قازاقتىڭ ءۇش كەمەڭگەرi ءھام كەنەن بيiنiڭ بiرi – قاز داۋىستى قازىبەكتiڭ شاپانى تابىلىپ, قازiر ول ۇلتتىق قۇندىلىق رەتiندە پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنا تاپسىرىلعانىنان حاباردارمىز. ءوزi ءومiر سۇرگەن ءداۋiرiنiڭ توبە بيi تولەنiڭ دە شەكپەنi مەن كيiز ءۇيiنiڭ ەسiك ماڭدايشاسى بۇل كۇنگە جەتكەنi تۋرالى ەستiگەنiمiزگە دە بiراز جىل بولىپ ەدi. ناقتىلاپ ايتقاندا, ۇلى بابادان قالعان بۇيىمدار جونiندەگi العاشقى اقجولتاي حابار 1993 جىلى لەنگiر اۋدانىنىڭ تولەبي اتالۋىنا بايلانىستى ۇيىمداستىرىلعان مەرەكەلiك iس-شارادا جالپاق جۇرتقا جاريالاندى. سول جيىندا ارۋاقتى ابىزعا ارنالىپ تiگiلگەن كيiز ۇيگە ناركەسكەن بيدiڭ ءوزi تiرشiلiك ەتكەن كەزiنەن جەتكەن ەسiك ماڭدايشاسى, شەكپەنiنiڭ بiر بولiگi قويىلعانىن بiلەتiنبiز. بۇعان دەيiن مۇنداي بۇيىمدار كەڭەس وداعىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا سالقىن ساياساتىنىڭ سالدارىنان نازارعا iلiكپەي كەلگەنi ءمالiم.
تاياۋدا عانا پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ “حابار” تەلەارناسىنىڭ “بەتپە-بەت” باعدارلاماسىندا دارا دانانىڭ وسى جادiگەرلەرi حاقىنداعى اڭگiمەنi تاعى دا جاڭعىرتتى. اعامىز سول جولعى سۇحباتىندا تاريحي تۇلعانىڭ تۇتىنعان بۇيىمدارىنىڭ قاي جەردە ساقتالعانىن بiلiپ, سول قىمبات زاتتاردى پرەزيدەنتتiك مادەنيەت ورتالىعىنا الۋ ماقساتىمەن استانادان الىستاعى تولەبي اۋدانىنىڭ بiر تۇكپiرiندەگi كيەلiتاس اۋىلىنا بارعانىن تiلگە تيەك ەتتi. بiراق ابىزدىڭ سول دۇنيەلەرiنiڭ بۇگiنگi يەسi بولىپ, قولىندا ۇستاپ وتىرعان ۇرپاقتارى تiلەگiنە كونبەگەنiن, قازiر ولارمەن ەكi ارادا كەلiسiمگە ارەكەت جاسالىپ جاتقانىن دا ايتتى.
بۇل توسىن ءجايت بiزدi ەلەڭ ەتكiزگەنi راس. ادiلدiگi, قارا قىلدى قاق جارعان دانانىڭ ءوزi پايدالانعان, قولى تيگەن بۇيىمدارى بۇكiل حالىقتىڭ ورتاق يگiلiگi ەمەس پە؟ قادiرلi تۇلعانىڭ كيەلi جادiگەرلەرiن جۇرت جاپپاي كورەتiن ورىنعا بەرمەۋiنiڭ سەبەبi نەدە؟
وسى تۇيتكiلدi ماسەلەنiڭ ءمانiسiن بiلمەك بولىپ جانە جاقسىلىققا, جاڭالىققا قۇلشىنىسپەن بiز دە كونە داۋiرلiك جادىعاتتار ساقتالعان اۋىلدى بەتكە الىپ, جولعا شىقتىق. وسى ساپاردا سەرiكتەس بولعان وڭتۇستiك قازاقستان قۇقىق جانە سالالىق تەحنولوگيالار كوللەدجiنiڭ كافەدرا مەڭگەرۋشiسi, تولە بيدiڭ جەتiنشi ۇرپاعى ومiربەك تەمiردەن بابا بۇيىمدارىنىڭ بۇل كۇنگە قالاي جەتۋ سىرىن سۇرادىم.
– تولە بابامىز وگەم تاۋىنىڭ باۋرايىندا, اقبوكەن جايلاۋىندا 1756 جىلى دۇنيەدەن وزىپ, ءوزiنiڭ وسيەتi بويىنشا ءمايiتiن تۇيەمەن تاشكەنتكە اپارىپ, شايحانتاۋىردىڭ اياق جاعىنا قويادى. جەرلەپ قايتىپ كەلە جاتقان سۇيەكشiلەردi بيدiڭ قىرعىز ايەلi كۇليمادان تۋعان قوجامجار شاھار سىرتىنداعى جازىقتا كيiز ءۇي تiگiپ, مال سويىپ كۇتiپ الادى. شاڭىراققا تولە بيدiڭ تۋى قادالادى. بابانىڭ تiلەگi ەسكەرiلiپ, ءدال وسى جەردە ونىڭ ۇلى, سوزگە ۇستا, ەلگە قامقور قاسيەتiمەن تانىلعان قوجامجار بي سانالادى. ول قايتىس بولعاننان كەيiن كيiز ءۇيi, ءمورi, تۋى بيدiڭ iسiن جالعاستىرۋعا لايىقتى دەپ سانالعان بالاسى دەربiسالiگە وتەدi. بۇدان سوڭ مۇرانى ونىڭ ۇلى شويبەك قابىلدايدى. وسى كەزەڭدە شىمكەنت, اقمەشiت, تاراز ايماقتارى مەن جەتiسۋدىڭ بiراز بولiگiن قوقان حاندىعى باسىپ الىپ, قازاق بيلiگiنە داتقا لاۋازىمىن ەنگiزەدi. جانىستان – شويبەك, سيقىمنان – قاسىمبەك, شىمىردان – بايزاق داتقا بولىپ تاعايىندالادى.
ۇزاق جىل بيلiك جاساعان شويبەكتiڭ دە تالقانى تاۋسىلىپ, باسقارۋشىلىقتى دا, بابا ميراسىن دا ونىڭ ۇلكەن ۇلى مومبەك يەلەنەدi. بۇل كەزدە قازاقتى ورىستىڭ وتارلاۋى باستالعان ەدi. رەسەي پاتشالىعى قازاق جۇرتىن بيلەۋگە بولىستىق جۇيەنi اكەلدi. بiراز جىل بولىستىقتى اتقارعان مومبەك قارتايىپ, ءوزiنiڭ ورنىنا تۋعان iنiسi باتىربەكتiڭ اعايىنعا جاناشىرلىعىمەن, العىرلىعىمەن جۇرت اۋزىنا iلiنiپ جۇرگەن ەكiنشi ۇلى وردابەكتi تاڭدايدى. بiراق, ول حالىقتىڭ وزiنە دەگەن ىقىلاسىن بايقاماق نيەتپەن سايلاۋعا ءتۇسۋدi قالايدى. باسىم داۋىسپەن جەڭىپ شىعادى.
ال, ەندى, ۇرپاقتان-ۇرپاققا ءوتiپ كەلە جاتقان تولە بي مۇكامالىنا كەلەيىك. ول مومبەكتiڭ ۇلى جاقىپتا, ودان كەيiن ونىڭ ۇلى الiمقۇلدا قازان توڭكەرiسiنە دەيiن قالا بەرەدi. كەڭەس وكiمەتiنiڭ 20-شى جىلدار سوڭىندا باي-ماناپتاردىڭ دۇنيە-مۇلكi تاركiلەنiپ, وزدەرi جەر اۋدارىلىپ, قۋعىن-سۇرگiن باستالعاندا داتقانىڭ ءۇرiم-بۇتاعى ءتۇپ-تۇقيانى قالماي جان-جاققا باس ساۋعالاپ, تارىداي شاشىلىپ كەتەدi. اتادان بالاعا اۋىسىپ كەلە جاتقان تولە بي بۇيىمدارى قىزىل يمپەريانىڭ قولىنا ءتۇسiپ, جويىلىپ نەمەسە جوعالىپ كەتپەۋi ءۇشiن داتقا تۇقىمىنا جاتپايتىن, قوجامجاردىڭ ەكiنشi ۇلى داۋىلبايدىڭ ورتا شارۋامەن كۇن كورگەن ۇرپاعىنا امانات ەتiپ تاپسىرىلعان دەگەن دەرەك بار. “امالسىزدان تۋعان جەردەن كەتۋگە ءماجبۇرمiز. بابا مۇلكiن بiزگە الىپ ءجۇرۋ اسا قاۋiپتi. ال, سەندەر ەلدە قالىپ باراسىڭدار. اتامىزدىڭ مىنا دۇنيەسiن قولدى ەتپەي ساقتاڭدار. ەگەر اعايىن-تۋىستى كورەر, اتامەكەنگە قايتا ورالار كۇن تۋسا, وزiمiزگە قايتىپ بەرەرسiڭدەر”, – دەپ قالدىرادى.
سودان ولار ەلگە وزبەكستاننان 50-شi جىلداردىڭ باسىندا بiر-اق قايتادى. امانات دۇنيەنi قايتارىپ الۋعا ءمۇمكiندiك بولمايدى. ءسويتiپ, تولە بي بۇيىمدارىنىڭ نەبiر الاساپىران وتكەلەكتەن قالعان جۇرناعى ونىڭ ەكiنشi ۇلى داۋىلبايدان تاراعان جەتiنشi ۇرپاعى بالىقبايدىڭ ەركiنبەك دەگەن ۇلىنىڭ شاڭىراعىنان تابىلادى. وندا دا شەكپەنiنiڭ بiر بولشەگi مەن كيiز ءۇي ەسiگiنiڭ ماڭدايشاسى عانا بiزگە جەتiپتi. «قازiر بۇل دۇنيەلەر ەركiنبەكتiڭ ايەلi تاجiگۇلدiڭ وتباسىندا ارنايى جاسالعان بولمەدە تۇر», – دەدi ساپارلاسىم ومiربەك تەمiر.
تولەبي اۋدانى, كيەلiتاس اۋىلىنداعى تاريحي جادiگەرلەر ساقتاۋلى ۇيگە دە كەلدiك. ۇلى بابانىڭ كوزدiڭ قاراشىعىنداي مۇراسىنا يە بولعان مارقۇم بالىقباەۆ ەركiنبەكتiڭ زايىبى تاجiگۇل اپا بiز كەلگەندە كەلەس جاققا جول ءجۇرiپ كەتiپتi. قاراشاڭىراقتىڭ ءتۇتiنiن تۇتەتكەن ءۇشiنشi ۇلى وماردى اڭگiمەگە تارتتىق.
– اۋلەتiمiزدەگى بۇل بۇيىمدار 1929 جىلدان بەرi بار ەكەنiن اكەمنەن ەستiگەنمiن. بiزدە قالعانى شەكپەنiنiڭ بiر بولiگi مەن كيiز ءۇي ەسiگiنiڭ ماڭدايشاسى عانا ەكەن. «ەسiكتiڭ بوساعالارى, جاقتاۋلارى, ماڭدايشاسى, تابالدىرىعى ءۇندi ەلiندە وسەتiن اعاشتان قۇراستىرىلعان دەگەن ءسوز اتادان اتاعا جالعاسىپ كەلەدi”, دەپ ايتىپ وتىراتىن اكەم. ال, بابانىڭ شەكپەنiنەن قالعان بiر بولiگiنiڭ قيىندىسىن اعام ايتۋار تۇركياعا اپارىپ, زەرتحانادا تەكسەرتiپ قايتتى. ونداعىلار ونىڭ تۇيە جۇنiنەن باسىلعانىن, قىزىل بوياۋى شوپتەن الىنعانىن, جالپى ماتاسىنىڭ بابا ءومiر سۇرگەن داۋiرگە ءتان ەكەنiن ايقىندايتىن قورىتىندى بەرiپتi. ال, بوياۋدىڭ قانداي شوپتەن الىنعانىن بiلە الماپتى, – دەدi ول.
– تولە بي – بiر اتانىڭ, بiر رۋدىڭ عانا داناسى ەمەس, يiسi قازاقتىڭ پiر تۇتقان تۇلعاسى. ال, ويى دا, تiلi دە جۇيرiك, حالىق حاننان ارتىق باعالاعان بي تۇتىنعان بۇيىمدار بارشامىزعا ورتاق يگiلiك, قاستەرلi قازىنا ەمەس پە! ونى بiر اۋلەتتiڭ قولىندا ۇستاماي, كوپشiلiك كورەتiن مۇراجايعا نەگە وتكiزبەي كەلەسiزدەر؟ – دەپ سۇرادىق.
– اتا-بابامىزدان ميراس بولىپ كەلە جاتقان ءدۇنيەنi باسقاعا نەگە تاپسىرامىز؟ بۇل مۇرا ءوز مەنشiگiمiز, ەشكiمگە دە, ەشقايدا دا بەرە المايمىن, – دەپ جاۋابىن ءۇزiلدi-كەسiلدi بiر-اق قايىردى ول.
جاقسىنى كورمەك نيەتiمiز ورىندالمادى. ءۇي يەسى بابادان قالعان بەلگiلەر قويىلعان بولمەنiڭ كiلتi اپامدا كەتتi دەگەندi كولدەنەڭ تارتتى. “اپاڭىز جوق كەزدە جادiگەرلەرگە قىزىعۋشىلار كەلمەي مە؟ دەگەنىمىزدە: “تەك ول كiسiنiڭ ءوزi عانا ەسiكتi اشىپ كورسەتەدi”, – دەپ جاۋاپ بەردى.
قارا سوزدەن دەس بەرمەگەن تۋا دارىن دiلماردىڭ, ءادiل بيدەن بiزگە جەتكەن جادiگەرلەرiن كورە الماي قايتقانعا وكiنبەدiم. ويتكەنi, بۇرىن دا تولە بابامىزدان قالعان تابارiكتەردi كورۋگە نيەت ەتكەن تالاي ادام الىستان دا, جاقىننان دا كەلiپتi. سولاردىڭ بiرiنەن كيiز ءۇي ەسiگiنiڭ ماڭدايشاسىن تۇسiرگەن سۋرەتتi الدىم. بiراق تiلدەسكەندەرiمنiڭ بiرازى شەكپەنىنەن قالعان تامتىقتى كورۋدiڭ اسا قيىن بولعانىن ايتتى. مۇنىڭ سەبەبi, ءۇي يەلەرi بۇرىندارى شەكپەننiڭ شەتiنەن اركiم تابارiك كورiپ, قيىپ الا بەرەتiندiكتەن, جۇرناعى عانا قالعانىن, ەندi, سونىڭ ءوزiن ساقتاۋ ءۇشiن ساندىق تۇبiنە سالىپ, اۋزىن ق ۇلىپتاپ قوياتىن كورiنەدi.
ەلگە سىيلى بiر توپ اقساقال دا بۇل ۇيگە كەلiپ, بابا جادiگەرلەرiن مۇراجايعا وتكiزۋگە وتباسىن ۇگiتتەپ, قوماقتى قارجى دا ۇسىنىپتى. بiراق, ءۇي يەلەرi بۇعان دا كونبەپتى.
ايبارلى بابادان جەتكەن قاسيەتتi بۇيىمداردى ونىڭ ۇرپاعى ءۇش جارىم عاسىرداي ساقتاپ بۇگiنگە جەتكiزگەنi, ارينە, العىسقا لايىق تiرلiك. دەگەنمەن, بۇل مۇرالاردى قالىڭ جۇرت تۇگەل تانۋعا مۇمكiندiك جاسايتىن ورتالىققا وتكiزگەندەرi ساۋاپ iس ەمەس پە ەدi. ول قالا بەردi, وزدەرiنiڭ باباسى الدىنداعى دا, تاريح الدىنداعى دا ابىرويلى پارىز ەكەنiن پارىقتاعان ءجون-اۋ.
جەڭiس ءباھادۇر.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تولەبي اۋدانى.