىڭ بىرىندە انگۋس, ەكىنشىسىندە, گەرەفورد تۇقىمدارى وسىرىلەتىن بولادى. شارۋاشىلىقتار «Global Beef» كومپانياسى ماماندارىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن امەريكالىق مال ءوسىرۋ تەحنولوگياسىنا سايكەس جۇمىس ىستەيدى.
مۇنداي شارۋاشىلىقتار قۇرۋداعى تاعى ءبىر ماقسات – ولاردىڭ بازاسىندا ەلىمىزدىڭ ماماندارىن وقىتۋ-ۇيرەتۋ ورتالىعىن ۇيىمداستىرىپ, شەتەلدىك وزىق تاجىريبەنى ەل ىشىندە تاراتۋ. بولاشاقتا وسىعان ۇقساس رەپرودۋكتورلىق شارۋاشىلىقتار جەكەمەنشىك كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە جۇمىس ىستەمەك.
مىنە, ەلىمىزدەگى مال شارۋاشىلىعىن جاڭا جاعدايدا دامىتا وتىرىپ, ەت ەكسپورتىن ارتتىرۋ ماقساتىنداعى اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالاردىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي. بولاشاقتا بۇل ءىس ودان ءارى دامىتىلا تۇسپەك. ءسويتىپ, تاياۋداعى 5 جىلدىڭ ىشىندە ەت باعىتىنداعى مال باسىنىڭ ۇلەسى 13,2 پايىزعا, ال ون جىلدان كەيىن 51 پايىزعا دەيىن جەتكىزىلمەك. سول تۇستا ەلىمىزدە جىلىنا 180 مىڭ تونناعا دەيىن سيىر ەتىن ەكسپورتقا شىعارۋدىڭ مۇمكىندىگى قالىپتاساتىن بولادى.
ەلىمىزدە ەت ەكسپورتىن كۇرت دامىتۋدىڭ جاڭا جوباسى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىندا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ توراعالىق ەتكەن ۇكىمەتتەگى ارنايى كەڭەستە قارالىپ, ماقۇلداۋعا يە بولدى. قازىرگى كۇنى جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تەتىكتەرى تولىقتاي انىقتالىپ, ءىس قارقىندى ءتۇردە العا جىلجىتىلۋدا.
تۇپتەپ كەلگەندە, ەت ەكسپورتىن دامىتۋ حالقىمىز ءۇشىن وتە پايدالى. بۇل ەڭ الدىمەن اۋىلدىڭ كاسىبى مەن ءناسىبىن كوبەيتەدى. ەگەر قازاقستاننىڭ وسى ءونىمى شەتەلدەردىڭ سۇرانىسىنا يە بولىپ جاتسا, بۇدان ەلىمىزگە قوسىمشا قارجى قۇيىلىپ, ۇساقتالىپ كەتكەن شارۋاشىلىقتار قايتادان ۇلكەيىپ, قالپىنا كەلەتىن بولادى. اۋىلدا وسىنىڭ نەگىزىندە جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. ازىرگە پايدالانۋسىز جاتقان جايىلىمدىق, شابىندىق جەرلەر قايتادان ىسكە قوسىلىپ, دالامىزعا مال تولادى. ەلدىڭ بەرەكەسى ارتادى.
سۇڭعات ءالىپباي.