ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى گۇلنار ىقسانوۆادان اپاتتى وقيعالاردان زارداپ شەگىپ, مۇگەدەك بولىپ قالعان جانداردىڭ ءزارۋ ماسەلەلەرىنە دەپۋتاتتار تاراپىنان قانداي كومەكتەر جاسالىپ جاتقانى تۋرالى سۇراعان ەدىك.
– اپاتتى جاعدايلاردان العان سوققىلاردان كەمباعال بولىپ قالعان جانداردىڭ پروبلەماسى قازىر بۇكىل الەمنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسىنە اينالىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وسىنداي وقيعالاردىڭ سالدارىنان كوز جۇمعان ادامداردىڭ سانى قان اينالىمى, ميوكارد ينفاركتى جانە قاتەرلى ىسىك دەرتتەرىنەن كەيىنگى ءتورتىنشى ورىندى الىپ وتىر. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ 100 مىڭ ادامعا شاققانداعى ورتاشا كورسەتكىشىنەن بىزدەگى ءولىم-ءجىتىم سانى ەكى ەسە ارتىق.
مۇگەدەكتەردىڭ جالپى سانىنىڭ 12,7%-ى اپاتتى جاعدايلارداعى ءتۇرلى سوققىلار الۋدىڭ كەسىرىنەن بولادى. ناقتى ايتار بولساق, جىل سايىن بىزدە 600 مىڭ ادام وسىنداي قايعىلى جاعدايلارعا ۇشىراپ قالىپ جاتادى ەكەن. سونىڭ – 22%-ى بالالار, 78%-ى – جاسوسپىرىمدەر مەن ەرەسەكتەر.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 9 ماۋسىمىندا حالىقتىڭ ءولىم-ءجىتىمىن كوپ تۋدىراتىن دەرتتەرگە قارسى مەملەكەتتىڭ جۇيەلى شارالارىنا ارنالعان «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءماجىلىستەگى فراكتسياسىنىڭ وتىرىسىندا جىل سايىن ەلىمىزدە باقىتسىز جاعدايدان 16 مىڭ ادامنىڭ ومىرمەن ەرتە قوشتاساتىندىعى ايتىلدى.
– بۇل وتە كوپ قوي...
– ارينە. حالقى ونسىز دا از وتانىمىزدا جىل سايىن وسىنشا ادامنىڭ كوز جۇماتىنى الاڭداتپاي قويمايدى. بۇل پروبلەمانىڭ ەكىنشى جاعى دا بار. قازا بولعانداردىڭ دەنى تۇرعىنداردىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان بەلسەندى بولىگى ەكەن. ماسەلەنىڭ ەكونوميكالىق جاعىنا كوڭىل اۋداراتىن بولساق, قازا بولعاندار مەن زارداپ شەگىپ, مۇگەدەك بولىپ قالعانداردىڭ سەبەبىنەن بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق كولەمى 44,8 ملرد. تەڭگەگە ازايىپ قالعان. ال ەگەر كوز جۇمعاندار مەن مۇگەدەكتىك العاندار سانىن 10 پايىزعا عانا ازايتساق, بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگى 2,1 ملرد. تەڭگەگە ارتاتىن كورىنەدى.
– سوندا قانداي شارالار قولعا الىنۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– بۇل تۇرعىدا دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارىنىڭ عىلىمي-ەمدەۋ باعىتتارىن دامىتۋ بارىنشا وزەكتى بولىپ وتىر. ولار تراۆماتيزممەن بايلانىستى دەرتتەردى زەرتتەۋ جانە سانيتارلىق باقىلاۋمەن اينالىسادى. 2001 جىلى استانادا 1972 جىلى سالىنعان ەكىنشى قالالىق اۋرۋحانانىڭ نەگىزىندە تراۆماتولوگيا مەن ورتوپەديا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى (توعزي) اشىلعان.
2009-2011 جىلدارى توعزي مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا قازاقستان تۇرعىندارىنا تەگىن كونسۋلتاتيۆتىك-دياگنوستيكالىق جوعارى بىلىكتى مەديتسينالىق كومەك كورسەتتى. الايدا, قازىر سالىنعانىنا 43 جىل بولعان بۇل عيماراتتىڭ مۇمكىندىگى بۇگىنگى ستاندارتتارعا سايكەس فۋنكتسيونالدى قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىنا جەتپەي وتىر. سوندىقتان دا توعزي-ءدىڭ جاڭا عيماراتىن سالۋ ماسەلەسى اسا ءزارۋ پروبلەمالاردىڭ بىرىنە اينالدى.
– سىزدەردىڭ تاراپتارىڭىزدان بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قانداي قادامدار جاسالۋدا؟
– مەن وسى ماسەلەلەردىڭ ءبارىن ايتىپ, پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادىم. وندا بۇل قۇرىلىستىڭ حالىق زارۋلىگىن وتەۋمەن قاتار, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا جوعارى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ ءبىر جولى ەكەندىگى ايتىلدى. ەگەر تراۆماتولوگيا مەن ورتوپەديانىڭ جاڭا زەرتتەۋ ينستيتۋتى سالىنسا, وندا قازاقستاننىڭ وسى سالا بويىنشا حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاقىنداي تۇسۋىنە دە ءبىر ناقتى قادام بولار ەدى. ءتۇرلى اپاتتى سوققىلاردان زارداپ شەككەن ادامدارىمىزدى ەمدەۋدىڭ جولدارى تابىلىپ, ولاردى قوعامىمىزعا دەنى ساۋ ەتىپ قايتارىپ جاتساق, توعزي-ءدى سالۋعا كەتكەن قاراجاتتىڭ ارتىعىمەن قايتارىلعاندىعى ەمەس پە؟
ىقتيمال ەكونوميكالىق ءتيىمدىلىگى دە وراسان بولار ەدى, ويتكەنى, دەنى ساۋ ادامدارىمىزدىڭ سانى كوبەيىپ, ولار ەڭبەككە ارالاسىپ, بيۋدجەتتىڭ ءتۇسىم بولىگىن ارتتىرا تۇسەدى عوي.
اڭگىمەلەسكەن
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»