10 جەلتوقسان، 2010

قانمەن جازىلعان كىتاپ

4044 رەت كورسەتىلدى
باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ سوعىس پسيحولوگياسى مەن سوعىس فيلوسوفياسى تۋرالى ويلارىنان تۋعان پايىمداۋلار «سوعىس فيلوسوفياسى»... بۇل ءسوز ءتىر­كەسىنىڭ ءوزىنىڭ قۇلاققا تۇرپىدەي تيەرى انىق. دەگەنمەن دە ادامزات بالاسىنىڭ تا­ريحى بىرىڭعاي بەيبىت زامان ەمەس، كەرىسىنشە، ءوزارا قىرقىس پەن قاقتىعىسقا تولى بول­دى. اسىرەسە، حح عاسىردا ەكى جاھاندىق جانە كوپتەگەن جەرگىلىكتى اتىس-شابىس­تار­مەن سيپاتتالاتىن قارۋلى قاقتىعىستار ورىن الىپ، ولار قيراتۋشىلىق كۇشى جا­عى­نان الدىڭعى كەزەڭدەگىلەردەن الدەقاي­دا اسىپ ءتۇستى. ءسويتىپ، حح عاسىرداعى سو­عىس­تىڭ جيىلىگى ادامزاتتىڭ بۇكىل تاري­حىن­داعى ورتاشا سوعىس جيىلىگىنەن 1،5 ەسە ارتىپ كەتتى، 150 ملن. ادام وپات بولدى. مۇنداي جيىلىكتىڭ ءوسۋى الەمنىڭ كەسكىن-كەلبەتىنىڭ ءتۇبىرلى ءوز­گەرۋىمەن سيپات­تالا­دى. سوعىس تەوريا­سى­نىڭ بەلگىلى مامانى كلاۋزەۆيتستىڭ (گەر­ما­نيا) پىكىرىنشە، «ءداۋىر­دى تۇسىنبەي، سوعىستى ۇعىنۋعا بول­مايدى». حح عاسىرعا دەيىنگى الا­پاتتار ي.حەي­زينگانىڭ تانىمال تۇجى­رىم­داما­سى­نا سايكەس، بەلگىلى ءبىر «ەرەجەگە» باعى­نا­­تىن ادامي ويىنداردىڭ، «ويىن­­دىق ءما­دەنيەتتىڭ» ءبىر بولىگى بولسا، وتكەن عاسىر­دىڭ اسكەري ۇرىستارى ادام­زاتتى جويۋمەن سيپاتتالاتىن ماعىناسىز زۇل­ماتتى ءبىلدىردى. قازىرگى الەمدىك ءتارتىپ­تەگى قاقتىعىس­تاردىڭ ءتۇبىرىن ساياسي نەمەسە ەكونوميكا­لىق، الەۋ­مەت­تىك نەمەسە ءدىني قايشىلىق­تار قۇرايتى­نى ايقىن بولماي وتىر. باۋكەڭ، باۋىرجان مو­مىش­ ۇلى دا: «مەن سوعىس تۋرالى جازامىن، بىراق سوعىس­قا قارسىمىن»، دەيدى. ارىنا داق تۇسىرمەي وتكەن ازاماتتىڭ اسكەري ونەر مەن سوعىس­تىڭ فيلوسوفياسىنا بايلانىس­تى «قانمەن جازىلعان كىتاپ» («پسيحو­لوگيا ۆوينى») دەپ اتالاتىن شىعارماسى باتىر­دىڭ 1944 جىلى الماتىعا كەلىپ، سونداعى زيالى قاۋىممەن بەس كۇن بويى وتكىزگەن ءدارى­سىنىڭ ستەنوگرامماسى نەگىزىندە جاريا­لانعان. كىتاپتىڭ اتىنا زاتى ساي. ول سوعىستىڭ فيلوسوفياسى مەن پسيحولوگياسىن تەرەڭ­نەن قوزعايدى، سوعىستاعى ادامنىڭ ورنى مەن ونىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇندى­لىق­­تارى ءاربىر ەپيزودتان اڭعارىلىپ تۇرا­دى، اسكەري ونەردىڭ تاكتيكاسى مەن سترا­تەگياسى قىسقا ءارى نۇسقا ستيلدە ءسوز بولا­دى. بۇل شاعىن ەڭبەك باسىنان اياعىنا دەيىن شىنايى ءارى وتكىر ويلارعا، ويدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن بىلدىرەتىن سەنتەنتسيالار مەن افوريزمدەرگە تولى، ولار ەل اۋزىن­داعى قاناتتى سوزدەرگە اينالىپ كەتتى. ءما­تىن­نىڭ جىگەرلىلىگى سونداي، وقىرماننىڭ قانىن تاسىتىپ، جانىن تولقىتىپ، كەيدە كوزگە جاس كەلتىرىپ، تازا دا شىنايى پات­ريوتتىق سەزىممەن باۋراپ الادى. گۆارديا پولكوۆنيگىنىڭ تەرەڭ بىلىمىنە، نازىك باي­قام­پازدىعى مەن سەزىمتالدىعىنا، سونى­مەن بىرگە قاتاڭ تالاپ قويا بىلەتىن جاۋاپكەرشىلىگىنە ەرىكسىز ءتانتى بولاسىز. ەستۋى­مىز­شە، باۋكەڭنىڭ وسى باعىتتاعى تۋىن­دى­لارى شىعىس ەۋروپا، ورتالىق امەريكا ەلدەرىنىڭ، ءتىپتى ءيزرايلدىڭ اسكەري وقۋ ورىن­دارىندا ارنايى وقىتىلاتىن كورى­نەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بولسا، ب. مومىش­ ۇلى­نىڭ سوعىس تەورياسى مەن فيلوسوفياسى ءما­سەلەسى ءالى بەتى اشىلماعان تىڭ كۇيىندە قالىپ وتىر. ادامزات اقىل-ويىنىڭ تاريحىندا بەيبىتشىلىك پەن سوعىس فيلوسوفياسىنىڭ الا­تىن وزىندىك ورنى بار. ونىڭ باستاۋىندا گرەك فيلوسوفياسى اتالارىنىڭ ءبىرى ەفەس­تەن شىققان گەراك­ليت تۇر. الەمدەگى وزگە­رىس­تەر مەن قۇبى­لىس­­تاردى قاجەتتىلىك پەن قاراما-قارسى­لىق­تار­دىڭ كۇرەسى رەتىندە قا­راستىرىپ، ديالەك­تي­كا­نىڭ نەگىزىن قالا­عان ويشىل ءبىزدىڭ تاقى­رى­بىمىزعا قاتىستى مى­نا­داي ماسەلەلەردى ايتادى: «سوعىس جال­پىعا ور­تاق، شىندىق – ءوزارا قىرقىس جانە بار­لىق نارسە قاجەت­تىلىك بويىنشا كۇرەس ارقىلى پايدا بولا­دى... ول بىرەۋلەردى قۇ­داي، بىرەۋلەردى ادام، بىرەۋلەردى قۇل، بىرەۋ­لەردى ەرىكتى ەتتى». بۇل – گرەك فيلو­سوفىنىڭ پىكىرى. ودان ءسال كەيىنىرەك، ب.ز.د. VI-V عع. ءومىر سۇرگەن دانىشپان، قىتايدا سوعىس تۋرالى عىلىمنىڭ نەگىزىن قالاۋشى سۋن تسزى بىلاي دەيدى: «ءجۇز رەت شاي­قا­سىپ، ءجۇز رەت جەڭگەن – بۇل جاق­سىنىڭ جاق­سىسى ەمەس، جاقسىنىڭ جاقسى­سى بوتەن ءاس­كەردى شاي­قاس­پاي باعىندىرۋ». ءدال وسىن­داي پىكىردى ستراتەگ باۋكەڭنەن دە ەستيمىز: «شايقاس­تىڭ مۇراتى – ونى شى­عىن­سىز جەڭۋ، ال از شىعىنمەن شايقاستى جەڭۋ – ونەر. شاي­قاستا كەزدەيسوقتىقتار بولماي­دى، قارسى­لاس­تار ءۇشىن كۇتپەگەن نارسەلەر بولادى». اسكەري ونەردىڭ تەورەتيگى عانا ەمەس، پراكتيگى سانالاتىن، تالاي شايقاستاردان جەڭىلىستىڭ ءدامىن تاتپاعان ريمدىك داڭقتى قولباسشى ءارى يمپەريانىڭ نەگىزىن قالاۋ­شى يۋلي تسەزاردىڭ ەكى قولجازبا قالدىر­عانى بەلگىلى. ولار: «گالل سوعىسىنىڭ جاز­با­لارى» جانە «ازامات سوعىسىنىڭ جازبا­لارى». مىنە، وسى ەڭبەكتەردە قاتاڭ ءدال­دىك­پەن، بارىنشا قاراپايىمدىلىقپەن سي­پات­­تالاتىن «تازا ءارى اتاقتى ىقشامدىق» («كەلدىم، كوردىم، جەڭدىم!» – بۇدان ارتىق قالاي قىسقا سويلەۋگە بولادى؟) ءتان بولدى. بۇل شىعارمالار گرامماتيكالىق قۇرىلى­سى جاعىنان جەتىلگەن، لەكسيكاسى جاعىنان وتە ۇشتالعان، سوزدىك ەففەكتىلەردىڭ ەش­قان­داي «كيىمىنسىز» اشىق تا ايقىن، ەكس­پرەسسيۆتى ءارى لاكونيكالىق (لاكونيكا – با­رىنشا از سويلەيتىن سپارتانداردىڭ وتانى) لاتىن پروزاسىنىڭ تاماشا ۇلگىسى بو­لاتىن. وسىنداي داعدىنى جازۋشى باۋىر­جان مو­مىش ۇلىنىڭ «قانمەن جازىل­عان كىتابى­نان»، جالپى ونىڭ بۇكىل شىعارما­شىلىعى­نان اڭعارۋعا بولادى. الەمدىك اقىل-وي تاريحىنداعى سوعىس ماسەلەسى دەگەندە «بارلىق قۇندىلىق­تاردى قايتا قاراستىرىپ»، باتىستىق في­لو­سوفيا­نىڭ اق-قاراسىن ايىرىپ بەرگەن، «بيلىككە دەگەن ەرىك» تۇجىرىم­داماسى ارقىلى ءومىر فيلوسوفياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان، اقيقات­تىڭ الدىندا قايمىق­پايتىن نەمىس ويشى­لى فريدريح نيتسشە ەسىمىزگە تۇسەدى. ول ءوزى­نىڭ «بال­عامەن ۇر­عان­داي فيلوسوفيا­سى­نا» قالاي كەلدى؟ 1870 جىلى فرانك-پرۋسس سوعىسىندا سانيتار بولىپ جۇرگەن 24 جاستاعى جىگىت ەرلانگەن ماڭىنداعى كىشكەنتاي قالا­لاردىڭ بىرىندە جارالىلارعا ءجار­­دەم­دەسۋدىڭ جانتۇرشىگەرلىك قاربالاس ارە­كەتىنەن سوڭ، كۇزدىڭ كۇنىنىڭ بۇكىل الەم­دى قىزىل شاپاققا بولەپ باتىپ بارا جات­قان ساتىندە ول تاماشا ءبىر كورىنىستىڭ كۋاسى بولادى. قالا قاقپاسىنا جاقىن تۇس­تا ونىڭ ءدال قاسىنان حالىقتىق باتىل­دىق پەن ويناقى تاكاپپارلىقتىڭ كورىنىسىن ءبىلدىرىپ، ۇلى ومىرلىك كۇش پەن جاستىق جىگەرگە تولى، كوزدەرىنەن وت ويناپ، شاي­قاسقا، مۇمكىن ولىمگە ۇمتىلعان اتتى ءاس­كەر، ارتى­نان جاياۋ اسكەر سالتاناتتى شە­رۋ­­مەن سارت-سۇرت ەتىپ، ءاپ-ساتتە قۇيىن­داتىپ وتە شىعا­دى. ءدال سول ساتتە بۇل ۇلى ويشىل ءومىردىڭ ءمانىن تىرشىلىك ءۇشىن بەيشارا كۇرەس ءجۇر­گىزۋ ەمەس، «ءيا» دەگەندى نىق ايتقى­زاتىن ومىرگە دەگەن جوعارى ەرىك قۇرايتىنىن سەزىنەدى. الايدا بۇل نيتسشە سوعىسقۇمار بولدى دەگەندى بىلدىرمەيدى. ونىڭ گريۋندەرلىك داۋىردەگى بيسماركتىك يمپەريانىڭ «تابىستارىن» شەگىنە جەتكىزە سىنايتىنى بەلگىلى. اڭگىمە بۇل جەردە ىشكى سالاۋاتتىق جانە كۇشتى ءومىر سۇرۋدە بولىپ تۇر. بۇل دا باۋىرجاننىڭ رۋحىمەن سايكەس كەلىپ تۇرعان جوق پا؟! ەكى تۇلعانىڭ اسقاق­تىعى ۇندەسىپ، ۇيلەسىپ تۇرعان جوق پا؟! «سارباز شايقاسقا ءولىم ءۇشىن ەمەس، ءومىر ءۇشىن اتتانادى... ومىرگە قۇشتارلىق، ءتىرى قالۋ­دى قۇمارلانا اڭساۋ، ءولىمدى جەڭۋ – ءولىم­دى ءومىردىڭ اتىمەن بار اشۋىڭمەن ءول­تىرۋ ءۇشىن وعان قارسى ءجۇرىپ بەتپە-بەت كەلۋگە ماجبۇرلەيتىن، ادامعا ءولىمدى جەك­كو­رىنىشتى ەتەتىن شايقاستاعى ەڭ باستى قوز­عاۋ­شى كۇش. ءومىر – ساربازدىڭ تۋى». سو­عىس ەشقانداي شاشىراڭقىلىقتى كوتەر­مەي­دى. «شەرۋ مەن شايقاستىڭ ارا­سىندا قانداي ايىرماشىلىق بار؟ ناعىز شەرۋ، اسكەري كۇشتەردىڭ ناعىز باي­قاۋى، ولار ءۇشىن ەڭ جان-جاقتى، ەڭ قاتال سىناق – شايقاس. اركىمنىڭ تاعدىرى، حالىقتىڭ تاعدىرى، ەلدىڭ تاعدىرى شەشىلەتىن بۇل ناعىز شەرۋدە ادەتتەگىدەن ەرەكشە قاتاڭ، جيناقى، مۇنتازداي تازا، ۇقىپتى ءارى ادەمى بولۋ كەرەك»، – دەيدى ىشكى تازالى­عىمەن قا­تار، ۇستىنە قىلاۋ تۇسىرمەيتىن، جان تازا­لى­عى­مەن قاتار، ءتان سالاۋات­تىلىعىن ساق­تاعان باۋكەڭ. باتىر ادام مەن ادام سوعىس­قاندا، ولاردىڭ اسەر ەتۋ قۇرالدارى بىردەي بولعاندىقتان، ونىڭ سونشالىقتى قورقى­نىشتى ەمەس ەكەندىگىن، ال «قورىق­قاندارعا قوس كورى­نەتىنىن»، شايقاستا ادام بويىن­داعى بار­لىق جاقسى جانە جامان قاسيەت­تەردىڭ بارىنشا اي­قىن­دالاتىنىن ايتادى. « ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تاجىريبەسى جە­ڭىس­تىڭ رۋح كۇشى ارقىلى كەلەتىنىن، تابىسقا جەتۋ اسكەردىڭ مورالدىق-ادامگەرشىلىك كۇشىنە باعىنىشتى بولاتىنىن تاعى ءبىر رەت كورسەتىپ بەردى. ماتەريالدىق قۇرالدار مەن قازىرگى زامانعى تەحنيكا كۇرەستىڭ قۇ­رال­دارى مەن ماتەريالدىق بازاسى بولىپ تابىلادى. ال نەگىزدەردىڭ تۇپنەگىزى – بۇل ءتىرى جانە سانالى ادام». باۋىرجان مو­مىش­ ۇلىنىڭ بۇل ويلارى ءبىزدى سوعىس پەن بەيبىتشىلىكتىڭ ءتۇبىرلى ماسەلەلەرىن تە­رەڭىنەن قوزعاپ، ادامزاتقا ادامگەر­شىلىكتىڭ ونە­گەسىن كورسەتكەن ورىس دانىشپانى لەۆ تولستويدىڭ كوزقاراستارىنا قاراي جەتەلەيدى. سوعىستاعى، قاۋىپ-قاتەر ساتىندەگى، ءولىم الدىنداعى ادام­دى ءبىلۋ ءۇشىن تول­ستوي دا نيتسشە سياق­تى اسكەرگە اتتانادى. كاۆكاز بەن سەۆا­ستوپولدەگى جەكە اسكەري تاجىريبەسى ورىس ويىنىڭ الىبىنا «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» اتتى اتاقتى ەپوپەياسىن دۇنيەگە اكە­لۋ­گە سەبەپ بولدى. لەۆ نيكو­لاەۆيچتىڭ مازا­سىن العان سۇراقتار باۋىر­جاندى دا تولعاندىرادى جانە ول جاۋاپ تابۋعا تى­رى­سادى: «ءوزىن-ءوزى ساقتاۋ ينستينكتى باس­قانى ولتىرۋگە ماجبۇرلەيدى، ال بۇل ءوزىڭ ولگەننەن اناعۇرلىم قيىن... سوعىستاعى بۇل كىسى ءولتىرۋدى نەمەن اقتاۋعا بولادى؟ نەگە بۇل مايدان دالاسىندا ەرلىك بولادى دا، تىلدا قىلمىس بولادى؟ اڭگىمە مىنادا، سوعىستا ادام ءوزىن جويعىسى كەلگەندى جويادى. دۇش­پاننىڭ ولتىرۋگە دەگەن پيعىلى ونىڭ قار­سى­لاسىنىڭ وزىنە ءولتىرۋ قۇقىعىن بەرەدى. بۇل كىسى ءولتىرۋ مايدان دالاسىنداعى ءاس­كەري پارىزدى ورىنداۋمەن مورالدىق تۇرعىدا اقتالادى». 1812 جىلعى وتان سوعىسىنىڭ باستا­لۋى­نىڭ تاريحي سەبەپتەرىن تىزە وتىرىپ، تولس­توي ولاردىڭ سالاۋاتتى اقىل-وي تۇر­عى­سىنان ءمان-ماعىناسىز ەكەندىگىن ايقىن­داي­دى. ەگەر سەبەپتەردىڭ ءبىرى – ديپلو­مات­تاردىڭ قاتەلىگى بولسا، وندا: «مەتتەرنيح، رۋميانتسەۆ نەمەسە تالەيران بارىنشا تى­رى­سىپ، سالەمدەمەنى ساتىمەن جازسا، سوعىس بول­ماس پا ەدى؟ نەمەسە گەرتسوگ ولدەن­بۋرگ­سكيدىڭ رەنىشى مە؟ گەرتسوگتىڭ وكپەلەۋىنىڭ سالدارىنان ەۋروپانىڭ ءبىر قيىرىنداعى مىڭداعان ادامداردىڭ سمولەنسك مەن ماسكەۋ گۋبەرنيالارىنداعى ادامداردى قى­رىپ-جويىپ، اقىرىندا وزدەرى دە ءولىم تابۋى اقىلعا قونبايدى». بۇل تۇستاعى تولستويدىڭ جاۋابىنا كەلسەك، «ميل­ليارد­­تاعان سەبەپتەر سايكەس كەلىپ قالا­د­ى». مۇ­نى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىس­تى دا ايتۋعا بولادى. «وتاندى ءسۇيۋ – يماننان»، دەپ حاديستە ايتىلعانداي، باۋىرجان ەلىم دەپ ەڭىرەگەن ەرلەردىڭ ساناتىنان ەدى. «قانمەن جازىل­عان كىتاپتان» مىنالاردى وقيمىز: «ءوز ۇل­تىن قۇرمەتتەپ، ماقتان تۇتپايتىن ادام ءسوز­سىز ساتقىن جانە قاڭعىباس... ۇلتتىق ماق­تانىش – ۇلت وكىلى تۇلعا ءۇشىن قاسيەتتى جانە بۇزىلمايتىن زاڭ». باۋىرجان «قازاق حالقى ءدال وسى ۇلى وتان سوعىسىندا ءوزىن حا­لىق رەتىندە الەمگە تانىتتى، اسا باي ءتا­جىريبە جيناپ، جوعارى كوتەرىلدى»، دەي وتى­رىپ، وسى ۇلت وكىلدەرىنىڭ بۇل سوعىستا كورسەتكەن ەرلىكتەرىنىڭ ەلەنبەي قالىپ جاتقانىنا، تاريحتىڭ ايناسىنان بەينەلەنبەي جاتقا­نى­نا قىنجىلىس بىلدىرەدى: «ساربازدىڭ ەرلىگىن ۇرلاۋ – ادام كەيپىندەگى حايۋاننىڭ ەڭ تومەنگى قىلمىسى»، «كوماندير ساربازدىڭ ەرلىگىن باعالاۋى ءتيىس»، «سىزدەر ءۇشىن دە قان توگىپ، ءومىرىن قيعان جىگىتتەردىڭ جارقىن دا جالىندى ەسىمدەرى نەمقۇرايدىلىقتىڭ سال­قىن جەلىمەن سونە باستادى»، «باتىر­لىق­تى ۇمىتۋ – حالىقتىڭ تراگەدياسى. تاريح مۇنى بىزگە كەشىرمەيدى». «مەن وسىندا كەلگەلى بەرى ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ ماقساتتارىنان ارى اسا الماعان، وتە مايدا بىرقاتار ادامداردى كەزدەستىردىم. ولار حالىقتىڭ، وتاننىڭ، قوعامنىڭ، بو­لاشاقتىڭ مۇددەلەرىن مۇلدەم ەستەن شى­عارعان. وپەرا تەاترىنىڭ حورىندا قازاق­تىڭ حالىق اندەرىن ورىندايتىن بىردە-ءبىر ءانشىنىڭ قالماعانىن سىزدەر نەمەن اقتاي­سىزدار؟ وسى كۇنگە دەيىن اششى ءارى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان سۇراقتار اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر: حالىقتىڭ جاعدايىن كىم وي­لايدى، ونىڭ ابىرويىن كىم قورعايدى، ءبىز ءوزىمىز كىمبىز، ءبىز كىمنەنبىز، كىم بولا­مىز، ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز قانداي؟ نەمەسە ءوزىنىڭ قازاق ەكەنىن جانە قازاق بولىپ تۋىلعانىن ۇمىتقاندار وتە كوبەيىپ كەتتى مە؟ ءوزىنىڭ قازاق ەكەندىگىنەن قى­سىلاتىن جانە ءوز تىلىندە سويلەۋدەن ۇيا­لاتىن ادەت قالاي پايدا بولدى جانە قاي­دان شىقتى؟ بالالار بۇزىلعان كۇيىن­دە، ە قازاق ەمەس، ە ورىس ەمەس، تۇسىنىكسىز تۇردەگى ۇعىمدار مەن ۇس­تىن­داردىڭ تۇرپايى ءبىر ارالاسقان كۇيىندە، ءوز تامىرلارىنان اجىراعان جانە بوتەن توپىراققا سىڭبەگەن كۇيىندە تاربيەلەنىپ جاتىر. سىزدەر نەگە مۇنى كورمەيسىزدەر؟ الدە كورگىلەرىڭىز كەلمەي مە؟» تىڭداۋشىلارىن وسىلاي ىقتىرىپ ال­عان شەشەن باۋىرجان ءدارىسىن ودان ارى جالعاستىرادى. سوعىستاعى ادامنىڭ مو­رال­دىق-ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن رۋحاني كۇشتەر رەتىندە انىقتاي وتىرىپ، ولاردىڭ اقىل، ويلاۋ، سەزىم، ەرىك، پارىز، ار-ۇيات، نا­مىس ءتارىزدى قوزعاۋشى كۇشتەرىنە، سون­داي-اق قورقىنىش، كۇدىك، سالاقتىق پەن سىل­بىرلىق، قىزعانىش، باتىرلىق، باتىل­دىق، ەپتىلىك، تاباندىلىق سياقتى ادامي قا­سيەتتەرگە كەڭىنەن توقتالادى. دارىستە «ارپالىس» رومانىنىڭ اۆتورى الەكساندر بەكپەن ىنتىماقتاستىق ارەكەت ءسوز بولادى، اسكەري تاقىرىپتا شىعارما جازۋدىڭ قىرى مەن سىرى، شىندىق پەن جالعاننىڭ اراقاتىناسى ماسەلەلەرىن قا­راس­تىرعاندا باۋكەڭ ادەبي سىنشىلىق قابىلەتىن اڭعارتادى. ودان ارى اسكەري عى­لىم مەن ونەردىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى، تاك­تيكا، ستراتەگيا، وپەراتيۆتى ونەر، سو­عىس، شاي­قاس، مانەۆر، قورشاۋ تۇسىنىكتەرى ساراپ­تالادى. ءوز باتالونى مەن ديۆي­زياسىنىڭ سوعىسقا كىرىسكەن كۇننەن باستاپقى ماڭىز­دى دەگەن وقيعالارى گۆارديا پولكوۆنيگى­نىڭ جادىندا بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن جاقسى ساقتالعان، ونىڭ ءبىر سەبەبى: ۇنەمى كۇندەلىك ءجۇر­گىزىپ وتىرۋى. ول گەنەرال پانفيلوۆتىڭ نەمىس باس­قىن­شى­لارىنا قارسى قولدانعان سوعىس ءتاسىلىن لينيالىق ەمەس، سپيرالدىق دەپ انىق­تايدى. دارىندى قولباسشى رەتىندە باۋىرجان مومىش ۇلى سوعىستىڭ تالاي ءادىس-تاسىلدەرىن كورسەتتى. ءبىرىنشى سوعىسقا كىرىسپەس بۇرىن، سوعىستان قاشقانداردى كو­رىپ تۋىنداعان ءوز باتالونىنىڭ ارا­سىن­داعى ۇرەيدى، نەمىستەردەن قورقىنىش­تى باسۋ ءۇشىن ءاربىر بولىمشەدەن ءبىر ادامنان الىپ، ىرىكتەلگەن وتريادتى جاۋعا كەنەتتەن شابۋىل جاساتىپ، ساربازداردىڭ بو­يىن ۇيرەتىپ الدى. قورشاۋدا بەس رەت قا­لىپ، باتالونىن امان الىپ شىقتى. ءتىپتى ناقتى سوعىس احۋالىنان تۋعان مىنا­داي ءتاسىل­دەرگە ەرىكسىز تاڭ قالىپ باس شايقاي­سىڭ: ماترەنينو دەرەۆنياسىن قورعاپ جات­قان ءبىر روتا سولداتقا جاۋ كوپ كۇشپەن شابۋىلداپ قويماعان سوڭ، باۋكەڭ ولارعا بىتىراپ قاشۋعا بۇيرىق بەرەدى، ال فاشيستەر ستانتسيانى العان سوڭ، ولاردىڭ جايباراقات شاعىندا «ۋرالاپ» شابۋىل جاساپ، 200 دۇشپان ساربازدارى مەن وفيتسەرلەرىن جويىپ، ماڭىزدى قۇجاتتاردى قولعا تۇسىرەدى. تاعى بىردە ءوزىنىڭ با­تالو­نىنداعى ءبىر روتانى نەمىس-فاشيستەر قور­شاپ، قىرىپ جىبەرمەكشى بولعاندا، ولار اتىس­تى توقتاتىپ، وتىرىك ولگەن بولىپ جا­تا­دى، نەمىستەر ابدەن جاقىن كەلگەندە ولگەندەر «ءتىرىلىپ كەتىپ»، 80 ادام 400 ادامعا قارسى شابۋىلداپ، جاۋدى وراسان شىعىنعا ۇشىراتىپ، قورشاۋدان شىعىپ كەتەدى. ءتىپتى بىردە جاۋ تىلىندا قالىپ قويعان باۋكەڭنىڭ باتالونى «ولجاعا» تۇسىرگەن زەڭبىرەكتەرىمەن تەگىس جولمەن ءجۇرۋ كەرەك بولعاندا، تۇندە دۇشپاننىڭ كولونناسىنىڭ ورتاسىندا ولارعا ەرىپ تە جۇرگەن. جانكەشتى تاكتيكا! عىلىمي تۇردە وڭدەلگەن اسكەري دۇنيە­تانىم رەتىندەگى «سوعىس فيلوسوفياسى» اۋ­قىمىندا زەرتتەۋدى تالاپ ەتەتىن نارسەلەر باۋكەڭنىڭ قىزمەتى مەن شىعارماشى­لى­عىن­دا جەتكىلىكتى. سوعىستىڭ ءمانى مەن مازمۇنى، ونىڭ ادامعا، قوعام مەن مەملەكەتكە تيگىزەتىن اسەرى جايىندا ايتىلعان باتىردىڭ ويلارى وتە كوپ. جانە بۇل ويلاردىڭ استارىندا تەرەڭ دۇنيەتانىم مەن فيلوسوفيا جاتىر. مىسالى ءۇشىن، ولاردىڭ كەيبىرەۋىن كەلتىرەيىك. «دانالىق شىعارماشىل ويدىڭ مايەگىنەن تۇرادى، ول وتكەننىڭ تاجىريبەسىن، وسى شاقتىڭ سا­لاۋات­تى تالدانۋىن جانە بولاشاقتى بول­جاۋ­دى بويىندا قورىتادى». «سىناق ەر كىسىنى شىنىقتىرادى، قورقاقتى شارشاتا­دى». «ادامگەرشىلىككە شاقىرىپ اقىل ءۇي­رەتۋ كەيدە ادامگەرشىلىكتى قاشىرادى». «ەكى­جۇزدىلىكتىڭ بالىنا تويىنعانشا، ءادىل­دىك ۋىنىڭ اششى ءدامىن تاتقان ارتىق». «بار­لىق حالىقتار ۇلىلىق پەن ادەمىلىككە قابىلەتتى». «قۇتىلۋ قاشۋدا ەمەس، قورعا­نۋ­دا جانە شابۋىلداۋدا». «سوعىس­تاعى ەڭ مىقتى قارۋ – ادامنىڭ جانى، ال ونىڭ وق-ءدارىسى – رۋحاني ازىق-ت ۇلىك». «مايداندا ساربازدار ءوز انا ءتىلىنىڭ، تۋعان ادە­بيە­تى­نىڭ، ءان-كۇيىنىڭ قورىنان ەڭ قاراپايىم، از دا بولسا ۇلەسىن الا الماسا، مەن مۇنى قىلمىس دەپ ەسەپتەيمىن». «توبىر اسكەر ەمەس جانە اسكەر دە توبىر ەمەس». «اقىل بارىنە بەرىلگەن، ال جۇرەك بارلىعىنا ەمەس». بۇل قاناتتى سوزدەردى ارى قاراي جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. قازىرگى كەزەڭدە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قازاق­ستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ جانە ونى ءارى قاراي دامىتۋ ماسەلەسىنىڭ ايتار­لىقتاي وتكىر بولىپ تۇرعانى شىندىق. حالىقتى پاتريوتتىق تۇرعىدا تاربيەلەۋدى قالىپتاستىرۋ مەن ونى دامىتا ءتۇسۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋ بۇگىنگى تاڭدا وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. رەسپۋبليكا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى كوپشىلىك الدىندا ءوز ۆەدومستۆوسىنىڭ پاتريوتتىق تاربيە سالاسىنداعى جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىن ارت­تىرۋ بويىنشا ءوز جوسپارلارىن العا تارتۋدا. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، بۇل سالادا دا جانە جالپى قازىرگى ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيەلەۋدە جۇمىستار ناتيجەلى بولۋى ءۇشىن وسى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن كوبىرەك ناسيحاتتاۋ اسا ماڭىزدى. ويتكەنى بولاشاققا الاڭداعان باتىردىڭ دا «قورىققانى» بار ەدى: «وتتان دا، وقتان دا قورىقپاعان باۋىر­جان ەدىم. كەيىنگى كەزدە قورقى­نىشىم كوبەيىپ بارادى. بالالارعا بەسىك جىرىن ايتاتىن كەلىندەرىمنىڭ ازايىپ بارا جاتقاندىعىنان قورقام، ەكىنشى، نەمەرەلەرىمە ەرتەگى ايتىپ بەرەتىن اجەلەردىڭ ازايىپ بارا جاتقاندىعىنان قورقام. ويتكەنى بەسىك جىرىن ەستىپ، ەرتەگى تىڭداپ، ءداستۇردى بويىنا ءسىڭىرىپ وسپەگەننىڭ كوكى­رەگى قور بولا ما دەپ قورقام. ال كوردىڭ قولىنا بالتا بەرسەڭ شابا سالادى، باقىر بەرسەڭ الا سالادى، نايزا بەرسەڭ سۇعا سالادى، نامىستانباي بۇعا سالادى. مەن تابي­عاتىنان، تاعدىرىنان بولعان سوقىر­لىقتى ايتىپ وتىرعام جوق، تاۋىپ العان سو­قىرلىقتى ايتام. ەگەر ونداي سوقىر­لىقتان جازىلماساق، حالىق بولۋدان قالامىز با دەپ قورقامىن!». بۇعان ءبىزدىڭ الىپ-قوسارىمىز جوق. قازاق حالقىنىڭ قازىرگى رۋحاني احۋالىنا قو­يىلعان ءدال دياگنوز. سوندىقتان باۋ­كەڭنىڭ ايت­قان وسيەتىن، ناسيحاتىن ءجيى ەسكە الىپ، سودان اۋىتقىماۋعا تىرى­سىپ ءومىردى سۇرە ءبىلۋ، ولاردى قاس­تەرلەپ قادىر­لەي وتىرىپ، كەيىنگى ۇرپاققا تابىستاۋ قازاق حالقىنىڭ ءاربىر پەرزەنتىنىڭ پارىزى بولسا كەرەك. ابدىمالىك نىسانباەۆ، قر ۇعا اكادەميگى، باقىتجان ساتەرشينوۆ، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. الماتى.
سوڭعى جاڭالىقتار

تاريحي فينال

سپورت • كەشە

كەزەكتى بەلەس

پىكىر • كەشە

اسكەري توپوگراف

قوعام • كەشە

كەدەرگى فيلوسوفياسى

رۋحانيات • كەشە

ءبىزدىڭ ليۋي-كو

ونەر • كەشە

رۋح

سپورت • كەشە

تاۋ شاڭعىسىن قالايتىندار كوپ

قىسقى سپورت • كەشە

فينالدا جولى بولمادى

تەننيس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار