10 جەلتوقسان، 2010

اق بارىستىڭ اسقارالى اسۋى

489 رەت كورسەتىلدى
جۇلدىزدى كۇن قۇتتى بولسىن، اعايىن! ءار نارسە ءوزىنىڭ رەتىمەن بو­لا­دى عوي. بيىلعى جىل بارىس جىلى ەدى. بارىس بولعاندا دا اق بارىس جىلى. ال اق بارىس جىلى الپىس جىلدا ءبىر عانا اينالىپ كەلەدى. مىنە، اق بارىس جىلى حالقىنا اعىنان جارىلدى. وسى كەزگە دەيىن الا الماي، ارمانداپ جۇرگەن اسۋى­نا شىعىپ، جەتە الماي ءجۇر­گەن ابىرويىنا قولى جەتتى. جوق، ءبىزدى كوپ كۇتتىردى دەپ ايتا المايمىز، جەتە الماي قينال­دىق دەپ تە ايتا المايمىز. ءبىز تەز جەت­تىك بۇعان، جاڭا تاريحى­مىز­دىڭ بار بولعانى ون توعىز جىل تو­لار قار­ساڭىندا يە بولدىق، وڭاي ەمەس، دەگەنمەن، جىلدام الدىق بۇل شىڭدى. جەر جۇزىندە قانشاما مەملەكەتتەر بار. ولاردىڭ كوبى جول ءبىز­دىكى، ءبىز وتكىزەيىك، بەرىڭدەر كەزەكتى بىزگە دەپ ايتا الاتىن ىلگەرىدەن كەلە جاتقان مەملەكەتتەر. بىراق سو­لاردىڭ ءبارى بىزگە قۇرمەت كورسەتىپ، قازاق ەلىنە جول بەردى. وسىلاي قازاق مەملەكەتىنە جول اشىلدى، ءسويتىپ، قازاق حالقىنىڭ جۇلدىزى جاندى جارقىراپ ماڭدايىنان. ارينە، بۇل وزىنەن ءوزى وپ-وڭاي بولا سالعان جوق. مۇنداي نارسە كوك پەن جەردىڭ ەكەۋىندە بىردەي، ءبىر-بىرىنە سايكەس، بىرگە قيمىل جاساپ، كوپ ارەكەت ەتۋىنىڭ ارقا­سىندا عانا بولۋى مۇمكىن ەدى. مىنە، وسى ۇلى جۇمىستى ات­قارۋعا ەلىمىزدىڭ ىشىندە جانە سىر­تىندا قىسقا ۋاقىت ىشىندە قىرۋار وسىنداي ىستەر ىستەلىپ، سان الۋان جۇمىس اتقارىلدى. ادىلەت­تىگىن ايتۋ كەرەك، جاقسىنىڭ جاق­سى­لىعىن ايت نۇرى تاسىسىن دەگەن، وسى ءسامميتتىڭ بىزدە ءوتۋى پرە­زيدەنتىمىزدىڭ ەرەكشە قايسار­لى­عىنىڭ ارقاسى. كۇندىز-ءتۇنى ءبىر تىنباي، بار كۇش-جىگەرىن جۇمساپ، ءوزى سارىلىپ سوڭىندا ءجۇردى وسى ءىستىڭ. كونبەگەندى كوندىردى، كەلمەگەندى كەلتىردى، تىڭداماعاندى تىڭ­داتتى، اقىر اينالىپ بار­لىعى دا مويىنداپ، قابىلداۋعا، قولداۋعا ءماجبۇر بولدى. تاريحتى، ارينە، حالىق جاساي­دى. بىراق ءومىردى تۇرىپ قالعان ور­نىنان جىلجىتۋ، قوزعاۋ ءار ۋا­قىتتا جەكە ادامنىڭ ءىسى. ىستام­بۇل­داعى سوڭعى سامميتتەن بەرى ون ءبىر جىل ءوتىپتى. نەگە ۇزاق ۋا­قىت مۇنداي جيىن بولماعان؟ قا­جەتتىلىگى بولمادى ما، ەقىۇ اۋما­عىنداعى بەيبىتشىلىك ءومىر وي­داعىداي ما؟ جوق. الەمدە ءدۇ­نيە تەز وزگەرىپ كەلەدى. بىراق اسا نازار اۋدارارلىق، شيەلەنىسىپ تۇر­عان قاۋىپتى  جاع­دايلار بار­شى­لىق. وندا نەگە ءجيى-ءجيى كەزدەسىپ سولاردى رەتتەپ وتىرمادى؟ ءاري­نە، مۇنىڭ سەبەپتەرى بار جانە ولار ءارتۇرلى. ءىرى-ءىرى مەملەكەتتەر بول­سا ولارعا وتكەن كەزەڭدە مۇنداي جيىن وتكىزىپ، اڭگىمە جاساۋ اسا ىڭعايلى بولا قويعان جوق. شىن مانىندە حەلسينكي ۇلى باستاما جاساپ، شىنايى بەيبىتشىلىككە جول اشىپ ەدى. سونىڭ شەشىمدەرىنە بايلا­نىستى «قىرعي-قاباق» سوعىستى توق­تا­تۋعا مۇمكىنشىلىك تۋدى. بىراق ول سو­عىس توق­تاتىلعانمەن، «تاتۋ» بەيبىتشىلىككە اي­نالا المادى. ول تەك اندا-ساندا ىز­عارلى سۋىعى دا بولىپ تۇراتىن «سال­قىن» بەيبىتشىلىككە اينالدى. جەر-جەر­دە قارۋلى قاقتىعىستار بولىپ، ءبىراز ەلدە ولار ءالى جالعاسۋدا. جاقسى شەشىمدەر قابىلدانعانمەن، ولاردى ءار ەل وزدەرى قاداعالاپ ورىنداۋى ءتيىس ەدى. ال سىرت­تان باعدارلاپ، رەتكە كەلتىرىپ وتىراتىن كۇش، بۋىندار جاسالماعان بولىپ شىقتى. باسقا كىشى نەمەسە شاعىن مەملەكەتتەر سول ۇلكەن مەملەكەتتەرگە الاڭداپ، العا شىعا الماي، ءالىپتىڭ ارتىن كۇتۋ­مەن بولدى. مۇنداي جاعداي سوزىلا بەرسە ءتىپتى حەلسينكيدە قابىلدانعان ماڭىزدى قۇ­جاتتار ۇمىتىلىپ، كۇشى السىرەي بەرەر ەدى. بۇل، ارينە، بەيبىتشىلىكتى كۇشەيتىپ ەمەس، قايتا السىرەتىپ، ءتۇبى قيىن جاعدايلارعا الىپ كەلۋى مۇمكىن ەدى. مىنە، وسىنىڭ ءبارىن تالداپ، بايقاۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى كۇت­پە­گەن جەردەن توپ جارىپ، ۇيىم ەلدەرى­نىڭ كەزەكتى ءسامميتىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە، اس­تانادا وتكىزۋ تۋرالى باتىل ۇسىنىس جاسادى.  بۇل،  ارينە، الەم ءۇشىن تىڭنان تۋىلعان جاڭالىق ەدى. نەسى بار،  جاڭا عانا قاتارعا قايتا ىلىككەن، ەشكىممەن داۋ-تالاسى، ارىز، ايتىس-كەرىسى جوق، بەيبىتشىلىككە بەرىك باعىت ۇستاپ كەلە جاتقان، اۋماعى جونىنەن جەر جۇزىندەگى مەم­لەكەتتەر اراسىندا توعىزىنشى ورىن الاتىن، ورتا مەملەكەتتەرمەن قاتار سانى بار وسكەلەڭ،  شۇعىل دامىپ، كوتەرىلىپ كەلە جاتقان مەملەكەت. العىر دا جىگەرلى،  تاربيەلى، تاجىريبەلى باسشىسى بار وسىن­داي ەلدە ءسامميتتى وتكىزۋگە ابدەن بولا­دى دەپ شەشتى ءبارى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان وسىعان دەيىنگى كەزەڭدە بىرنەشە سىناقتاردان ءوتىپ، ءوزىنىڭ مۇنداي ۇلكەن دە بيىك دەڭگەيدەگى جاۋاپتى شارالاردى وتكىزۋگە مۇمكىن­شى­لىگى زور ەكەنىن كورسەتە ءبىلدى. مىسالى، ءبىزدىڭ ەلدىڭ تالاپتانۋى­مەن  2003 جىلدىڭ 2-3 ماۋسىمىندا ال­ماتى قالاسىندا ەقىۇ-نىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ترانسازيالىق  فورۋمى بولىپ ءوتتى. ال 2008 جىلدىڭ 28 ماۋسىمى مەن 3 شىلدەسى ارالىعىندا سونىڭ جالعاسى رەتىندە ەقىۇ-نىڭ پارلامەنتتىك اسسام­بلەياسىنىڭ جىل سايىن وتەتىن سەسسيا­سى­نىڭ كەزەكتى 17-سەسسياسى تاعى دا ءبىزدىڭ ەلى­­مىزدە، بۇل جولى استانا قالاسىندا ءوتتى. بۇل شارالاردىڭ بارلىعى دا قاتىس­قان دەلەگاتسيالار مەن حالىقارالىق ۇيىم­داردىڭ باسشىلارى تاراپىنان وتە جوعارى دەگەن باعا الدى. وسى جۇمىستاردىڭ كەزىندە العاشقى ترانسازيالىق فورۋمدا بولعان ءبىر جاع­داي ءالى مەنىڭ ەسىمنەن كەتپەيدى. بار­لىق ەلدەردە قالىپتاسقان ادەتپەن  ءبىز دە جۇ­مىستىڭ سوڭعى كۇنى مەي­مانداردى ەلى­مىزدى ارالاتىپ، تانىستىرۋعا ءتيىس ەدىك. سوعان مەيمانداردى  تاۋ-تۇرگەنگە الىپ بارىپ، تۇسكى استى سول جەردە بەرۋدى ۇيعاردىق. اۆتوبۋستارعا ادەيى بىرگە وتىرىپ، جول-جونەكەي ەلىمىز، جەرىمىز تۋرالى اڭگىمە ايتىپ، سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىپ وتىردىق. بايقايمىن، سول جەرگە جەتكەنشە مەيماندار وڭ جاعىندا قالماي قاتار كەلە جاتقان الاتاۋى­مىزعا قاراۋمەن بولدى. سودان ءبىر كەزدە ولاردىڭ ىشىنەن ءبىر حانىم: «مىنا الماتىنىڭ قاسىندا تۇرعان سۇلۋ تاۋ قانشا جەرگە دەيىن بارادى؟» – دەپ سۇرا­دى. مەن: «بۇل سۇلۋ تاۋلار ءبىزدىڭ قازاق­ستاننىڭ  وڭتۇستىك شەكاراسىمەن بويلاپ، شىعىسىنان باستالىپ، باتىسىنا دە­يىن 3 مىڭ كيلومەتردەي جەرگە سوزى­لادى»، – دەدىم. «ويپىرماي، – دەدى جا­ڭا­عى كىسى، نە دەگەن باقىتتى حالىق­سىزدار، ۇنەمى وسىنداي سۇلۋ تاۋدىڭ قا­سىندا ءومىر سۇرەتىن». ءجيى-ءجيى سىرتقا شىعىپ تۇرماعاننان كەيىن ءبىزدىڭ ادامدارىمىز كەيدە بىلە بەرمەيدى عوي، ءبىز قانداي تابيعاتى تاماشا جەردە تۇرىپ جاتقانىمىزدى. ادام وزىندە بار نارسەنى بايقامايدى دا، ۇنەمى تەك جوق نارسەلەرىن ويلانىپ، سو­لار­دى ىزدەۋمەن بولادى. ءبىزدىڭ بارى­مىز­دى ءوزىمىز ەمەس، باسقا ادامدار تەز بايقاپ، سولار الدىمەن اڭگىمە ەتەتىنى سوندىقتان. ۇمىتپاسام، 1998 جىلدىڭ كۇزى بولۋ كەرەك، ساۋد ارابياسىنان سول ەلدىڭ شۋراسىنىڭ توراعاسى دوكتور دجۋۆەيري باستاعان ۇلكەن دەلەگاتسيا كەلدى ءبىزدىڭ ەلگە. ءبىز مەيماندارىمىزدى شىن ءجۇ­رەك­تەن قارسى الىپ، جاقسىلاپ ارالات­تىق ەلىمىزدى. ءوزىم قاستارىندا بولىپ، مە­دەۋگە، شىمبۇلاققا اپاردىم. ءوتى­نىش­تەرى بويىنشا تاۋدان اققان، سار­قى­راپ، كوبىكتەنىپ اعىپ جاتقان وزەننىڭ قاسىنا توقتاتتىم. ولار ءبىراز جاقسىلاپ  دەمالىپ، «جاننات! جاننات!» دەپ بەتى-قولدارىن شايىپ جاتتى سۋعا. سوندا دجۋۆەيري مىرزا ماعان ويلانىپ تۇرىپ: «سىزدەردىڭ ىلگەرىدەگى اتا-بابالارىڭىز ناعىز باتىر حالىق بولعان-اۋ دەيمىن»، – دەدى. نەگە ولاي دەپ ويلايسىز دەگەنىمدە: «ويتكەنى، جەردىڭ ىشىندەگى سۇلتانىن قالدىرعان ەكەن سىزدەرگە»، – دەدى. ارينە، بۇل ناعىز شىندىق. ايتا بەرسە مۇنداي اڭگىمە وتە كوپ. مىنە، دەمەك، جاعدايدى قاي جاعىنان السا دا، تاريحي دا، تابيعي دا، ساياسي دا، جەر شالعايى دا، قارجى جاعى دا، بار­لىق جاعىنان دا ءبىز دايىن ەدىك بۇل شارۋاعا. قانشا دەگەنمەن، باسقا ءىرى جيىن­دارمەن سالىستىرعاندا ءسامميتتىڭ ءجونى بولەك قوي، ارينە. بۇعان قويىلاتىن تالاپ تا باسقا، دەڭگەيى دە باسقا، ءجونى دە باس­قا. ءبىز سول دەڭگەيلەردىڭ بارلىعىنا كو­تەرىلە بىلدىك، سول تالاپتارعا ساي ەكەنىمىزدى كورسەتە الدىق. الەمدەگى ەڭ كۇش­تىلەر دەپ تابىلاتىن مەملەكەت­تەردىڭ ەش­قايسىسىنان كەم ەمەس ەكەنىمىزدى، ولار­مەن تەڭ ەكەنىمىزدى دالەلدەدىك. كۇن­نەن كۇنگە بويىن جازىپ، جارقىراپ كەلە جاتقان باس قالامىز ەندىگى جەردە بۇ­رىن­عى سامميتتەر وتكەن ساناۋلى عانا  الەم قالالارىنىڭ قاتارىنا ەنىپ، اتى ال­تىن ارىپپەن جازىلدى. بۇدان بىلاي ونىڭ اتى بەيبىتشىلىك دەگەن ۇعىممەن قو­سى­لا ءجيى-ءجيى، اۋىزدان تاستالماي اتالاتىن بولدى. وسى كەزەڭدە بار حالىق ءوزىنىڭ بيىك كەمەلگە جەتكەنىن ءبىلدىرىپ، ءبىر باسشى­نىڭ قاسىنا جۇمىلىپ، ءبىر تىلەك قانا تىلەدى. ول تىلەك «الەم الدىندا ابىرويعا جەتكىزە گور، جاراتقان» دەگەن تىلەك ەدى. مىنە، سول تىلەگىمىزگە جەتتىك. شىققاندا جاي بەلەسكە ەمەس، شىڭعا شىقتىق. وسىن­­داي شىڭدار ەمەس پە ەدى ارما­نىمىز. ءبىرىن الدىق. ارمانىڭ ورىن­دال­دى، قازاق. ەندى سەنى ەشكىم كەمسىتە الماس، كوڭىلىڭە تيە الماس. بۇل ۇلى جەڭىس بولدى. مۇنىمەن بار­ل­ىعىمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى قۇتتىقتايىق. كۇ­يى­نەردە بىرگە كۇيىنىپ كەلگەن ەدىك، ەندى سۇيىنگەندە بىرگە سۇيىنەيىك. ءوزىمىزدى ءوزى­مىز ەتەكتەن تارتپايىق.  قانشا سىن­شىل بولساق تا، بۇل سىنايتىن جەر ەمەس، بۇل قۋاناتىن جەر. ءبىر ادامنىڭ ەرەكشە ىستەگەن ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ وتسە ەش­قانداي ونىڭ ارتىقشىلىعى بولماس، ءويت­­كەنى، بۇل قول جەتكەن جەڭىس ءبىر ادام­نىڭ عانا جەڭىسى ەمەس، بۇكىل حالىقتىڭ جەڭىسى ەمەس پە؟ بۇل ءبىزدىڭ جۇلدىزدى كۇنىمىز عوي. ال جۇلدىز بۇكىل حالىققا بىردەي جارقىراپ كورىنبەي مە؟ بۇل جۇ­مىس­تىڭ پايداسىن ءبىر ادام ەمەس، بۇكىل حالىق كورمەي مە؟ بۇل جۇمىستىڭ جاق­سىلىعى وسى ۇرپاققا عانا ەمەس، ودان اسىپ، كەلەسى ۇرپاقتارعا دا جەتپەي مە؟ مىناۋ كەلىپتى، اناۋ كەلىپتى دەپ ادام ساناپ، اڭگىمەنىڭ ارقاۋىن باسقا جاققا قاراي سۇيرەي بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. كەرەك بولسا شاقىرعان تويىڭا قاسىڭدا وتىر­عان كورشى ەمەس، ءوز اعايىن-تۋىسقان­دا­رىڭ دا تۇگەل كەلە المايدى ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن. قاتىسۋعا ءتيىستى ەلدەردىڭ ءبارى كەلدى مە؟ كەلدى. قيىن دا بولسا قو­رى­تىندى كەلىسىمگە قول جەتتى مە؟ جەتتى. قۇجات قابىلداندى ما؟ قابىلداندى. سامميت جاقسى ءوتتى مە؟ جاقسى ءوتتى. بار­لىق سويلەۋشىلەر دە وسىلاي دەپ جو­عارى باعا بەردى. بۇدان ارتىق نە كەرەك بىزگە؟ ءبىز ءوز كەرەك ابىرويىمىزدى جيناپ الدىق وزىمىزگە. ال ءبىر جەكە ادامدار كەلە الماسا، ول قازاقستاننىڭ كىناسى ەمەس، وزدەرىنىڭ جەكە باسىنىڭ كىناسى. كە­لە الماعان باسشىلار وزدەرى­نىڭ حال­قىنا ونىڭ سەبەبىن ايتاتىن دا شىعار. ويتكەنى، ولاردى وسىنداي جەرلەردە سول حالىقتىڭ اتىنان قاتىسىپ، ەلىڭدە بو­لىپ جاتقان جاقسى ىستەر بولسا ولاردى ايتىپ، پاش ەتىپ، قاتەلىكتەرى بولسا، ونى دا ايت دەپ سايلاعان جوق پا؟ ارينە، كەيبىر ەلدىڭ باسشىلارىنا الەمنىڭ الدىن­دا، اسىرەسە، وزىڭنەن بۇرىنعى باسقا ادام­­داردىڭ ءارتۇرلى قاتەلىكتەرى ءۇشىن قىس­پاققا ءتۇسىپ تۇرۋ وتە اۋىر جاعداي. امەريكادان، مىسالى، ول ەلدىڭ مەملەكەتتىك حات­شىسى، ءبىزدىڭ ەلگە جاقسى تانىمال حيللاري كلينتون كەلدى. تانىمال بولا­تىنى، بۇل كىسى ءوزىنىڭ جۇبايى پرەزيدەنت كەزىندە ءبىرىنشى لەدي دارەجە­سىندە كەلگەنى بار ەدى. ءبىزدىڭ حالقىمىزدا ىلگەرى زامانداردان ەل اراسىنداعى قاتىناستاردا جۇم­باق سىرى بار سىيلار بەرىپ، سىناپ كورە­تىن ادەتتەرى بولاتىن. مىسالى، پارسى پاتشاسى داريگە ساق پاتشالارى سالت رەتىندە ءبىر قۇس، ءبىر تىشقان، ءبىر  قۇر­باقا جانە بەس ساداقتىڭ وعىن جىبەرگەن ەكەن. پارسى جاعى مۇنىڭ جاۋابىن تابا الماي قينالعان ەكەن، كەيىنىرەك ونىڭ جاۋابىن ءومىر ءوزى بەرىپتى. سول بۇرىنعى كەلىسىندە حيللاري حا­نىمعا ءبىزدىڭ قارسى الىپ جۇرگەن ازا­مات­تارىمىز قازاقتىڭ ءبىر جاقسى قام­شى­سىن سىيعا تارتقان. ول ءبىزدىڭ باق بەتتەرىندە دە اجەپتەۋىر اڭگىمە بولعان. ول كىسىنىڭ ءوزى دە، وسىندا نامىسقا تيەتىن جاعىمسىز ءبىر سىر بار ما دەپ، بۇل نە ما­عى­نامەن بەرىلگەن سىي ماعان دەپ سۇرا­عان ەكەن. ءبىزدىڭ ادامداردىڭ وعان نە دەپ جاۋاپ بەرگەنىن مەن بىلمەيمىن، بىراق ءومىر مىنە سودان بەرگى ۋاقىتتا ءوز جاۋابىن تۇسىنىكتى ەتىپ ءوزى بەردى. قازاق­تىڭ كيەلى قامشىسى ول كىسىگە بيلىككە جول اشىپ، الدىمەن سەناتور بولدى، سودان سوڭ پرەزيدەنت بولا جازداپ، اقىرى مەملەكەتتىك حاتشى بولدى. مەن مۇنى ايتقاندا، ول كىسىنىڭ ءوز جەكە باسىنىڭ اقىلىنا، قابىلەتتىلىگىنە، بىلىمىنە، باس­قا دا جاقسى قاسيەتتەرىنە ەش كۇمان كەلتىرمەيمىن. بىراق سوندا دا بولسا ومىردە ەشبىر نارسەنىڭ بوسقا بولمايتىنىن ەلدىڭ ەسىنە سالا كەتەيىن دەگەنىم. حيللاري حانىم ۇزاق، باتىل جانە جاقسى سويلەدى. ءتىپتى امەريكاعا بەيىم ادەت بويىنشا باسقالارعا كەڭەس بەرۋ، اقىل بەرۋ جونىندە، ەگەر باراك وباما كەلگەندە دە ادەپ ساقتاپ بارا المايتىن جەرگە بارىپ قايتتى. ءوز ەلىندە ءبىر قىلتاناقتاي دا ءمىن بار ەكەن دەپ ەشكىم ويلاۋعا دا نەگىز جوق دەگەندەي سەنىم ايتپاسا دا ايتقانداي ءبىلىنىپ تۇردى. دەگەنمەن، حانىم ءبىر جەردە: «مەنىڭ جۇ­بايىمنىڭ باسشىلىعى كەزىندەگى ساياسات امەريكانىڭ قازىرگى باسشىلىعى جاعى­نان تولىق قولداۋ تابادى»، – دەپ كەتتى.  مۇنىمەن نەنى بىلدىرگىسى كەلدى؟ ەكەۋىنىڭ ورتاسىندا كىم بار، ول ءبىر-اق ادام ەمەس پە؟ مۇنى ەندى ويدى شەبەر جەتكىزە بىلەتىن ونەرگە جاتقىزۋعا بولاتىن دۇنيە دەسە دە بولار. سوڭعى ەكى ءسامميتتىڭ ورتاسىندا جاي ادامعا اسا تۇسىنىكسىز نەشە ءتۇرلى جاع­داي­لار بولىپ ءوتتى. سوعىس جوق دەيمىز، بىراق ءار جەردە ۇلكەن-ۇلكەن قاقتىعىس­تار ءجۇرىپ جاتتى. مەنىڭ تۇسىنىگىمشە، سوعىستىڭ ءوزىنىڭ تابيعاتى دا، ءتارتىبى دە وزگەرگەن سياقتى. ەشكىم ەشكىمگە سوعىس جاريالا­ماي­دى، بىراق قارۋلى قاقتىعىس توقتامايدى، نۇكتەلىك «سوققى» دەگەن تەرمين پايدا بولدى، ول بىراق كەيدە ۇلكەن كەڭىستىك­تەر­گە دە اينالىپ كەتە بەرەدى. سوعىس جا­ريا­لانباعاننان كەيىن، سوعىس اياقتالماي­دى دا ەكەن، ول كوپ جىلدارعا ءسويتىپ سو­زىلا بەرەدى. بۇرىن كۇشتى مەملەكەتتەر جەڭىپ، السىزدەر ونى مويىنداپ، قۇجات­تارعا قول قويىلۋشى ەدى. قازىر ونداي ءتارتىپ جوق. كۇشتى مەملەكەتتەر الدىندا باسا-كوكتەپ كىرىپ كەلگەنىمەن، كەيىن سو­عىس ۇزاق جىلدارعا سوزىلىپ، سوڭى يت تارتىسقا اينالىپ، اياعىندا ولار ءوز اياق­تارىن ارەڭ الىپ شىعاتىن بولىپ جا­تىر. ەشكىمدى الدىنا قويعان ماق­ساتىنا جەتكىزبەيتىن مۇنداي سوعىستار، ءوزىن-ءوزى اقتامايتىن قىرۋار ادام جانە قارجى شىعىندارى ەندىگى جەردە مۇنداي ارە­كەت­تەردى ءتىپتى ەشقانداي پايداسى جوق بوس اۋرەشىلىككە اينالدىرىپ بارا جاتىر. سولاي بولعاندىقتان ادام بالاسى ءبىر­تە-بىرتە كەلەشەكتە مۇنداي باسسىز­دىقتاردان باس تارتىپ، حالىقارالىق كەلىسپەۋشىلىكتى شەشۋدىڭ باسقا بەيبىت جول­دارىن ىزدەۋگە ءماجبۇر بولاتىن سياق­تى. وسىنداي سەبەپتەرمەن سامميت سياقتى جيىنداردىڭ ۇزدىك-ۇزدىك ءوتىپ وتىرۋىن ءومىردىڭ ءوزى تالاپ ەتە باستاعان سياقتى. بۇرىن ءوزى وسى ءسامميتتى بىزدە ءوت­كەن­گە دەيىن ونشا تەرەڭ ويلاپ زەردەلەمە­گەن ەكەنبىز.  ونىڭ ماقساتى تەك بالەن ەل جيىلىپ، ءبىر شەشىمگە كەلىپ، جالپىعا ورتاق قۇجات قابىلداۋ عانا دەپ وي­لاۋ­شى ەدىك. ول ولاي ەمەس ەكەن. بۇل جيىن­نىڭ تەرەڭ، كەلەشەگى زور، باسقا دا ماعى­نا­سى بار ەكەن. بۇل ءبىر جاعى بۇكىل الەم­دىك، وتە جاۋاپتى، بيىك مىنبە ەكەن. ءار ەل باسشىسى  ءوزىنىڭ جانە ءوز ەلىنىڭ نە وي­لاي­تىنىن، نە ىستەر ىستەپ جاتقانىن، بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەگەن پىكىرلەرىن بۇكىل الەمنىڭ الدىندا ايتادى ەكەن. ونى ەل سارالاپ، نەسى دۇ­رىس، نەسى بۇرىس، نەسى شىن، نەسى وتىرىك، نەسى قۋلىق، نەسى سۇمدىق، ءبارىن كورىپ، ەستىپ وتىرادى ەكەن. بۇل ءوزى حالىق­تار­دىڭ الدىندا عانا ەمەس، بۇكىل الەم­نىڭ الدىندا، الەمنىڭ يەسىنىڭ الدىندا دا بەرىپ تۇرعان ەسەبى ىسپەتتەس دۇنيە ەكەن. شىركىن، سونى ءبىلىپ، ەل باسشىلارى تازا دا ءادىل سويلەسە ەكەن، وزدەرىنىڭ جىبەرگەن قاتەلەرىن مويىنداپ، ءزابىر شەككەن ەلدەردەن كەشىرىم سۇراپ جاتسا، بۇل قانداي تاماشا كورىنىس بولار ەدى، ءسويتىپ، جەر جۇزىندە قانداي تاماشا ءتارتىپ ورنار ەدى. جوق ەمەس، وسىنداي ۇلگى بار دا عوي جەردە. ماسەلەن، جاپونيانى الايىق. ولار­دىڭ دا ءبىر كەزدە اينالاسىنا قىزى­عۋ­شىلىق تانىتىپ، شابۋىل جاساپ، جەرىن كەڭەيتۋگە ويى بولعانى راس. بىراق، وعان جولى بولماي، جەڭىلىس تاپتى. مىنە، سول ەل بۇل قاتەسىن تۇگەل مويىنداپ، كەشىرىم سۇرادى جانە ەندىگى جەردە بىرەۋمەن ۇرىسۋ، سوعىسۋ دەگەن ۇعىمداردان ءبىر­جولاتا باس تارتتى. وسى ەلدىڭ يمپە­را­تورى مۇنداعا دەيىن بۇرىن قاقتىعىس بولعان ءار ەلگە بارىپ، مول قاراجات اپارىپ بەرىپ، كەشىرىم سۇراپ ءجۇردى. ول كىسىنى وسىنداي ءىس جاسا دەپ ەشكىم ءماج­بۇرلەگەن جوق. ول كىسىنىڭ ءوزى «بولار ءىس بولدى، نە قىلامىن  كىشىرەيتىپ باسىم­دى ءيىپ» دەگەن پەندەشىلىككە بارمادى. ول سەزىمدى جەڭىپ، ۇلىلىققا كوتەرىلە ءبىلدى. مىنە، سودان كەيىن ول ەلدىڭ جولى اشىلدى. جەرىندە قازبا بايلىعى جوق، 20 پايىزى عانا شارۋاشىلىقپەن اينا­لىسۋعا جارايتىن جەرى بار 100 ميلليوننان اسا حالىق، بۇگىنگى كۇنى الەم حا­لىق­تارىنىڭ الدىندا. تاماعى توق، كيىمى كوك، ءومىر سۇرەتىن ورتا جاسى 84 جاس ەكەن. بۇدان ارتىق قانداي ءومىردى ارمان­داۋعا بولادى. الەمدەگى بار مەملەكەتتەردىڭ سانى دا كوپ ەمەس قوي، بار بولعانى 200-گە جەتەر-جەتپەس. ءبىر قاراساڭ قيىن دا ەمەس ءتىر­شىلىك سياقتى. بىراق قيىن. بار قيىن­دىعى پەندەشىلىكتەرىن جەڭە الماي­دى، بار قيىندىعى كەۋدەسىن تومەن ءتۇسىرىپ، كەشىرىم سۇراي المايدى. بىرەۋدىڭ قازانىنا قاراي بەرگەن ادام­نىڭ قارنى ءومىرى تويمايدى. نەگە وسىنى تۇسىنبەسكە؟ بارلىق بايلىق قا­نا­عات­تان عانا باس الماي ما؟ نەگە وسىنى تۇسىنبەسكە؟ ادام تۇسىنە الماي­تىن قيىن دۇنيە مە وسى؟ مىنە، قازاق ەلى وزىنە وسىنشاما مەملەكەت باسشىلارىن ومىرگە ءارى قاراي قانداي جاڭالىقتار،  نە وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك، قالاي بەيبىتشىلىك ورناتۋ كەرەك دەگەن ماسەلەلەر جونىندە اقىلدا­سۋعا،  اڭگىمەلەسۋگە شاقىردى. وسىنداي اڭگىمە باستالدى دا. وسى جۇمىستى اۋىر دا بولسا بولەك موينىنا الىپ، ابىروي­مەن اتقاردى. ەلىمىزدىڭ بۇل ەڭبەگىن الەم مويىندادى، الەم ماقتاپ، الەم ريزاشى­لىعىن ءبىلدىردى. سول بەرىلگەن ءادىل باعاعا، ايتىلعان ري­زاشىلىق پەن جىلى لەبىزدەرگە ءبىز دە قو­سىلايىق: جاسا، ەلىمىز! جاسا، ەلباسىمىز! دۇرىستاپ وتكەن سامميتتەن كەيىن ارقامىز بوساپ، ويىمىزعا كەلگەنى دەمالىس ەمەس، كۇشىمىز تولىپ، جاڭا ءبىر جۇمىستارعا قۇلشىنىپ كىرىسكىمىز كەلەتىن سياقتى. بۇل قالاي؟ اۋىر جۇمىستان كەيىن ادام دەمالعىسى كەلمەۋشى مە ەدى؟ جوق، ول سولاي. ءبىز جاڭا ساپاعا جەتتىك، جا­ڭا ساتىدا تۇرمىز. ءبىز بۇرىن شىق­پاعان جاڭا شىڭنىڭ ۇستىنە شىق­تىق. ول ءبىزدىڭ شىققان جاڭا بيىگىمىز. ادام بيىككە شىققان سايىن الىستاعىنى كورەدى. بۇرىنعى الىستاعى دۇنيەلەر ەندى بىزگە كورىنىپ، جاقىنداي ءتۇستى. ول دەگەن ءسوز، بۇل سوڭعى شىڭ ەمەس، ءبىرىنشى شىڭ، بۇ­دان كەيىن دە كوپتەگەن شىڭدار بولادى ءالى حالقىمىزدىڭ قولى جەتەتىن. بۇيىر­سا، ولاردى دا الارمىز ابىرويمەن. ول ءۇشىن بىزگە نە كەرەك، ءبارى بار ما بىزدە، كەمىستىگىمىز جوق پا شاۋجايدان ۇستايتىن! بار. ءبارى دە بار. كەمشىلىكتەر دە جوق ەمەس. وسىنىڭ بارىنەن سۇرىنبەي، شاشىلماي، قينالماي ءوتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ءاربىر ازاماتىمىز دايىن بولۋ كەرەك بۇل شارۋاعا. ءبىزدىڭ ءار ازاماتىمىز وزىنشە تازا، ءتارتىپتى بولۋ كەرەك،  مەيىرلى، كەڭ- پەيىلدى بولۋ كەرەك، كورە الماۋشى­لىقتى، پەندەشىلىكتى جەڭۋ كەرەك، كىشىپەيىلدى، كەشىرىمدى بولۋ كەرەك، باۋىر­ماشىل، ىزەتتى، مادەنيەتتى بولۋ كەرەك. مىنە، وسىنشاما قازىناعا ۇمتى­لىپ، يە بولۋ ادام بالاسى ءۇشىن ەشقانداي قارا­جاتتى قاجەت ەتپەيدى. ەسەسىنە اركىمدى كوككە كوتەرىپ، باي، باقىتتى ەتەدى. مىنە، ءبىزدىڭ مىنا ءبىر قولىمىز جەتكەن ۇلى جەڭىسىمىز بىزگە وسى جولعا ءجون سىلتەيدى. مەن دە سىزدەرگە وسى باعىتقا ءسات ساپار تىلەپ، ارمان-تىلەكتەرىڭىز ورىندا­لىپ، شەكسىز باقىتقا يە بولۋدى تىلەيمىن. جۇلدىزدى كۇن قۇتتى بولسىن،  اعايىن! ومىربەك بايگەلدي.
سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار