«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 21 ماۋسىمداعى 117-نومىرىندە «تولعاندىرار تاقىرىپ» ايدارىمەن «اۋىلىڭىزدا مال دارىگەرى بار ما؟» دەگەن اتپەن مەنىڭ ماقالام جاريالانعان بولاتىن.
سودان بەرى مەنىڭ اتىما ءار جەردەن بىرنەشە حاتتار كەلدى. ءبىرتالاي مال دارىگەرلەرى تەلەفون ارقىلى حابارلاستى. ولار جازىلعان جايلاردى نەگىزىنەن قۇپتاپ, ەندى ءالى دە بولسا بىزدەر جوعارى جاققا ايتا المايتىن مىناداي پروبلەمالار بار. ءسىز سول دۇنيەلەردى باسشىلاردىڭ قاپەرىنە جەتكىزسەڭىز دەگەن تىلەكتەرىن جازادى. ولاردىڭ تىلەكتەرىن جەرگە تاستاماي ورىنداۋ ماعان پارىزداي كورىنەدى. ويتكەنى, مەنى ۆەتەريناريا توڭىرەگىندەگى ماسەلەلەر بەيجاي قالدىرا المايدى. سەبەبى, مەن بار عۇمىرىمنىڭ 50 جىلىن تەك مالدارىگەرلىك جۇمىسقا ارنادىم. سوندىقتان تاعى دا «ەگەمەن قازاقستانعا» ماقالا جازىپ وتىرمىن. كوتەرىلگەن كەيبىر ماسەلەلەر دۇرىس شەشىمىن تاباتىنىنا كوزىمىز جەتتى. وعان ۆبج.قك-ءنىڭ 31مامىرداعى شەشىمىمەن 20 اقپانداعى ەكى حاتىن كەرى قايتارىپ العانى, ءۇرجار اۋدانىنىڭ مال دارىگەرلەرىنىڭ ەڭبەك- اقىسىن تامىز ايىنان باستاپ 14 مىڭ تەڭگەگە كوتەرگەنى دالەل.
ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق الدىن الۋدىڭ ءىس-شارالار جوسپارىن, ياعني قانشا مالدان قان الۋ, قانداي اۋرۋلارعا ەگىلەتىندىگى تۋرالى ماسەلەنى جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگانىنىڭ قۇرامىنداعى ۆەتەريناريا ماماندارى بىرجاقتى دايارلايدى. ۆەتەرينارلىق شارالاردى تۇياعىندا تۇرعان جانۋارلار سانىن, ەلدى مەكەندەردىڭ ەپيزووتيالىق, كليماتتىق, جانۋارلاردىڭ فيزيولوگيالىق جاعدايلارىن ەسكەرە وتىرىپ اۋداندار مەن قالالاردىڭ ۆەتەرينارلىق وكىلەتتى ورگاندارىمەن بىرلەسىپ, كەلىسە وتىرىپ جاساعان دۇرىس بولار ەدى.
جوسپار جاساپ وتىرعان وسى جاو-نىڭ قۇرامىنداعى ۆەتەريناريا ماماندارى پرەزيدەنتتىڭ 2014 جىلعى 25 تامىزداعى №898 جارلىعىنىڭ №3 قوسىمشاسىنا ساي ۆەتەرينارلىق شارالارمەن قوسا جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ شارۋاشىلىق جۇمىستارىن دا اتقارادى. اتاپ ايتقاندا, ولار جىلۋعا جانە سۋ شىعىندارىنا بەرەشەك زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ قارىزدارىن قايتارۋ جۇمىستارىنا جۇمىلدىرىلادى. اكىمدىكتەگى ۆەتەرينارياعا قاتىستى ەمەس باسقا دا ءارتۇرلى ۇيىمداستىرۋ شارالارىن وتكىزۋگە قاتىسادى.
اشم-نىڭ 2015 جىلعى 29 مامىرداعى «ۆەتەريناريالىق قاعيداسىن بەكىتۋ» تۋرالى №7-1/587 بۇيرىعىنا ساي برۋتسەللەز اۋرۋىنا وڭ تاڭبا بەرگەن جانۋارلار وقشاۋلانىپ 15 كۇن مەرزىمىندە جويىلۋعا ءتيىس. الايدا اشم ۆبقك توراعاسى س.قاسەنوۆتىڭ 2016 جىلعى 20 اقپانداعى №16-04-15/250-ي حاتىنا ساي ەگەر مال يەسى كەلىسپەسە برۋتسەللەز اۋرۋىنا وڭ تاڭبا بەرگەن جانۋاردى قايتا تەكسەرۋگە رۇقسات بەرىلگەن. بۇل دۇرىس ەمەس. برۋتسەللەز اۋرۋى سوزىلمالى ىندەت بولعاندىقتان جانە ءار ۋاقىتتاعى ءاربىر تەكسەرۋدىڭ ناتيجەسىنە مالدىڭ يممۋندىق جاعدايى, اۋا رايى سەكىلدى كوپتەگەن فاكتورلار اسەر ەتەتىندىكتەن ءبىر رەت بولسا دا وڭ تاڭبا بەرگەن مالدى قايتا تەكسەرۋگە بولمايدى. بۇل رەتتە مۇنداي باسەكەلەستىك بولىپ تۇرعان جاعدايدا عانا ۆبجقك «ۆەتەرينارياداعى ۇلتتىق رەفەرەنتتىك ورتالىعىندا» زەرتتەگەن ءجون بولار. ال يممۋندالعان جانۋارلاردىڭ جوسپارلى زەرتتەۋلەرى اۋداندار مەن قالالارداعى «رەسپۋبليكالىق ۆەتەريناريالىق زەرتحانا» مەملەكەتتىك كاسىپورىندارىنىڭ وڭىرلىك فيليالدارىندا جۇرگىزىلسە دۇرىس بولار ەدى.
اڭگىمە برۋتسەللەزگە قارسى رب-51 ۆاكتسيناسىمەن يممۋندالعان جانۋارلار توڭىرەگىندە بولعاندىقتان ايتا كەتەيىك, بۇل ۆاكتسينا قازاق ەلىنە قاجەت ەمەس. مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان جەتكىزىلگەن وتە قىمبات ۆاكتسينانى پايدالانعانشا اۋاسى مەن سۋى, جەلى مەن ۇشقان توزاڭى ارالاسىپ جاتقان كورشى, ەجەلدەن ەتەنە ارالاسقان رەسەيدىڭ ۆاكتسينالارى تيىمدىرەك بولماق. بەرتىنگە دەيىن برۋتسەللەزدى شت-19; شت-82; رەۆ-1 ۆاكتسينالارىمەن اۋىزدىقتاپ كەلدىك. بۇل ماسەلە توڭىرەگىندە باتىس قازاقستان اگرارلىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۆەتەرينارلىق لابوراتورياسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى عايسا ابساتيروۆ باسپاسوزگە برۋتسەللەز جونىندە بەرگەن بيىلعى جىلعى سۇحباتىندا رەسەيدىڭ سىننان وتكەن ەسكى پرەپاراتتارىنىڭ ءبىرى بار بولعانى – 30, ەكىنشىسى 75 تەڭگە, ال امەريكانىڭ ۆاكتسيناسى وتكەن جىلى 470 تەڭگە تۇرسا, بيىل 1500 تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلىپ كەتتى دەيدى. سوندىقتان دا ءبىز رەسەيدىڭ ۆاكتسيناسىمەن جۇمىس ىستەۋگە بەت بۇرۋىمىز كەرەك.
بۇگىنگى كۇنى اۋىلشارۋاشىلىق مالدارىن برۋتسەللەزگە زەرتتەۋ قولدا بار بارلىق مالداردى تولىق قامتۋسىز جۇرگىزىلەدى. زەرتتەمەۋگە بولادى, ەگەر ول جابىق رەجىمدە جۇمىس ىستەيتىن شارۋاشىلىق بولسا. ەگەر تۇياعىنان تۇرعان بار مال جىل سايىن تولىق قامتىلماسا, برۋتسەللەزگە قارسى بارلىق شارالار بەكەرگە كەتەدى. قازىر نە, بىرگە جۇرگەن ءبىر تابىن 200 باس سيىردان قان السا, ونى لابوراتوريا قابىلدامايدى. نەگە دەسەڭ, 50 باس جوسپاردان ارتىق, بىزگە 150 عانا سىناما كەرەك دەيدى. وسىنداي نۇسقاۋ بەرىپ وتىرعان باسشى بىلىكسىز ادام, ول مالمەن ەمەس تسيفرمەن جۇمىس ىستەيدى.
اشم-نىڭ 2014 جىلعى 30 قازانداعى № 7-1/559 بۇيرىعىنا سايكەس برۋتسەللەز اۋرۋىنا وڭ تاڭبا بەرگەن ءمۇيىزدى ۇساق مالدار سانيتارلىق سويۋعا ەت كومبيناتتارىنا تاپسىرىلۋى كەرەك. جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى مال يەلەرىنە نارىق باعاسىمەن ونىڭ 50 پايىز قۇنىن بيۋدجەت ەسەبىنەن, ال قالعان 50 پايىز قۇنىن ەت كومبيناتى قابىلداعان ءمۇيىزدى ۇساق مالداردى سانيتارلىق سويىلىمنان سوڭ ەت ءونىمىنىڭ شىعۋ مولشەرىنە بايلانىستى مال يەلەرىمەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ تولەيدى دەلىنگەن. الايدا, ەت كومبيناتتارى جەكە-مەنشىك بولعاندىقتان بۇل بۇيرىقتى ورىنداماي وتىر. سول سەبەپتى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلىپ, جەتىسپەگەن قارجىنى تولەۋ جاعىن قاراستىرۋ كەرەك. بۇرىنعىداي ءمۇيىزدى ۇساق مالداردىڭ كوزىن جويىپ, تولىق قۇنىن تولەۋدى قامتاماسىز ەتە الماسا, برۋتسەللەز مالدىڭ دا ەتىن جەۋگە جارايتىنداي ەتىپ قايتا وڭدەپ زارارسىزداندىرۋ قازىرگى زاماندا شەشىمىن تاباتىن ماسەلە دەپ ويلايمىز.
ۆەتەريناريا سالاسىندا اتقارىلعان بارلىق شارالار ۆەبپارتالدا بولۋ كەرەك دەگەن تالاپ تۇعىرىنان تۇسپەي تۇرعاندىقتان, مال دارىگەرلەرىنىڭ قان الۋ, مال ەگۋ سياقتى نەگىزگى جۇمىستارىن ىستەۋگە ۋاقىتتارى جەتپەي جاتادى. ونىڭ ۇستىنە ۆاكتسينالاردىڭ 2-3 اي كەشىگىپ كەلۋى ادەتكە اينالىپ كەتكەن. سىرعامەن قامتاماسىز ەتۋ دە جەتكىلىكسىز, ول اسىرەسە برۋتسەللەزگە قان العاندا قولبايلاۋ بولىپ تۇر. ەگىلگەن مالداردا سىرعا جوق بولسا, بىردەيلەندىرۋ بازاسىنا تىركەلىنبەيدى. اسىرەسە, جاس ءتولدى بىردەيلەندىرۋ بازاسىنا تىركەۋ ءۇشىن سىرعا جوق. سىرعا تەك جوسپارداعى مالعا بەرىلەتىندىكتەن, وتكەن جىلى تۋعان مالدار دا سىرعالانباي قالعان.
ەڭبەگىنىڭ زەينەتىنەن گورى ارقالاعان بەينەتى مول مال دارىگەرلەرىنە جاعداي تۋعىزاتىن مەزگىل جەتكەن سەكىلدى. ولاردىڭ ەڭبەكاقىسىن ارتتىرىپ, الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرىپ, دەنساۋلىقتارىن دۇرىستاۋعا كوڭىل ءبولۋ كەرەك. سوندا عانا مال دارىگەرلەرى مارقايىپ, ارتىنا الاڭداماي ەسەلى ەڭبەك ەتىپ, حالىقتىڭ ۇدەسىنەن شىعادى دەپ ويلايمىز.
بازارباي ساتاي
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
ءۇرجار اۋدانى