11 جەلتوقسان، 2010

اركىمنىڭ ءوز ورنى بار بۇل ومىردە

518 رەت كورسەتىلدى
ءوزىم كۇندە ديدارلاسىپ جۇرگەن وسى ءبىر قياق مۇرتتى، اققۇبا ءوڭدى، قاعىلەز ازامات جونىندە نە اي­تا­سىڭ دەگەن ساۋال تۋىندار دەپ ويلاماپپىن. شىن­تۋايتىنا كەلگەندە ماعان ونداي ساۋال قويىپ جاتقان دا ەشكىم جوق. ونى وزىمە ءوزىم قويىپ، جاۋابىن ىزدەپ وتىرعان جايىم بار. سەبەبى، ۋنيۆەرسيتەت قا­بىر­عاسىندا جۇرگەنىمىز كۇنى كەشە سياقتى ەدى، «تۋ­عان اي – تۋراعان ەت» دەمەكشى، ونداعان جىلدار ءبىر كۇن­گىدەي بولماي وتە شىعىپتى دا، ءبىر كەزدەگى بالاڭ جاس جىگىتتەر مەن قىزدار بۇگىندە ارقايسىسى وتباسىن تەر­بەتكەن اتا-انا، جاقسى مامان، قادىرمەندى قوعام مۇشەلەرى بولىپ، ومىردەن ءوز ورىندارىن تاۋىپتى. سو­لاردىڭ ءبىرى – وزگەگە سىپايى بولعانىمەن، وزىمە سى­رالعى بەكەن احمەتوللا ۇلى شولان. قازاق بالالارىنىڭ كوپشىلىگى سياقتى بەكەن دە قار­شادايىنان ادەبيەتكە ءۇيىر بولدى. ولەڭ جازۋمەن اۋەس­تەندى. مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە قالامىن ۇش­تاپ، بالالاردىڭ سول كەزدەگى سۇيىكتى گازەتى «قا­زاق­ستان پيونەرىنە» (قازىرگى «ۇلان») ماقالا، ولەڭدەرى ءۇز­بەي جاريالانىپ تۇردى. گازەتتىڭ بەلسەندى اۆتورى رە­تىندە سىيلىققا يە بولىپ، «ارتەككە» دە بارىپ، دە­مالىپ قايتقانى بار. بۇل كوتەرمەلەۋ بالعىن جاس بەكەندى قانات­تان­دى­رىپ، ول جۋرناليست بولسام دەپ ارماندادى. تالاپتى جاس اراعا جىلدار سالىپ، سول ارمانىنا قول جەتكىزدى دە. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەننەن كەيىن «قاينار» باس­پا­سى­نا قىزمەتكە ورنالاستى. وسىندا قىزمەت ىستەگەن ءۇش-ءتورت جىلدا ءوزىنىڭ ىسكە بەرىلگەندىگىمەن، تىندى­رىم­دى­لىعىمەن ارىپتەستەرىنىڭ اراسىندا قۇرمەتكە ءبو­لەن­دى. سەمەي وبلىسىنىڭ اياگوز اۋدانىنداعى «تار­با­عاتاي» كەڭشارىنىڭ تاريحى تۋرالى «مۇرا» كى­تا­بىن جازۋعا قاتىستى. ءوزى رەداكتور بولىپ، اۆتور رە­تىن­دە اتسالىسقان «تۇرمىس ءسانى» دەگەن كىتاپ ءماس­كەۋ­دەگى كىتاپ كورمەسىندە جۇلدەلى ورىن الدى. اتاق­تى ديقان ت.مالتسەۆتىڭ «ءومىرىمنىڭ وزەگى جەر»، عا­لىم-اكادەميك ك.سكريابيننىڭ «عىلىمداعى عۇ­مى­رىم» اتتى ومىرباياندىق ەڭبەكتەرىن، «ارا بالى دەرت­كە شيپا» دەگەن كوپشىلىك-تانىمدىق كىتاپتى، ءما­دەنيەت پەن اۋىل شارۋاشىلىعى تاقىرىبىنداعى كوپ­تەگەن ادەبيەتتەردى قازاق تىلىنە اۋداردى. بىرنەشە ۇجىم­دىق جيناققا ءومىردىڭ سانالۋان تاقىرىپتارىن قامتىعان وچەركتەرى ەندى. 1981 جىلى سول كەزدەگى جوعارعى كەڭەستىڭ زاڭ اكتىلەرىن شىعارۋ بولىمىنە مامان جۋرناليست قاجەت بول­عاندا بىرنەشە ۇمىتكەردىڭ اراسىنان تاڭداۋدىڭ بە­كەنگە ءتۇسۋى ءتىپتى دە تەگىن ەمەس. ويتكەنى، سول كەزدەگى ءتار­تىپ بويىنشا جوعارعى كەڭەسكە الىناتىن قىز­مەت­كەردى توراعانىڭ ءوزى قابىلدايتىن. ونىڭ قا­بىل­دا­ۋىنا بارماس بۇرىن بولاشاق قىزمەتكەردىڭ سانال­ۋان تەكسەرۋلەر مەن سۇرىپتاۋلاردان وتەتىنى جانە بار. بەكەننىڭ سونىڭ بارىنەن سۇرىنبەي ءوتۋىنىڭ ءبىر سى­رى – ونىڭ تابيعاتىندا تۋمىسىنان بار ءتار­تىپ­تى­لىك­كە، جيناقىلىققا، ىسكەرلىككە، ءوز ماماندىعىنا ادال­دىققا بارىپ تىرەلەدى دەپ پايىمدايمىز. سودان بەرى وتكەن وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت تا بە­كەن ءۇشىن وزىندىك ءبىر ءومىر مەكتەبى. وسى جىلدار ءىشىن­دە ول جوعارعى كەڭەستەگى رەفەرەنت لا­ۋا­زى­مى­نان باستاپ، بۇگىنگى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ رەداك­تسيا­لاۋ جانە اۋدارما ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىن­با­سا­رىنا دەيىنگى قىزمەتتىك ءوسۋ جولىنان ءوتتى. بۇل اي­تۋعا جەڭىل بولعانىمەن قيىندىعى دا، قىزىعى دا مول ەڭبەك جىلدارى. ءبارىن دە كوردى. ءبارى دە ەسىندە. جوعارعى كەڭەستىڭ قا­بىرعاسىندا وتكەن تاريحي وقيعالاردىڭ كۋاسى بولدى. كەلەر جىلى جيىرما جىلدىعى تويلانار ەلى­مىز­دىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى جاريالانعاندا جوعارعى كە­ڭەس­تىڭ اپپاراتىندا جۇمىس ىستەيتىن قىز­مەت­كەر­لەر­مەن بىرگە توبەسى كوككە جەتكەندەي قۋانىپ، ءبولىم، اپ­پا­رات قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە قۇتتى بولسىن ايتقانى ەستەن كەتەر مە!؟ قاراپ وتىرسا، تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بارشا قا­زاقستان حالقى سياقتى بۇل دا ەل ەگەمەندىگىنە، ەل ىرگەسىنىڭ بەكي تۇسۋىنە قاتىستى تالاي تاريحي ءسات­تەر­دىڭ كۋاسى بولىپتى. وزگەلەردەن ايىرماشىلىعى – ول سول وقيعالاردىڭ بارلىعىنىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ، ءتا­ۋەلسىز مەملەكەتكە ءتان ءتول زاڭداردىڭ قابىل­دا­نۋ­ىنا تىكەلەي اتسالىسىپتى. اسىرەسە، تۋعان ءتىل ءتوڭى­رە­گىن­دەگى پروبلەمالار ءوزىن ۇنەمى تولعاندىرادى. ال­دى­مەن جوعارعى كەڭەستە، سونان سوڭ پارلامەنتتە قىز­مەت ىستەپ كەلە جاتقان جي­ىرما جىلدىڭ بە­دەل­­­ىندە اتقارىپ ءجۇر­­­­گەن جۇمىسى ءتىل­مەن تىكەلەي باي­لا­نىس­تى بول­عان­دىق­تان، بۇل با­عىتتا ءتۇي­گەن وي­لا­­رى دا، جيعان ءتا­جى­ريبەسى دە جە­­­تەر­­لىك. – ءتىلىمىزدى كەڭ­سە ىسىنە تەرەڭدەتە ەنگىزۋ پرو­بلە­ما­سى كەڭەس وكىمەتىنىڭ ال­عاشقى جىلدا­رى­نان باس­تا­لىپ، ول قۇلاعانعا دەيىن ءبىر تولاستاماعانى شىندىق قوي، – دەيدى بەكەن. قان­شا تالپىنساق تا كەڭ­سەدەگى ءىس قا­عاز­دارىن، زاڭداردى قازاقشا سويلەتۋگە قول جەتكىزە الماي كەلەمىز. بۇل رەتتە ىلگەرىلەۋدىڭ بارىن جوق­قا شىعارۋعا بولماس. تاۋەلسىزدىك جىلدارى قۇ­جات­تار­دى قازاق تىلىندە سويلەتۋ بۇرىن-سوڭدى بولماعان ءدا­رە­جەگە كوتەرىلگەنى دە ەگەمەندىكتىڭ ارقاسى دەي الا­مىز. بىراق اۋدارمانىڭ اتى اۋدارما. سوندىقتان ءوزى­مىز ەگەمەندىككە يە بولعانىمىزبەن، ءتىلىمىز ءتا­ۋەل­دى كۇيىندە قالىپ وتىرعانىن جۇرت كورىپ تە، ايتىپ تا ءجۇر. ەندىگى جەردە كەڭسەدە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇستەم بو­لۋى جولىنداعى جۇمىستى ودان ءارى جانداندىرا بەر­گەن ءجون. ول ءۇشىن جاعداي دا، نەگىز دە بار. مى­سا­لى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 93-بابىندا بىلاي دەپ اتاپ كورسەتىلگەن: «كونس­تي­تۋ­تسيا­نىڭ 7-بابىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەت، جەر­گىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگاندار ارناۋلى زاڭعا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق ازا­ماتتارى مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن ءارى تەگىن مەڭ­گە­رۋى ءۇشىن قاجەتتى ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە تەح­ني­كا­لىق جاعدايلاردىڭ ءبارىن جاساۋعا مىندەتتى». دە­مەك كوپ نارسە وزىمىزگە بايلانىستى. بۇل كەڭسەدەگى ءىس قاعازدارىن قازاقشا سويلەتۋگە قاتىستى پىكىرىم. ال ءىس قاعازدارىنىڭ بۇگىنگى كۇنگى اۋدارىلۋ ساپاسىنا كە­لەر بولساق، ونىڭ دا وزىندىك قيىندىقتارى، كەمشىن تۇس­تارى جەتىپ ارتىلادى. ول ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. بەكەن وسىلاي دەپ اقتارىلا سويلەيدى. الدە­كىم­دەر­گە ۇقساپ، نەمقۇرايدىلىق، ەنجارلىق تانىت­پاي­دى. جاعدايىم جاقسى بولسا، كۇنىم وتسە، ۋاقتىلى اي­لى­عىمدى السام بولدى ەمەس پە دەگەندەي تو­عى­شار­لىق پيعىلدان بويىن اۋلاق سالادى. تىلىنە، ەلىنە جانى اشىپ، بۇيرەگى بۇرىپ تۇراتىنى بۇكىل بول­مى­سىنان بايقالاتىن، پارلامەنت ءماجىلىسى رەداك­تسيا­لاۋ جانە اۋدارما ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىن­با­سا­رى، بىلىكتى مامان، بايىپتى باسشى، كانىگى اۋدار­ما­شى، جانىنداعىلارعا جاناشىر، جانى جايساڭ ابزال ازا­مات بەكەن احمەتوللا ۇلى تۋرالى ايتار قىسقاشا لەبىزىم وسى. ورىنبەك جولدىباي، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
سوڭعى جاڭالىقتار

تاريحي فينال

سپورت • كەشە

كەزەكتى بەلەس

پىكىر • كەشە

اسكەري توپوگراف

قوعام • كەشە

كەدەرگى فيلوسوفياسى

رۋحانيات • كەشە

ءبىزدىڭ ليۋي-كو

ونەر • كەشە

رۋح

سپورت • كەشە

تاۋ شاڭعىسىن قالايتىندار كوپ

قىسقى سپورت • كەشە

فينالدا جولى بولمادى

تەننيس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار