11 جەلتوقسان، 2010

ەڭ قايىرىمدى ماماندىق

580 رەت كورسەتىلدى

كوكەيكەستى

ەلىمىزدەگى مەديتسينالىق جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمىنىڭ كوشباسشىسى س.ج.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنە 80 جىل تولىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا  60 مىڭنان استام  دارىگەردى، سونىڭ ىشىندە 2،5 مىڭ شەتەلدىك مامان  جاساقتاپ، قازاقستاننىڭ  دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىرعان ىرگەلى  جوعارى وقۋ ورنىندا الەمنىڭ 12 ەلىنىڭ 30 ۇلتىنان قۇرالعان 10 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت 8 فاكۋلتەتتە ءبىلىم الۋدا.  ءبىلىم ورداسىندا 7 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ كلينيكالىق بازاسى، 1500-گە جۋىق پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرام  جۇمىس ىستەيدى.  ونىڭ ىشىندە 4  ۇعا اكادەميگى، 138 پروفەسسور، 172 مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى مەن 253 دوتسەنت،    475 عىلىم كانديداتى، پروفەسسور اتاعىنا يە 108 وقىتۋشى زامان تالابىنا ساي جاڭا بۋىن مامانداردى وقىتۋ، دايارلاۋ جانە تاربيەلەۋ ىسىنە ءوز ەڭبەكتەرىمەن اتسالىسۋدا. مىنە، وسى دۇربەلەڭ تويدىڭ قاربالاس  شاعىندا ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى، مەديتسينا عىلىمدارى­نىڭ دوكتورى، پروفەسسور ايقان اقانوۆقا جولىعىپ، اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – ايقان اقان ۇلى، وتكەندى ەسكە الماي، بۇگىنگىنىڭ باعاسىن بەرۋ قيىن. ال بۇگىنگىنىڭ باعاسى ايتىلماي، بولا­شاق­تى بولجاۋعا تاعى بولمايدى. ەندەشە، اڭگىمەمىزدى الدىمەن وتكەننەن باستاساق، 80 جاسقا تولىپ وتىرعان قازاقستان مە­دي­تسيناسىنىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ تا­ريحىن پاراقتاپ كورسەڭىز... – 1930 جىلى 2 جەلتوقساندا رەسەي كفسر-سى حالىق كەڭەستىك كوميس­سا­ريا­تى­نىڭ قاۋلىسىمەن قازاقستاندا العاش رەت قازاق مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتى اشىلىپ، ونىڭ ديرەكتورلىعىنا پەتەر­بۋرگ اسكەري-مەديتسينالىق اكادەمياسىنىڭ تۇلەگى، كورنەكتى پارتيا جانە مەملەكەت قايراتكەرى، دارىندى ۇيىمداستىرۋشى، بىلىكتى عالىم-دارىگەر، پروفەسسور سانجار اسفەندياروۆ تاعايىندالدى. مىنە، وسى ۋا­قىت ارالىعىندا ۋنيۆەرسيتەت ايتۋلى ءنا­­تي­جەلەرگە قول جەتكىزىپ، ۇلكەن اسۋلاردان اسىپ كەلەدى. 1936 جىلى ەڭ العاشقى 66 تۇلەك ءبىتىرىپ، ونىڭ 12-ءسى ۇزدىك ديپلوم الادى. سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرىندە 84 وقىتۋشى، ءوز ەركىمەن مايدانعا اتتانعان 262 ستۋدەنتتىڭ اراسىندا كەڭەس وداعى­نىڭ باتىرلارى م.مامەتوۆا مەن ۆ.يۆا­ني­لوۆ بار ەدى. ءبىلىم ورداسىنان 80 جىلدا تۇلەپ ۇشقان 60 مىڭداي تۇلەكتىڭ اراسىنان قوس باتىرى­مىزبەن قوسا، 6 سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى، ءبىر كسرو حالىق دارىگەرى (زاعيپا ءما­ديەۆا)، 15 ۇعا اكادەميگى، 48 قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن دارىگەرى، 72 قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، 27 قا­زاقستاننىڭ مەم­لەكەتتىك، ءبىر كسرو مەم­لە­ك­ەتتىك سىي­لى­عىنىڭ لاۋرەاتتارى، ءبىر حا­لىق قاھار­مانى، بىرنەشە دەپۋتات شىق­تى. تاۋەل­سىزدىك العاننان كەيىنگى جىلدارى دەنساۋ­لىق ساقتاۋ ءمينيسترى بولعان ۆ.دەۆياتكو، م.وماروۆا دا تۇلەكتەرىمىز. ءبۇ­گىن­دە ما­مان­دارىمىز 15 شەت مەملەكەتتە جۇمىس ىستەيدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سىن دامى­تۋدا ينستيتۋتقا كسرو جوعارى كە­ڭەسىنىڭ ماقتاۋ قاعازى بەرىلسە، 1981 جىلى ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپات­تالدى. 2001 جىلى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت مارتەبەسى بەرىلدى. – مەديتسينالىق وقۋ ورنىنىڭ باسقا جوو-دان ايىرماشىلىعى، مۇندا ءبىلىم مەن پراكتيكا تىعىز بايلانىستا قاتار ءجۇرىپ، بىرگە دامىپ وتىرادى. ەندەشە، جاڭا فورماتسياداعى دارىگەرلەر دايىن­داۋدا وقۋ ورنى قانشالىقتى ماتە­ريالدىق بازامەن قامتاماسىز ەتىلگەن؟ – وتە كۇردەلى ساۋال. بۇل ماسەلەنى ءبىز عانا ەمەس، تمد ەلدەرىنىڭ وزدەرى دە شەشە الماي كەلەدى. نەگە دەيسىز عوي؟ ەگەر تا­ريحقا كوز جۇگىرتسەڭىز، جالپى ءبىزدىڭ مەدي­تسي­نانىڭ نەگىزى ءحىى عاسىردا ەۋروپادا قا­لا­نىپ، ءوزىنىڭ قالىپتاسقان فورماسى بول­دى. مىسالى، ءار وقۋ ورنىنىڭ ءوز الدىنا كلي­نيكاسى، عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بو­لىپ، وندا ستۋدەنتتەردى دە وقىتادى، عى­لىممەن دە اينالىسادى، ناۋقاستاردى دا ەم­دەيدى. ياعني، ستۋدەنتتەر ناۋقاستىڭ توسە­گىنىڭ قاسىندا تۇرىپ، تەوريانى پراكتيكامەن ءىس جۇزىنە اسىرادى. وتان سوعىسى قار­ساڭىندا ورتالىق پارتيا كوميتەتى قالىپ­تاسىپ كەلە جاتقان سول وقىتۋدىڭ ءۇش فور­ماسىن بۇزعان. ونداعىسى، نەمىستەرمەن سوعىسقاندا بىزگە مىڭداعان مەديتسينا قىزمەتىنىڭ وفيتسەرلەرى، اسكەري مەديكتەر قاجەت. ۋاقىت بولسا تاپشى، سوندىقتان ولاردى ءتورت جىلدا وقىتىپ، تەز ارادا مامان ەتىپ دايىنداۋ كەرەك دەپ شەشەدى. ول ءۇشىن ازىرگە ونىڭ عىلىمىن الىپ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا بەرەيىك، ەرتەڭ ەلىمىز جەڭگەننەن كەيىن قايتادان بىلىمگە قوسا­مىز دەيدى. ءسويتىپ، وداق بويىنشا 186 مەديتسينا ينستيتۋتىن اشىپ، مىڭداعان ءدارى­گەر دايىنداعان. بۇل شەشىم سوعىس كەزىندە پايداعا اسىپ، 75 پايىز اسكەري وفيتسەردى ساپقا تۇرعىزعان. بىراق، سوعىس بىتكەن سوڭ عىلىمدى قايتا قوسپاي، بۇل ماسەلە بۇگىن­گە دەيىن شەشىمىن تاپپاۋدا. ال باتىس ەۋروپانىڭ مەديتسينالىق جوو-لار سول ءۇش قاعيداتتى ورىنداپ، ىلگەرى دامىپ، ۋنيۆەرسيتەتتىك كلينيكالاردا ەڭ دامىعان، ەڭ جاڭارعان تەحنولوگيالاردى قولدانۋدا. ال ءبىزدىڭ بازالارىمىز ءار كلينيكادا شا­شى­راپ جۇرگەنى. ستۋدەنتتەرىمىز كلينيكالىق كافەدرالارعا بارعاندا قوناق سەكىلدى، ءبو­لىمشە مەڭگەرۋشىسىنىڭ، باس دارىگەردىڭ قا­با­عىنا قارايدى. ەمدەۋ مەكەمەلەرىنە كوپ ستۋدەنت كىرگىزبەيدى. بولمە، اۋديتوريانى جەرتولەدەن، بولماسا شاتىردان بەرەدى. كور­دىڭىز بە، ستۋدەنتتەر امالدىڭ جوقتى­عى­نان وسىنداي جاعدايدا وقىپ، ءبىلىم الۋدا. ارينە، ەمدەۋ ورىندارىنىڭ باسشى­لارى كوپشىلىگىندە ءبىزدىڭ وقۋ ورنىن بىتىرگەن تۇلەكتەر بولعاندىقتان، ولارعا بارىپ ءتۇسىندىرىپ، نامىسقا سالىپ، قولدان كەلگەندى جاسايمىز. بىراق، ولاردى دا تۇسىنۋگە بولادى. قازىرگى زاماندا ناۋقاستارعا ورىن تاپشى، جاعدايلارى ءماز بولماي جاتقاندا، توپىرلاپ ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر كەلەدى. ماسە­لەن، ءسىز پاتەر جالداپ تۇرساڭىز، قو­جايى­ن­نىڭ: «ەسىكتى قاتتى جاپتىڭ، جا­رىقتى كوپ جاقتىڭ» دەپ ايتاتىنى سياقتى، بىزدە دە سونداي اڭگىمە. ەندەشە، وزىمىزدە جەكە كلينيكا بولماي، ونىڭ تولىق جاۋاپكەرشىلىگىن، بارلىق ۇدەرىستى قولىمىزعا الماي ەشقانداي ءىس بىتپەيدى. قازىرگى نەگىزگى باستى پروبلەما وسى. سوندىقتان دا، بۇل ماسە­لەنى قايتا-قايتا كوتەرىپ، ايتىپ ءجۇر­گەنىم سودان. ەگەر ءبىز الەمدىك دەڭگەيدەگى باسقا مەديتسينالىق وقۋ ورىندارىنىڭ قا­تارىنا قوسىلامىز دەسەك، قالانىڭ سىرتى­نان بوي كوتەرەتىن ەمحانا، اۋرۋحانانى ۋنيۆەرسيتەت كلينيكاسى ەتىپ سالۋ كەرەك. بولماسا №7 اۋرۋحانا سياقتى ۇلكەن ەمدەۋ مەكەمەسىن بىزگە بەرسە، سول جەردە جاتاق­حانا، وقيتىن عيماراتىمىز تۇرسا، ءوزىمىز ەمدەپ، وقىتىپ، بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى وزىمىزگە العان بولار ەدىك. سوندا ۋنيۆەرسيتەتتىك كلينيكا بارىنەن دە وزىق ەمدەۋ ورنى بولار ەدى. بۇل اڭگىمە ءالى شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. مىسالى، «نازارباەۆ ۋني­ۆەر­سيتەتى­نىڭ» مەديتسينا فاكۋلتەتىنە اس­تا­نا­داعى ۇلكەن مەديتسينا حولدينگىن بازا ەتىپ بەرىپ وتىر. ارينە، مۇنداي وقۋ ورنىندا ساپا دا جوعارى بولماق. مىنە، وسى ماسەلەنى سەزدە كوتەرگەلى وتىرمىز. جالعىز ءبىز ەمەس، قال­عان مەديتسينالىق وقۋ ورىندارى دا وسى ماسەلەدە قينالىپ ءجۇر. – قازاقتىڭ تەرى جانە ۆەنەرو­لو­گيالىق ينستيتۋتىن سىزدەرگە باسىباي­لى بەردى ەمەس پە؟ – جوق، ءالى بەرە قويمادى. بۇل ماسەلەنى وسىن­دا قىزمەتكە كەلگەننەن بەرى كوتەرۋ­دەمىن. عيمارات وتە اپاتتى جاعدايدا دەپ تۇسىندىرەدى. ەگەر سول مەكەمە كلينيكالىق بازامىز بولعاندا، ءبىر جاعىنان ونداعى ماماندار ستۋدەنتتەرگە ءدارىس بەرگەنى ءارى ناۋقاستاردى ەمدەگەنى ءۇشىن جالاقىلارىن الار ەدى. ءبىز دە ءوز پروبلەمامىزدى شەشكەن بولار ەدىك. اڭگىمە وسىندا. ال ءبىز بول­ساق، بۇگىندە قالا بويىنشا 65 كلينيكالىق بازادا شاشىلىپ ءجۇرمىز. ستۋدەنتتەرىمىز قالانىڭ ءبىر شەتى سوناۋ قالقاماننان اۋە­جاي ماڭىنداعى №4 اۋرۋحاناعا مىناداي كەپتەلىستە قالاي جەتپەك؟! بۇل جاعدايدى استانادا وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلدە كوتەر­دىم. دەپۋتات دوسقالوۆ قولداپ، كومەكتە­سۋگە ۋادە بەرگەنمەن، ماسەلە تاعى دا قار­جىعا تىرەلىپ تۇر. مەنىڭشە، «100 اۋرۋحانا، 100 مەكتەپ» باعدارلاماسى بويىنشا بىزگە ءبىر كلينيكا سالىنسا، بۇل ماسەلە شەشىمىن تابار ەدى. وعان 300 توسەكتىك جوبانى دايىنداپ تا قويدىق. اقسايدان جەر دە ءبولىنىپ بەرىلگەن، قۇجاتتارى دا دايىن. بىراق، بىلتىر دا، بيىل دا جوس­پارعا كىرمەي قالدى. ەندىگى بار ءۇمىتىمىز 2012 جىلى شەشىلەر دەپ وتىرمىز. – سىزدەردە قالانىڭ ورتاسىندا ءبىراز وقۋ عيماراتتارىڭىز بار ەمەس پە؟ – راس، قازىرگى تاڭدا قالادا 76 مىڭ شار­­شى مەترگە ورنالاسقان 15 عيماراتى­مىز بار. ارينە، ول جەتكىلىكسىز. ويتكەنى، ۋنيۆەرسيتەت كەڭەس وداعى كەزىنەن كەلە جاتقان تيپتىك وقۋ ورنى. سوڭعى 30 جىلدا بىردە-ءبىر جاڭا عيمارات سالىنباعان. سول تيپتىك وقۋ ورنىندا 3-3،5 مىڭ ستۋدەنت وقۋدىڭ ور­نىنا، بۇگىندە 10 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت ەكى-ءۇش اۋىسىمدا ءبىلىم الۋدا. ول عي­مارات­تاردىڭ جانىندا ءبىر شارشى مەتر ارتىق جەر جوق. ەگەر بولىپ جاتسا، 9-10 قاباتتى عيمارات سالىپ، كىشكەنە جەڭىل­دەتەر ەدىك. بۇل ەندى ستراتەگيالىق جوسپار. ال كۇندەلىكتى اعىمداعى جۇمىسقا توقتال­ساق، وسىندا كەلگەلى 2،5 جىلدا ولاردىڭ 60 پايىزىنا كۇردەلى، 30 پايىزىنا اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بيىل قالعاندارىن اقىرىنداپ قولعا الماقپىز. كەلەسى جىلى اماندىق بولسا، تۇگەل ءبىتىرىپ، ايناداي ەتىپ قويۋعا مۇمكىندىك بار. بىراق، بۇل ءبارىبىر از. – مەديتسينالىق جوو-لاردا وقۋ مەرزىمى ۇزاردى ەمەس پە، وسى جاعىن تارا­تىپ ايتىپ كورسەڭىز... – بۇرىنعى باعدارلاما بويىنشا مەدي­تسينالىق وقۋ ورنىندا 6 جىل جانە ءبىر جىل ينتەرناتۋرادا وقىپ، دارىگەرلىك ديپ­لوم السا، قازىر بەس جىل جانە ەكى جىل ينتەرناتۋرا، ودان كەيىن دە ەكى-ءۇش جىل، ياعني 9-10 جىل وقىپ، جان-جاقتى يگەرىپ شى­عادى. مۇنداي وقۋ جۇيەسىن ەنگىزىپ وتىر­عان بىزدەر ەمەس. ماسەلەن، بىرقاتار شەتەلدە 6-7 جىلدىق ءبىلىمى بار ماماندى ولار ءبىلىمى جەتىسپەيدى دەپ سانايدى. ويتكەنى، شە­تەل­دىكتەر وقىعان جىلعا ەمەس، وتكەن پانگە قارايدى. ال ءبىزدىڭ وقۋ باعدارلا­مامىز وعان جەتپەي وتىر. بۇل جالعىز قازاقستاندا ەمەس، دۇنيە ءجۇزى بويىنشا وسىنداي ءۇردىس. ەگەر ءبىز ەۋروپانىڭ ءبىلىم كەڭىستىگىنە كىرەتىن بولساق، بولون ۇدەرى­سىندە بار وسى تارتىپپەن وقۋعا تۋرا كەلەدى. – ايقان اقان ۇلى، ءسىز باسشىلىق قىزمەتكە كەلگەلى دە ەكى جارىم جىلداي ۋاقىت ءوتىپتى. البەتتە، جاڭا باسشى ءوز جاڭالىعىن الا كەلەتىن ەدى... – ەكى جارىم جىل كوپ تە، از دا ۋاقىت ەمەس، دەگەنمەن ءوز تاراپىمنان ءبىرتالاي جۇمىس اتقارعاندايمىن. جۇمىسقا كىرىسكەن كۇننەن باستاپ «ۋنيۆەرسيتەتتە ەكىلىك باعاعا وقىعان ستۋدەنت بولماۋ كەرەك» دەگەن باعىت ۇستاپ، ءبىر جىلدىڭ ىشىندە «ەكىگە» وقىعان مىڭعا جۋىق ستۋدەنتتى وقۋدان شىعاردىق. ءبىزدىڭ سول قارقىنىمىزدى باي­قاعان ستۋدەنتتەر دەرەۋ تارتىلا باستادى. ەكىن­شى جىلى ستۋدەنتتەرگە: «ۇشكە وقىعان حيرۋرگتىڭ پىشاعىنا تۇسكىڭىز كەلەدى مە؟»، «جالعىز بالاڭىزدى «ۇشكە» وقىعان پە­دياترعا اپاراسىز با؟» دەگەن ساۋال قوي­عاندا: «جوق، بەرمەيمىز، اپارمايمىز» دەگەن جاۋاپ الدىق. ەندەشە، «ۇشكە وقىعان دارىگەر بولماۋى كەرەك» دەگەن ماقسات قويدىم. ءسويتىپ، «ۇشتىك» باعاعا وقيتىن ستۋدەنتتى كەلەسى كۋرسقا جىبەرمەۋ كەرەك دەگەن جۇيەنى قولداندىق. بۇگىندە ستۋدەنتتىڭ ءبىلىم دەڭگەيى بالدىق رەيتينگپەن ولشە­نەدى. مىسالى، ءسىز 1-كۋرستى بۇرىنعى ءجۇ­يە­مەن ەسەپتەگەندە كىلەڭ ۇشتىك باعاعا ءبى­تىر­سەڭىز، 2-كۋرسقا وتپەيسىز. بىراق اقشا­ڭىز­دى تولەپ، قايتادان وقي الاسىز. ياعني، كىلەڭ «ۇشتىككە» وقىساڭىز، جوعارى كۋرسقا كوشپەي، وتىرا بەرەسىز. ال 4-5 كۋرستا ورتا بالىڭىز 4 بولۋى شارت. بولماسا، ءارى قاراي كۋرسقا كوشپەيسىز. ينتەرناتۋراعا وقۋعا ورتا بالل 4،3. بىراق، باسقا مەدي­تسي­نالىق جوو-عا بارىپ، وقي الاسىز. ءويت­كەنى، ولاردا مۇنداي تالاپ جوق. قازىر بۇرىن­عىداي ەمەس ستۋدەنتتەرىمىز تارتىلدى، ساباقتان قال­ماۋعا تىرىسادى، 24 ساعات مۇرىندارىنان شانشىلىپ وقۋ ۇستىندە. – قوش، بۇل شىنىندا دا، بۇگىنگى ستۋدەنتتىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋدە تاپتىرماس جۇيە ەكەن. ال ستۋدەنتتەردىڭ وقۋىنا قانشالىقتى جاعداي جاساپ وتىرسىزدار؟ – ارينە، قولدان كەلگەنشە جاعداي­لارىن جاساۋعا تىرىسۋدامىز. تەك، قولدان كەلمەيتىنى – جاتاقحانا ماسەلەسى. كەزىندە وقۋ ورنىنا قاراستى 10-12 جاتاقحانانىڭ قازىر بەسەۋى قالعان. ال بەس جاتاقحانا 1990 جىلدارى ساتىلىپ، قولدى بولعان. قازىر بار-جوعى 2900 ورىندىق 7 جاتاق­حانا بار. وقۋ ورنىنداعى 10 مىڭ ستۋ­دەنتتىڭ 7 مىڭى جاتاقحاناعا مۇقتاج بولسا، سونىڭ 40 پايىزىن عانا قامتىپ وتىر­مىز. قالعاندارىن ويلاساق، جۇرەك اۋىرا­دى. ستۋدەنتتەرىمىز ءبىر پاتەردەن ءبىر پاتەر­گە كوشىپ جۇرگەنى. ال جاڭا جاتاقحانا سا­لۋعا مۇمكىنشىلىك جوق. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى كۇردەلى جوندەۋگە قولدارىنان كەلگەنشە كومەكتەستى، باسقاسىن ءوزىمىز تاۋىپ، 4 جاتاقحانانى كۇردەلى، ەكەۋىن اعىم­داعى جوندەۋدەن وتكىزدىك. قالعان بىرەۋى كەلەسى جىلى جاسالماق. بۇرىنعىداي ءبىر بولمەدە 8-10 ادام ەكى ساتىلى توسەكتە ەمەس، ەڭ كوبى 4-5 ستۋدەنتتەن تۇرادى. تازا، ءتارتىپ بار. وسى ەكى جىلدىڭ ىشىندە جيىر­ما شاقتى ستۋدەنتتىك ۇيىم قۇرىلدى. ولاردىڭ ءبارى سايلاندى. كومپيۋتەرلىك سىنىپتار، تەست ورتالىعى، ۋنيۆەرسيتەتتىك جانە رەسپۋبليكالىق عىلىمي-مەديتسي­نالىق كىتاپحانا، رەسپۋبليكالىق وقۋ-عى­لى­مي، ءبىلىم بەرۋ-كلينيكالىق، رۋحاني-ونە­گەلىك تاربيە، ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ ورتا­لىقتارى، عىلىمي ءبىلىم بەرۋ زەرتحاناسى، سيمۋلياتسيالىق ورتالىق، سونىمەن بىرگە، سپورتزال، سپورت الاڭدارى، 2 دەنساۋلىق ورنى، رەسپۋبليكالىق مەديتسينا تاريحى مەن 2 اناتوميالىق مۇراجاي بار. ۋنيۆەر­سيتەتتە ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى قوعام­دىق دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكتەبى، «دالەل­دەمەلىك مەديتسينا» ورتالىعى، ب.اتشابار اتىنداعى ىرگەلى جانە قولدانبالى مەديتسينا ينستيتۋتى اشىلدى. 4 ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس قىزمەت ەتەدى. عىلىمي-تاجىريبەلىك «قازۇمۋ حابارشىسى» جۋرنالى جانە «شي­پا­گەر» گازەتى مەرزىمدى تۇردە شىعارى­لىپ وتىرادى. سونداي-اق، ب.مومىش ۇلى اتىن­داعى اسكەري-پاتريوتتىق تاربيە ورتا­لىعى، قوس باتىرىمىز م.مامەتوۆا مەن ۆ.يۆانيلوۆ، س.قارىنباەۆ، ت.نيكونوۆا، ر.ساتباەۆا، م.برياكين، اكادەميك ي.قارا­قۇلوۆ جانە ا.پولوسۋحين سياقتى كور­نەك­تى عالىمدارعا اتاۋلى اۋديتوريالار بار. بۇرىنعى ۇستازداردىڭ اتىن ارداقتاپ، «داڭق» زالىن ۇيىمداستىردىق. جاقىندا 28 قالادان 60 جوو-نىڭ ستۋدەنتتەرىنىڭ باسىن قوسىپ، ءوزىن-ءوزى باسقارۋ بويىنشا ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزدى، ءوز تاجىريبەلەرىن ور­تاعا سالعان ۇلكەن فورۋم ءوتتى. ۋنيۆەر­سيتەت اۋماعىنا ءتارتىپ ەنگىزىپ، كۇزەت قويىپ، «نان مەن تۇز» ءومىر اللەياسىن جاساپ، ەسكەرتكىش ورناتتىق. ءالى الدا ات­قارىلاتىن شارۋالار بارشىلىق. ارينە، ءومىر بولعان سوڭ ۇساق-تۇيەك كەمشىلىكتەرىمىز كەزدەسەدى. – دارىگەر ماماندىعىنا اقىلى وقۋعا ءارتۇرلى كوزقاراستار بارىن بىلەسىز. وعان نە ايتار ەدىڭىز؟ – شىنىندا، بۇل جايت سىرت كوزگە ورەس­كەل كورىنەرى راس. بىراق، ىشكى جاعدايدى بايقاساڭىز، ونى دۇرىس دەپ سانايسىز. ءما­سە­لەن، ستوماتولوگتاردى الىڭىز. مەم­لەكەت ولاردى تەگىن وقىتىپ، قولدارىنا دارىگەرلىك ديپلوم بەرەدى، ال ولار بولسا كابينەتتەرىن اشىپ، جەكە باسىنا جۇمىس جاسايدى. بۇگىندە ەلىمىزدەگى ستوماتولوگ­تاردىڭ 10 پايىزى عانا مەملەكەتكە جۇ­مىس ىستەيدى. فارماتسيا دا سولاي. بىراق، ول ماماندىقتار دا كەرەك. – وقۋ ورنىنا بيىل قانشا گرانت بەرىلدى؟ – ءبىر مىڭ گرانت. – سوندا سىزدەردە وقيتىن 10 مىڭعا جۋىق ستۋدەنتتىڭ ءبىر مىڭىنا عانا گرانت بەرىلگەنى مە؟ – جوق. بىزدە 7 مىڭ ستۋدەنت گرانتپەن وقي­دى. بۇرىنعى كەزدە ونداي شەكتەۋلىك بول­ماي، گرانت كوپ بولىنگەن. اقىلى ءبو­لىمگە جىلىنا 20-25 پايىزدان ارتىق قا­بىلدامايمىز، ءتىپتى ەمدەۋ فاكۋلتەتىنە 5-6 پايىز ستۋدەنت الامىز. نەگە دەسەڭىز، وقۋعا تۇسە الماي قالعان، بىراق بالى جو­عارى بالالار «گرانتقا وقي الماعان­داردىڭ ورنىنا اۋىسامىز» دەگەن ويمەن كەلەدى. ايتقانداي-اق سولاي بولادى. بىلتىر 300 بالانى اقىلى بولىمنەن گرانتقا اۋىستىر­دىق. اسىرەسە، اۋىلدان كەلگەن بالى جو­عارى تالاپكەرلەر وقۋعا تۇسكەنمەن، 1- كۋرس­تا-اق وقي الماي شىعىپ كەتەدى. مەن مۇنى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. – شەتەلدە دارىگەرلىك ماماندىققا وقۋعا كوزقاراس باسقاشا، ءارى وقۋعا ءتۇسۋ قيامەت-قايىم. نەگە بىزدە بولاشاق مەديكتەردى قابىلەتىنە، ماماندىققا يكەمدىگىنە قاراي كىشكەنە كەزىنەن مۋزىكاعا، كوركەم سۋرەتكە وقىتقانداي جۇيە ەنگىزبەسكە؟ سوندا ءوزىڭىز ايتقانداي، وقي الماي شىعىپ كەتكەن 300 بالا سياقتى دارىگەرلىك ماماندىققا كەزدەيسوق كەلەتىندەر بولماس ەدى. – ايتقانىڭىز دۇرىس. مۇنى شەتەلدە كاسىبي تاڭداۋ دەيدى. بۇل ءوز الدىنا ءما­سەلە. بىزدە قازىر قالاي، قىزىلوردادا وتى­رىپ، قۇجاتتارىن استاناعا جىبەرەدى دە، 1 قىركۇيەكتە اسپاننان جاۋعان قار سەكىلدى ەستىمەگەن، كورمەگەن بالالار «ءبىز سىزدەردىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا تۇستىك» دەپ كەلەدى. مىسالى، سينگاپۋردىڭ ءتاجىري­بەسىندە ۋني­­­ۆەرسيتەتكە ءتۇسۋى ءۇشىن 5-6 اي مەرزىم كەرەك. ءبىرىنشى رەت قۇجاتتارىن تاپسىرىپ، ودان ءبىر تاڭدالادى، ەكىنشىدەن، تالاپكەر اڭگى­مە­لەسۋدەن وتەدى، ۇشىنشىدەن، تەست تاپ­سى­رادى، تورتىنشىدەن، ويلاۋ قابىلەت-قارى­مىن ءبىلۋ ماقساتىندا بەلگىلى ءبىر تاقى­رىپقا اڭگىمە جازدىرىپ بارىپ، كونكۋرسقا تۇسىرەدى. وندا ءبىر ورىنعا 20-30 ادامنان كەلەدى. ءسويتىپ، وقۋعا ىرىكتەپ، مىقتىلارىن تاڭداپ، ءبىز سياقتى مىڭداپ ەمەس، 150-200 ستۋدەنت قابىلدايدى. بيىل مىڭنان اسا ستۋدەنتتى قابىلداي المايمىن دەپ، كۆوتا الدىم. سوعان ءوزىمىز ۋھ دەپ دەمالىپ قالدىق. نەگە دەسەڭىز، بىلتىر گرانتپەن ءبىرىنشى كۋرسقا 2300 بالا وقۋعا ءتۇستى. كوردىڭىز بە؟! – ەلىمىزدە بۇگىنگى كۇنگە ەڭ قات ماماندار دارىگەرلەر ەمەس پە؟ ونى نەگە كوپسىنىپ وتىرسىز؟ – مامان جەتپەسە، ونىڭ شەشىمى باس­قاشالاۋ شىعار. جارايدى، ءبىز سونشا با­لانى وقىتايىق، بىراق ءبىزدىڭ بازامىزدى ۇلكەيتىپ، وقۋعا مۇمكىندىك تۋعىزسىن. ءبىر ستۋدەنتتىڭ ۇستىنە ءبىرى وتىر، ودان قانداي ساپا بولسىن. مىسالى، جىل سايىن سەمەي، قاراعاندى، اقتوبە، شىمكەنتتەگى مەديتسي­نالىق جوو 300-400، كوپ بولسا 500، اس­تاناعا بىلتىر 600-700 گرانت ءبولىندى. سو­دان قالعانىنىڭ ءبارىن الماتىعا اكەلىپ توپىرلاتتى. 5 مىڭ گرانتتىڭ 40 پايىزى ءبىر ۋنيۆەرسيتەتكە كەلدى دە، قالعاندارى جاع­دايىنا قاراپ، ءبولىپ الدى. ولاردىڭ جاتاقحانالارى دا بىزدىكىندەي ەمەس، بار­شىلىق. ءبىز بيىل وسىنداي شەكتەۋ قو­يىپ ەدىك، استاناعا 1000، قاراعاندىعا 1000 بالا ءتۇسىپ ەدى، ەندى ولار قينالىپ وتىر. ەگەر ولارعا ءۇش جىل قاتارىنان وسىنشاما گرانت بولىنسە، جاعدايى قيىندايدى. بۇل جالپى پروبلەما. – جىل سايىن 5 مىڭ گرانت بولىنەدى ەكەن، نەگە ەلىمىزدە دارىگەرلەر جەتپەي جاتىر دەپ ويلايسىز؟ – ونىڭ ەكى فاكتورى بار. جوعارىدا ايت­قانداي، ەگەر وقۋ ورنىن مىڭ ادام ءتا­مام­داسا، ولاردىڭ 300-500-دەيى اقىلى ءبو­لىم­دى بىتىرگەن سوڭ مەملەكەتتىك جۇيەگە بار­عىلارى كەلمەيدى. ونىڭ سىرتىندا «انا­نىڭ اعاسى»، «مىنانىڭ كوكەسى» بار. ال قالعانى اۋىلعا بارعانمەن تۇراتىن باسپاناسى جوق، جالاقىسى ءماز ەمەس، سودان كەتىپ تىنادى. ەندى عانا اكىمدەردىڭ بەتى بەرى قاراپ، ولارعا تۇرعىن ءۇي بەرىپ جاتىر عوي. – گرانتپەن وقىعان ستۋدەنتتى اۋىلعا بارۋعا مىندەتتەۋگە بولادى عوي. – بىرىنشىدەن، ونداي زاڭ جوق، بۇرىنعى كەڭەس وداعى كەزىندە بولدى. ءبىز وقى­تامىز، اۋىلعا بارىڭدار دەپ ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزگەمىز. قازىر 8 وبلىستا كلينيكالىق بازامىزدى اشتىق، سول جەرگە پراكتيكا كەزىندە جىبەرەمىز. كەيبىرىنە سول وبلىس ۇناپ قالسا، قىزدار تۇرمىس قۇرادى. قالعاندارى جاعداي جوق دەپ، قايتىپ كەلىپ جاتادى. سوندىقتان جاس مامانعا كوتەرمە اقشا تولەپ، باسپانا بەرىپ، جالاقىسىن كوتەرسە نەگە بارماسقا. ەگەر 1-1،5 ستاۆكاعا العان 30-40 مىڭ تەڭگەسى ءىشىم-جەمىنەن ارتىلماسا، جاس مامان ول جەردە قايتىپ تۇراقتايدى. بۇل جۇيەلى تۇردە شەشىلەتىن كۇردەلى ماسەلە. اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى.
سوڭعى جاڭالىقتار

تاريحي فينال

سپورت • كەشە

كەزەكتى بەلەس

پىكىر • كەشە

اسكەري توپوگراف

قوعام • كەشە

كەدەرگى فيلوسوفياسى

رۋحانيات • كەشە

ءبىزدىڭ ليۋي-كو

ونەر • كەشە

رۋح

سپورت • كەشە

تاۋ شاڭعىسىن قالايتىندار كوپ

قىسقى سپورت • كەشە

فينالدا جولى بولمادى

تەننيس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار