قازىرگى زامانعى گەولوگيا – بۇل جەر قىرتىسى جانە جەردىڭ نەعۇرلىم تەرەڭ سالالارى, قۇرامى, قۇرىلىمى, قوزعالىسى جانە جەر قىرتىسىنىڭ دامۋ تاريحى مەن ونداعى پايدالى قازبالاردىڭ ورنالاسۋى تۋرالى وتە كۇردەلى عىلىمدار كەشەنى. گەولوگيانىڭ باستى مىندەتى ءتۇرلى ەلدەردىڭ حالىق شارۋاشىلىعى مەن ەكونوميكاسىن مينەرالدى-شيكىزاتتىق رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. پروگرەستىڭ دامۋى جانە الەمدەگى حالىق سانىنىڭ ارتۋى سەبەپتى مينەرالدى-شيكىزاتتىق رەسۋرستاردىڭ ءرولى مەن ونى پايدالانۋ كولەمى ۇنەمى ءوسۋ ۇستىندە.
وعان قازاقستاننىڭ قازىرگى زامانعى تاريحى ناقتى دالەل بولا الادى. بۇعان دەيىن كەڭەستىك گەولوگتاردىڭ كوپتەگەن بۋىنى قۇرعان قۋاتتى مينەرالدى-شيكىزاتتىق رەسۋرستاردى تولىقتاي ءوز مەنشىگىنە الا وتىرىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىز كۇردەلى وتپەلى كەزەڭدى ەڭسەرىپ, قىسقا مەرزىمدە ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىككە جانە ونەركاسىپتىڭ وزگە سالالارىن دامىتۋعا, سونداي-اق, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا قول جەتكىزە ءبىلدى. بۇل سالا قازىردىڭ وزىندە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزى بولىپ وتىر, ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەرىمىز كورسەتكەندەي, ەلدەگى مينەرالدى-شيكىزاتتىق رەسۋرستاردىڭ سارقىلماۋىنا بايلانىستى ونىڭ ودان ارعى تابىستى دامۋدىڭ ءبازيسى بولۋ مۇمكىندىگى زور.
مينەرالدى-شيكىزاتتىق رەسۋرستار قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن ايقىنداي وتىرىپ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ساياسات جۇزەگە اساتىن ىرگەتاسقا اينالدى. بىرىنشىدەن, شيكىزات سەكتورىنان تۇسەتىن تابىستاردىڭ ءبىر بولىگىن وڭدەۋ سالاسىنا ءتيىمدى تۇردە ءبولۋ جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ارقاسىندا قوسىلعان قۇنى جوعارى, ىشكى جانە الەمدىك رىنوكتاردا ءباسەكەگە قابىلەتتى ءونىم الۋعا جاعداي جاسايدى. ەكىنشىدەن, يندۋستريالىق دامۋدا تەك ءداستۇرلى شيكىزاتتى پايدالانۋ كولەمى عانا ارتىپ قويماي, سونىمەن بىرگە جاڭا سەرپىندى تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ناتيجەسىندە ءبىرىنشى كەزەكتە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردان تۇراتىن جاڭا پايدالى قازبالارمەن قامتاماسىز ەتۋ دە تالاپ ەتىلەتىن بولادى.
قازاقستاندا گەولوگيا عىلىمىنىڭ دامۋى وتكەن عاسىردا بەلگىلى عالىم ق.ي.ساتباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلگەن كەڭ اۋقىمدى وڭىرلىك-گەولوگيالىق جۇمىستارعا نەگىزدەلدى. ول جۇمىستار بارلىق عىلىمي جانە عىلىمي-وندىرىستىك گەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزىنە اينالدى. قازاقستان اۋماعىنداعى مينەرالدى رەسۋرستاردىڭ كەڭ كولەمدى الەۋەتى وسى زەرتتەۋلەردىڭ ارقاسىندا پايدا بولدى. سونىڭ ءبارى رەسپۋبليكانىڭ قارقىندى دامۋىن جانە قۋاتتى ونەركاسىپتىك مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىن قامتاماسىز ەتتى.
وسىلايشا, عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ اراسىندا تىعىز بايلانىس جۇزەگە اسىرىلدى. جۇيەلى گەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ارقاسىندا قازاقستان كەن ءوندىرۋ, مەتاللۋرگيا, حيميالىق-تەحنولوگيالىق, ەنەرگەتيكالىق جانە ونەركاسىپتىڭ ءوزارا بايلانىستى وزگە دە كوپتەگەن سالالارى ءۇشىن دامۋ بازاسىنا يە بولدى.
قازىرگى جاعدايدا كەن ورىندارىن اشۋدا عىلىمنىڭ كوبىرەك قاجەت بولۋىنىڭ وزىنە ءتان سەبەپتەرى بار.
ءبىرىنشى سەبەپ. ءبىر قاراعاندا جاعدايدىڭ قولايلى كورىنەتىندىگىنە قاراماستان, قازاقستاندا باسىمدىققا يە كوپتەگەن پايدالى قازبالار, اسىرەسە, ءتۇستى مەتالل بويىنشا وتكىر تاپشىلىق پايدا بولۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە, الەمنىڭ وزگە دە وڭىرلەرىندەگى سياقتى «وڭاي اشىلاتىن كەن ورىندارى» قورى سارقىلىپ كەلەدى. پايدالى قازبالاردى قارقىندى ءوندىرۋ ونىڭ رەنتابەلدى قورلارىنىڭ جۇقارۋىنا اكەلىپ سوقتىرۋدا. سونىڭ سالدارىنان ەلدە كەن ورىندارىن اشۋ جىل وتكەن سايىن اناعۇرلىم كۇردەلەنىپ, كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتۋدە جانە قىمباتقا تۇسۋدە. سوندىقتان دا پايدالى قازبالاردىڭ كەن ورىندارىن ىزدەۋ مەن بارلاۋدىڭ ستراتەگياسى مەن تاكتيكاسىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاجەت. مىنە, ءدال وسىندا گەولوگيا عىلىمى ايرىقشا ءرول اتقارۋى ءتيىس.
ەكىنشى سەبەپ. عىلىمي-تەحنيكالىق رەۆوليۋتسيا جاھان تۋرالى, جەر پلانەتاسى تۋرالى جاڭا بىلىمدەردى يگەرۋگە, جەكەلەگەن وڭىرلەردىڭ دامۋىنا, ءتيىسىنشە قازاقستاننىڭ بۇكىل اۋماعى مەن جەكەلەگەن ءوڭىرلەرىندەگى گەولوگيالىق دامۋ مەن جەر قويناۋىنىڭ قۇرىلىمى تۋرالى اقپاراتتاردىڭ جىلدام جاڭارۋىنا, جاڭا تەوريالىق يدەيالاردىڭ, تۇجىرىمدامالار مەن تەحنولوگيالاردىڭ پايدا بولۋىنا اكەلۋدە.
تۇراقتى ەسەپ جۇرگىزۋ جانە عىلىمي پروگرەستى پايدالانۋ قاجەتتىلىگى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىسىنداعى عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ اجىراعىسىز بايلانىسىن بۇرىنعىدان دا بەتەر ايقىنداي ءتۇستى. يننوۆاتسيالىق قىزمەت ولاردى ءوزارا جاقىنداستىرۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى جولى بولۋى مۇمكىن. پايدالى قازبالاردى بولجاۋدىڭ, ىزدەۋ مەن بارلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جاڭا تەوريالار مەن تۇجىرىمدامالاردى, عىلىمدى قاجەت ەتەتىن تەحنولوگيالاردى قۇرۋعا جانە يگەرۋگە دەگەن قاجەتتىلىك يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى دامىتۋعا يتەرمەلەيتىن ماڭىزدى فاكتور بولماق. سالانىڭ جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوشۋىندە مەملەكەتتىڭ وڭ ەكونوميكالىق ساياساتى يننوۆاتسيالار ءۇشىن شەشۋشى سىرتقى ىنتالاندىرۋشى كۇش بولىپ تابىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ قولداۋىمەن ءبىز نارىق ەكونوميكاسىنىڭ تالاپتارىن, سونداي-اق, ءبىلىم بەرۋ, عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ ينتەگراتسيالانۋىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ مينەرالدى-شيكىزاتتىق رەسۋرستارىن تولىقتىرۋدى عىلىمي قامتاماسىز ەتۋدىڭ ستراتەگياسىن ازىرلەدىك. ول ءبىز باسشىلىق جاسايتىن كازنەدرا, ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى گەولوگيا عىلىمدارى ينستيتۋتى, گەولوگيالىق-گەوگرافيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى جانە باسقا دا جەتەكشى ۇيىمداردىڭ عىلىمي-ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتىنىڭ نەگىزىنە الىندى. قازىرگى زامانعى تەوريالىق جانە پراكتيكالىق تالداۋلار مەن تەحنولوگيالاردىڭ نەگىزىندە كوپسالالى ىرگەلى جانە قولدانبالى كەشەندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, وعان پايدالى قازبالار قورلارىن تولىقتىرۋ بويىنشا زەرتتەۋلەردى عىلىمي قامتاماسىز ەتۋدى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ ءبۇكىل ۇيىمى قاتىستى. قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە قازاقستاننىڭ جانە جەكەلەگەن وڭىرلەردىڭ ەڭ جاڭا بولجاۋ-مينەراگەنيالىق جانە كەشەندى گەوحيميالىق كارتالارى, ىرگەلى بولجامداردان تۇراتىن جانە قازاقستاننىڭ مينەرالدى رەسۋرستارىنا ستراتەگيالىق باعا بەرۋدىڭ نەگىزىنە اينالعان ءىرى مونوگرافيالار باسىلىپ شىقتى.
ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەرىمىزدىڭ قورىتىندىلارى حالىقارالىق بەدەلدى فورۋمدار مەن پراكتيكالىق سالالاردا سىناقتان ءوتتى. مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتامانىڭ (الەمنىڭ جەتەكشى عالىمدارىن تارتا وتىرىپ ءجۇرگىزىلگەن حالىقارالىق اۋديتتىڭ) قورىتىندىسى بويىنشا مينەرالدى-شيكىزاتتىق رەسۋرستار سالاسىنداعى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ قازاقستان ءۇشىن ايقىنداۋشى ماڭىزعا يە ەكەنى اتاپ كورسەتىلدى جانە ءبىزدىڭ بولجامدىق جۇمىستارىمىزعا جوعارى باعا بەرىلدى.
بۇل جۇمىستار قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار اراسىندا ۇلكەن سۇرانىسقا يە.
قازاقستاننىڭ پايدالى قازبالاردى انىقتاۋداعى ۇلكەن پەرسپەكتيۆالارىن, سونداي-اق, مينەرالدى-شيكىزاتتىق رەسۋرستاردى دامىتۋدىڭ پروبلەمالارىن, مىندەتتەرى مەن ستراتەگياسىن كورسەتەتىن وسىناۋ جۇمىستاردىڭ ءناتيجەلەرى مەملەكەت باسشىسىنا ۇسىنىلدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار مينەرالدى-شيكىزاتتىق رەسۋرستاردىڭ تولىعىپ وتىرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن بولادى دەگەن ءۇمىت زور بولاتىن. بىراق ول ءۇمىت اقتالعان جوق. جاڭا كەن ورىندارىن ىزدەۋ – ول كولەمدى قارجى شىعىندارىن قاجەت ەتەتىن جانە يگەرۋ مەرزىمى 10-15 جىلعا دەيىن سوزىلاتىن تاۋەكەلى مول جوبا. ونىڭ ءبارى بارلىق ۋاقىتتا بىردەي شەتەلدىك جانە وتاندىق ينۆەستورلاردى تارتا قويمايدى. جەكە كومپانيالار, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار جانە باسقا دا ينۆەستورلار قايتارىمى ۇزاق مەرزىمگە سوزىلاتىن كەڭ اۋقىمدى گەولوگيالىق زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋعا بارا بەرمەيدى. ولاردىڭ گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنا بولەتىن شىعىندارىنىڭ ازدىعى سونداي, ونىڭ ءوزى كەن ورىندارىن ءبولۋ شەڭبەرىندەگى وزدەرىنىڭ دەربەس مىندەتتەرىن شەشۋدى دە قامتاماسىز ەتە الماي جاتادى. سونىڭ سالدارىنان قازاقستان اۋماعىن كەشەندى گەولوگيالىق زەرتتەۋ, ىزدەۋ جانە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ دوعارىلىپ قالعانى سونشالىق, ءىس جۇزىندە سالانى, جيناقتالعان تاجىريبەنى, قازاقستاننىڭ گەولوگيالىق قىزمەتىنىڭ ينجەنەرلىك جانە عىلىمي الەۋەتىن جوعالتۋ ۇدەرىسى باستاۋ الدى. مۇنىڭ ءوزى بولاشاقتا رەسۋرستىق داعدارىستىڭ باستالۋىنا اپارىپ سوقتىرۋى ابدەن مۇمكىن.
بۇگىندە مەملەكەتتىڭ جاڭا قۇرىلىمداردى قۇرا وتىرىپ, ىزدەۋ-بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. بۇل رەتتە وڭىرلىك گەولوگيالىق زەرتتەۋ جانە پايدالى قازبالار قورىن تولىقتىرۋ ماسەلەلەرى جەر قويناۋى مەن ونىڭ الەۋەتى تۋرالى ماڭىزدى ستراتەگيالىق اقپاراتتىڭ نەگىزگى يەسى جانە تۇتىنۋشىسى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەت تاراپىنان شەشىم تاۋىپ, قارجىلاندىرىلۋى ءتيىس.
گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ تۋرالى ءوز ۇسىنىستارىمىزدى دايەكتەۋ بارىسىندا ءبىز گەولوگيالىق-گەوگرافيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى ۇلگىسىندە كونسورتسيۋم قاعيداتىنداعى عىلىمي گەولوگيالىق ورتالىق قۇرۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىنبىز. ونىڭ قىزمەتى تاۋەلسىز مەردىگەرلەردىڭ جۇمىسى مەن ادامداردىڭ ونلاين-پلاتفورما ارقىلى جۇمىسىنا نەگىزدەلۋى ءتيىس. ياعني ءتۇرلى ورىنداردا جانە ۇيىمداردا جۇمىس ىستەي وتىرىپ, گەولوگتار كوممۋنيكاتسيانىڭ قازىرگى زامانعى دەڭگەيىندە ءبىر باعدارلاما بويىنشا جۇمىس ىستەي الاتىن بولادى. مۇنىڭ ءوزى باستاپقى كەزەڭدە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە بىلىكتى كادرلار تاپشىلىعىن شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزبەك. گەولوگيالىق-گەوگرافيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىندا كەشەندى ۆەدومستۆوارالىق باعدارلاما وسى قاعيدات بويىنشا ءازىرلەنگەن بولاتىن. وندا بۇل پروبلەمانى شەشۋدەگى نەگىزگى كۇشتەر ءبىزدىڭ بۇعان دەيىنگى باعدارلامالارىمىزعا ۇزاق جىلدار بويى قاتىسىپ كەلگەن ۇيىمدار مەن قىزمەتكەرلەر بولدى. اناعۇرلىم جوعارى بىلىكتى مامانداردى قاجەت ەتەتىن بولجامداۋ بولىگىندە كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى وتكىر بايقالىپ تۇرعان قازىرگىدەي كەزەڭدە بارلىق ۇيىمدار مەن مامانداردى بىرىكتىرۋدىڭ ماڭىزى وتە زور.
قايتا قۇرۋ كەزەڭى باستالعاننان كەيىنگى ۋاقىتتا گەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ كۇرت قىسقارعانى, كوپتەگەن عىلىمي جانە وندىرىستىك ۇيىمنىڭ ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتقانى بەلگىلى. سوعان بايلانىستى گەولوگيالىق ماماندىقتىڭ بەدەلى دە مەيلىنشە تومەندەپ كەتتى. ول ازداي, ماماندار دايارلاۋ ساپاسى ناشارلادى. ستۋدەنتتەر ەكسپەديتسيالارعا شىعىپ, دالادا تاجىريبەدەن ءوتۋ ءمۇمكىندىگىنەن ايىرىلدى, ءتىپتى عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ ءوزى قايتا قۇرۋ باستالعاننان كەيىن دالالىق جەرلەرگە شىعۋلارىن توقتاتتى. ال ول كاسىبيلىگى جوعارى گەولوگتىڭ قالىپتاسۋى ءۇشىن ەڭ باستى شارت بولىپ تابىلادى. وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ سالدارىنان بۇگىندە قايتا قۇرۋ داۋىرىنەن كەيىنگى ناشار دايارلانعان كادرلار بۋىنى پايدا بولىپ وتىر. كسرو كەزىندە دالالىق جاعدايداعى جۇمىس تاجىريبەلەرىنە ماشىقتانعان مامانداردىڭ جاستارى بۇگىندە الپىستان استى.
ءسوز ورايىندا ءبىزدىڭ ۇسىنىستارىمىزدىڭ ەلباسى تاراپىنان ۇلكەن قولداۋعا يە بولعانىن ايتا كەتۋ قاجەت. «ەلدىڭ مينەرالدى-شيكىزاتتىق الەۋەتىن ءىس جۇزىنە اسىرۋ ءۇشىن گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت – ال جاڭا تەحنولوگيالار ءۇشىن, ءبىرىنشى كەزەكتە, سيرەك جانە جەردە سيرەك كەزدەسەتىن ەلەمەنتتەر قاجەت», دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن پرەزيدەنت ءوزىنىڭ 2008 جىلعى جولداۋىندا. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جەر قويناۋىن گەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاڭا قۇرىلىمدار قۇرا وتىرىپ, گەولوگيالىق بارلاۋ جانە زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا ۇكىمەتكە تۇسىنىكتەمە جازبا ازىرلەندى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇراقتى نازار اۋدارۋىنىڭ جانە باستاماشىلىق تانىتۋىنىڭ ارقاسىندا ۇكىمەتتە بۇل باعىتتا بەلسەندى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, گەولوگيالىق بارلاۋ جانە زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋدا ايتارلىقتاي قادامدار جاسالۋدا. كەزىندە مۇناي جانە گاز مينيسترلىگى, «تاۋكەن», «كازگەو» ۇيىمدارى, گەولوگيالىق زەرتتەۋ ورتالىقتارى جانە باسقالار قۇرىلدى.
ەل ەكونوميكاسىنداعى مينەرالدى-شيكىزاتتىق كەشەننىڭ ەلەۋلى ءرولىن ەسكەرە كەلگەندە, گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ كولەمىن ۇلعايتىپ, قارقىنىن ارتتىرۋدا بەلسەندى ءىس-شارالار قاجەت. مەملەكەتتىك قارجىلاي قولداۋدىڭ ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ ۇزاق مەرزىمدى باعدارلامالارىنا كورسەتىلۋىنە نازار اۋدارۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە, ولاردان تەز ارادا پايدا تۇسىرەتىن قايتارىمدى تالاپ ەتۋدىڭ دە قاجەتتىگى جوق. ەگەر شىندىعىنا كەلسەك, ەلدىڭ جەر قويناۋىن زەرتتەۋ جانە مينەرالدى-شيكىزاتتىق بازانى ۇلعايتۋعا جۇمسالعان شىعىندار قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ بولاشاق دامۋىنا جانە ينۆەستيتسيالىق تۇرعىداعى تارتىمدىلىعىنا قامقورلىقپەن قارايتىن ەل رەتىندەگى بەدەلىن نىعايتا وتىرىپ, قازىردىڭ وزىندە قايتارىم بەرۋدە.
بولات راقىشەۆ,
قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى
اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى