11 جەلتوقسان، 2010

استانا ءسامميتى – ۇيىم بولاشاعىنىڭ باعدارى

554 رەت كورسەتىلدى
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1-2 جەلتوق­سا­نىندا استانادا قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ ءتور­اعا­لىعىمەن ەۋرو­پا­دا­عى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيى­مى­نىڭ جەتىنشى سام­ميتى بولىپ ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا ەقىۇ-عا قاتى­سۋشى ەلدەر مەن ارىپتەس مەملەكەت­تەردىڭ 68 رەسمي دەلەگاتسياسى مەن 20-دان استام حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ۇيىمدار­دىڭ دەلەگاتسيالارى قاتىستى. فورۋمدا سويلەگەن سوزىندە قازاق­ستان پرەزيدەنتى 11 جىلدىق ۇزىلىستەن كەيىن ۇيىم­داستىرىلعان استانا فو­رۋ­مىنىڭ تاريحي ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. ەل­باسىنىڭ پىكىرىنشە، ءسامميتتىڭ ما­ڭى­زى سوندا، ول  قاۋىپسىز­دىك پەن ىنتىماقتاستىق دەڭ­گەيىن جاڭا بەلەستەرگە كوتەرەدى. سامميت بارىسىندا دەلەگاتسيا باس­شى­­لارى ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى ۇلانعايىر كەڭىستىكتى قامتيتىن قاۋىپسىز­دىكتىڭ كوكەيكەستى قىر كور­سە­تۋلەرى مەن قاتەرلەرىن مۇددەلى تۇر­عىدا تالقى­لاپ، قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ارا­سىن­داعى سەنىم مەن ءوزارا ءتۇسى­نىس­تىكتى نىعايتۋ ماق­سا­تىندا ەقىۇ-نى بەكەمدەۋ جولدارىن ءسوز ەتتى. ولار قازاق­ستان­نىڭ 2010 جىلعى بەلسەندى دە جەمىستى توراعالىعىنا جو­عا­رى باعا بەرىپ، ۇيىم جۇمىسىنداعى قارقىن­دى ىرعاقتى ساقتاۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. ءسامميتتىڭ باستى جەتىستىگى ۇزاققا سو­زىلعان كونسۋلتاتسيالار قورىتىن­دى­سى بويىنشا استانا دەكلارا­تسياسى­نىڭ قا­بىل­دانۋى بولدى. قۇجاتتا قا­تىسۋشى ەل­دەر-اسكەري ساياسي سالادا سەنىم مەن اشىق­تىققا نەگىزدەلگەن، ەكو­نو­ميكا جانە ەكولو­گيا سالا­لارىندا سا­لي­قالى سايا­ساتتى با­سىم­دىق رەتىندە تۇسىنەتىن، سون­داي-اق ادام قۇقىن تو­لىق ساقتاۋ مەن نەگىزگى بوستان­دىقتار جانە زاڭنىڭ ۇستەم­دىگىن باسشى­لىق­قا العان ۇيىم­نىڭ قاۋىپ­سىز­دىككە قاتىس­تى ۇدەرىستەرىن قۋاتتادى. سونىمەن بىرگە، دەكلاراتسيادا كەلىسىلگەن قاعيداتتار، ورتاق مىندەتتەمەلەر مەن ءبىر­تۇتاس ماقساتتار جو­لىن­دا ەۋرواتلان­تيكا­لىق جانە ەۋرازيالىق قوعامداستىقتى نۇس­­قالى ءبىرتۇتاس جانە ءبولىن­بەيتىن قاۋىپ­­­سىزدىك تۇرعىسىندا ىلگەرى جىلجىتۋدىڭ ماگيسترالدى باعىتى ايقىندالدى. سامميت قورىتىندىلارى مەن اس­تانا دەك­لارا­تسياسىنىڭ مازمۇنىن ساراپتاۋ مى­نا­داي نەگىزگى قورىتىندىلار جاساۋعا نەگىز بەرەدى: 1) قازاقستان توراعالىعى وسى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداعى ءوزىنىڭ ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن تولىقتاي جۇزەگە اسىردى. 2) سوڭعى 8 جىلدان بەرى العاش رەت ەقىۇ-نىڭ جالپىساياسي قورىتىندى قۇجاتى قابىلدانۋىنىڭ ءوزى كەلىستى وقي­­عا بولدى. بۇدان بىلاي قاراي ۇيىم ايا­سىندا حەلسينكي، پاريج جانە باس­قا دا نەگىز قالاۋشى قۇجاتتار قا­تا­رىن­دا استانا دەكلاراتسياسىنا دا تۇ­راق­تى تۇردە سىلتەمە جاسالاتىن بولادى. 3) ۇيىمنىڭ حەلسينكي قورىتىن­دى اكتىسىنەن باستالاتىن بارلىق ءۇش ولشەمى بويىنشا بۇكىل مىندەتتەمەلەر، قالىپتار مەن قاعيداتتار قايتا قۋات­تالدى. اتالعان فاكت «قىرعي-قا­باق سو­عىس» كەزەڭىندەگى ەسكى ستەرەوتيپتەردى شىن مانىندە ەڭسەرۋ مۇمكىندىگى مەن ەقىۇ اياسىندا ءححى عاسىرداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاڭا كەزەڭى باس­تال­عانى تۋرالى ايتۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەدى. 4) ەقىۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك جانە جان­جالداردى شەشۋ ماسەلەلەرى بو­يىن­شا ۇنقاتىسۋدى قامتاماسىز ەتەتىن كەرەمەت ۇيىم رەتىندەگى ءرولى قۋات­تال­دى. جان­جال­­داردى شەشۋ قاعيداتتارىنىڭ، سون­داي-اق اۋعانستان اۋماعىنان ارنا تار­تاتىن ترانسۇلتتىق قاۋىپ-قاتەرلەر­مەن كۇرەستى كۇشەيتۋدە كۇش بىرىكتىرۋ­دىڭ ما­ڭىزى زور ەكەنى ەرەكشە اتاپ كور­سەتىلەدى. 5) بارلىق تاراپتار مەن ارىپتەستەر ءمۇد­­دەلەرىنىڭ، ءبىرىنشى كەزەكتە، جان­جال­دى پرو­بلەماتيكا مەن گۋمانيتار­لىق ءول­شەم بو­يىنشا  نازىك بالانسى قامتاما­سىز ەتىلدى. 6) ونىڭ ۇستىنە ءسامميتتىڭ قورى­تىن­دى قۇجاتى وزىنە ايتارلىقتاي ساياسي سالماق الادى. ويتكەنى، قۇجاتتا العاش رەت «قاۋىپ­سىزدىكتىڭ ەۋرواتلان­تي­كا­لىق ءجا­نە ەۋرازيالىق» قوعامداس­تىعى ءتۇسى­نىگى (بۇ­عان دەيىن ەقىۇ قۇ­جاتتارىندا قاۋىپسىز­دىك قوعامداستىعى) نەمەسە ەۋرواتلان­تي­كالىق جانە ەۋرا­زيا­لىق ايماق دەپ اي­تىلىپ كەلگەن-ءتىن) بەكىتىلىپ وتىر. بۇل تەرمين پوستكە­ڭەس­تىك ايماقتى نىسان رەتىندە ەمەس، قاۋىپ­سىزدىك قوعام­داس­تىعىن قا­لىپتاستىرۋ ۇدەرىستەرىنە تولىق قاتىسۋ­شى رەتىندە كورسەتەدى. 7) سونىمەن بىرگە، ەقىۇ اياسىندا «قاۋىپسىزدىكتىڭ ەۋرواتلانتيكالىق ءجا­نە ەۋرازيالىق قوعامداستىعى» ءتۇسىنى­گىن جا­ھان­دىق دەڭگەيدە بەرىك تامىر­لان­دىرۋ ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا قا­زاق­ستان­نىڭ «مۇحيتتان مۇحيتقا دە­يىنگى» (ات­لانت مۇحيتىنان تىنىق مۇ­حي­تىنا جانە سولتۇستىك مۇزدى مۇ­حيتىنان ءۇندى مۇ­حيتىنا دەيىنگى – ءتورت مۇحيت شە­كارا­لارىنداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ ءبىرتۇتاس كەڭىس­تىگى) قاۋىپسىزدىك پەن ىن­تىماق­تاس­تىقتى كەڭ كوورديناتتاردا كو­رۋ­گە قاتىستى جاڭا دەڭگەيگە ءوتۋ سترا­تەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ­عا مۇمكىن­دىك بەرەدى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. 8) ناقتى ءىس-قيمىل جوسپارىن قا­بىل­داۋ مۇمكىن بولماعانىنا قاراماس­تان، قۇ­جات جوباسى كەلەسى توراعالىق ءۇشىن نەگىزگى باعىت-باعدارلاردى اي­قىن­دايدى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان ءتور­اعالىعى اۋەل باستا-اق استانا سام­­­ميتى «دايىن شە­شىم­دەردىڭ» فورۋمى بول­­مايتىنىن ءما­لىم­دەگەن بولا­تىن. وسىعان باي­لانىستى قازاقستان، ەقىۇ-نىڭ بەلسەندى قاتى­سۋشى ەلى جانە 2011 جىل بويى «ءۇش­تىكتىڭ» ءمۇ­شەسى رەتىندە، استانا دەكلارا­تسياسىندا قاراستى­رىل­­عانىنداي، اتقا­رىل­عان جۇ­مىس­تار نەگىزىندە ءىس-قيمىل جوس­پارى­نىڭ ناقتى سۇل­با­سىن جاساۋعا دايەك­تىلىكپەن كۇش-جىگەر جۇم­ساي­تىن بولا­دى. بۇل ۇيىم اياسىن­دا «استانا مۇرا­سىن» بەكىتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سامميتكە ەقىۇ-نىڭ 2010 جىل­دىڭ قىركۇيەك-قاراشا ايلارى ارالى­عىن­دا ۆار­­شاۆادا، ۆەنادا جانە اس­تانا­دا ءوت­كەن ءۇش شولۋ كونفەرەنتسياسى جەلى تارت­تى. شولۋ كونفەرەنتسيالارى بارىسىندا قا­تى­سۋشى ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك ورگان­دارى مەن ازا­مات­تىق قو­عام­دارى وكىلدەرى ەقىۇ-نىڭ بار­لىق ءۇش ولشەمى بويىن­شا سوڭعى 11 جىل­داعى قالىپتار مەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسى­رۋدىڭ جاي-كۇيىن تال­قى­لادى. سو­نى­مەن قا­تار، ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ 26 قاراشاسىندا اس­تانادا ۇەۇ فو­رۋمى، ال 28-29 قاراشادا ەقىۇ ازامات­تىق قوعامىنىڭ پارال­لەلدى كونفەرەن­تسياسى ءوتتى. قازاقستان ءوزى­نىڭ ءتور­اعا­­لى­عىنىڭ قورىتىندىلارى بو­يىنشا جو­­­عا­رى باعا الدى. ول اس­تانانىڭ ۇيىم­­نىڭ بار­­لىق كەڭىستىگىندە ازامات­تىق قوعام­دى قول­­­دايتىنىنان، تۇ­تاس­­تاي العاندا، ەقىۇ-نىڭ ادامي ءول­شەمدى دامىتۋ بو­يىنشا ءمىن­دەتتە­مە­­لەرىنەن اينىمايتىن­دى­­عى­نان كورىندى. سامميت «الاڭدارىندا» ۇقشۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەر سىرتقى ىستەر مي­نيسترلەرىنىڭ جۇمىس كەزدەسۋى، ەقىۇ ۇشتىگىنىڭ كەزدەسۋلەرى جانە ۇيىم باس حاتشىلىعىنىڭ ازيا جانە جەرورتا تە­ڭىزىندەگى ارىپتەستەرى بايلانىس توپ­تارى مەن مۇشە ەلدەردىڭ ءجۇز­دەسۋلەرى ءوتتى. سونداي-اق استانا فورۋمى بارىسىندا ءازىربايجان مەن ارمەنيا پرەزيدەنتتەرى، سونىمەن قاتار، ەقىۇ مينسك توبى تەڭ ءتور­اعالارى ەلدەرى دەلەگاتسياسىنىڭ باس­شىلارى تاۋلى قارا­باقتى رەتتەۋ بو­يىنشا بىرىككەن مالىمدەمە قابىلدادى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ دەلەگاتسيا باس­شىلارىمەن وتكىزگەن ەكى جاق­تى كەزدەسۋلەرى كوپ جاعدايدا قورى­تىندى دەكلاراتسيا بو­يىنشا كونسەن­سۋسقا قول جەتكىزۋگە ىقپال ەتكەن استانا ءسامميتىنىڭ ما­ڭىز­دى ءسۋبستانتيۆتى ەلەمەنتى بولدى. ولاردىڭ ارا­­سىندا بۇۇ باس حاتشى­سىمەن، رەسەي فە­دەراتسياسى، ۋك­راينا، بەلا­رۋس ءجا­نە اۋ­عانستان پرەزيدەنتتەرىمەن، يتا­ليا، گفر پرەمەر-مينيسترلەرىمەن، ەۋروپا وداعى پرەزي­دەنتىمەن جانە اقش مەملە­كەتتىك حاتشىسى­مەن كەزدەسۋلەر بار. ءاليسۇلتان قۇلانباي.
سوڭعى جاڭالىقتار

تاريحي فينال

سپورت • كەشە

كەزەكتى بەلەس

پىكىر • كەشە

اسكەري توپوگراف

قوعام • كەشە

كەدەرگى فيلوسوفياسى

رۋحانيات • كەشە

ءبىزدىڭ ليۋي-كو

ونەر • كەشە

رۋح

سپورت • كەشە

تاۋ شاڭعىسىن قالايتىندار كوپ

قىسقى سپورت • كەشە

فينالدا جولى بولمادى

تەننيس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار