10 جەلتوقسان، 2010

دىنارالىق تۇسىنىستىك – اسا ماڭىزدى ماسەلە

421 رەت كورسەتىلدى
توراعالىقتىڭ تاماشا تابىسى – جاسامپازدىقتىڭ جارقىن جەڭىسى قازاقستاندىقتار ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ەلىمىزدىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىعىن،  ۇيىمنىڭ استانا ءسامميتىنىڭ قورىتىندىلارىن وسىلاي باعالاۋدا _________ الەم نازارىن وزىنە اۋدارعان سامميت قارساڭىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق مەشىتتەرىندەگى سوڭعى جۇما نامازىندا وسىناۋ اي­تۋلى وقيعانىڭ ءساتتى ءوتىپ، ەلىمىزدىڭ ابى­رويى مەن بەدەلىنىڭ ودان دا وسە ءتۇ­سۋىن تىلەپ دۇعا جاسالدى. اللا تاعالا كوپتەن كۇتكەن ءسامميتتىڭ ويداعىداي ءوتۋىن ءناسىپ ەتىپ، ەل مەرەيىن اسىردى. بۇل ءۇشىن اللا تاعالاعا سانسىز ماداعىمىز بەن شۇكىرلىگىمىز بولسىن! سامميت كۇن­دەرى بۇكىل دۇنيە استاناعا قۇلاق ءتۇرىپ، كوز تىكتى. ال، سودان بەرى كەلەلى باس­قوسۋدا ايتىلعان پىكىرلەر مەن بىلدىرىلگەن ۇسىنىستار وي ەلەگىنەن وتكىزىلىپ، وعان جوعارى باعا بەرىلۋدە. حالىق­ارا­لىق بەدەلدى ۇيىمنىڭ ءبىرى ەقىۇ-عا قا­زاقستاننىڭ توراعالىعى ءوز تاريحىمىز­دا التىن ارىپپەن جازىلاتىن بولادى. مۇندا الەمدىك ماڭىزى زور كوپتەگەن ۇسى­نىستار ايتىلىپ، تالقىعا ءتۇستى. سو­نىڭ بىرەگەيى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇر­­­سۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ اۋ­زى­­مەن: «... ءبىز كونفەسسياارالىق ءتو­زىم­دىلىكتى جەكە ولشەمگە ءبولىپ شى­عارۋدى ۇسىنامىز. بۇگىندە ادال دا اشىق كون­فەس­سياارالىق ۇنقاتىسۋ قاجەت. ونى ۇيىم­داستىرۋ ءۇشىن ەقىۇ قازاق­ستان­نىڭ باستاماسى بويىنشا وتكىزىلىپ كەلە جاتقان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىنىڭ الاڭىن پايدالانا الار ەدى... «جاڭا ونجىلدىقتاعى ءتوزىم­دى­لىككە» قۇجاتىن بىرلەسە ازىرلەۋدى ۇسىن­عىم كەلەدى»، – دەپ ايتىلدى. بۇل – راسىندا دا اسا ماڭىزدى ۇسى­نىس. ەلىمىزدەگى قالىپتاسقان ءدىنارا­لىق تۇسىنىستىك پەن سىيلاستىق وسىناۋ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم مەن وزگەلەر ءۇشىن دە ۇلگى بولارى حاق. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العالى بۇرىن­عى كەڭەستىك رەسپۋبليكالار اياسىندا عا­نا ەمەس، سونداي-اق الەمدەگى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەر قا­تا­رى­نا دا قوسىلعانىنا كۋامىز. دانا حال­قىمىز: «بىرلىك بار جەردە، تىرلىك بار»، دەيدى. بۇعان بىزدەگى ىشكى ساياسي تۇراق­تىلىق پەن ۇلتارالىق، كونفەسسياارا­لىق قاتىناستاردى تيىسىنشە جولعا قويۋ­دىڭ اسەر-ىقپالى زور بولدى. وسىناۋ كۇردەلى مىندەتتەردى شەشۋدە كوپ ۇلت پەن ۇلىستى، بىرنەشە ءدىندى ەل حالقىنىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىن ودان ءارى دامىتۋعا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوپ كۇش-جىگەر جۇمسادى. الەمنىڭ بىرقاتار ايماقتارىندا ءوزارا تۇسىنىسپەۋشىلىك پەن كەشىرىمدى­لىك­تىڭ جەتىسپەۋى، سونداي-اق دىندەرىنىڭ دە اركەل­كىلىگىنەن قاقتىعىستار ورىن الۋى­نان بەيبىت جانداردىڭ قانى توگىلىپ، سابيلەر جەتىم، انالار جەسىر قالۋدا. بۇ­عان ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العالى ءوزارا ءبىر­لىك پەن ىنتى­ماقتا ءومىر ءسۇرىپ جات­قانى ۇلگى. سون­دىق­تان دا ەلباسى ن.ءا.نا­زارباەۆتىڭ باس­تا­ماسىمەن ءۇش رەت ءتۇرلى ءتىلدى، ءدىندى، ۇلتتى، ءناسىلدى ءدىن جەتەكشىلەرىنىڭ استانادا ءبىر ۇستەل باسىندا ىنتىماق پەن بىرلىك جايلى وتكىزگەن قۇرىلتايى بۇكىل ادامزات ءۇشىن زور جەتىستىك. الەم مۇنى تاريحي ۇلكەن وقيعا رەتىندە ورىندى باعا­لادى. مۇنان قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىك سۇيگىش ساياساتى ايقىن كورىندى. قاسيەتتى قۇراندا: «ىزگى ىستەرگە، تاقۋا­لىق­­قا كومەكتە­سىڭ­دەر. كۇنا جا­ساۋ­عا، جاۋلىققا ءجار­­دەمشى بول­­ماڭ­دار. قۇدايدان قور­قىڭ­دار، ونىڭ قا­ھارى، تەگىندە، تىم قا­تال» («ماي­دا» سۇرەسى، 2-ايات)، دەپ اللا­نىڭ تۋرا جولى­مەن ءجۇ­رۋگە، يمان مەن ىزگىلىككە شاقى­رىپ، جاماندىق اتاۋلىدان ساق­تان­دىرادى. قازاقستان حالقىنىڭ 70 پايىزىن قۇرايتىن 27 ۇلت پەن ۇلىستان تۇراتىن مۇسىلماندار ەل بىرلىگى مەن ىنتى­ما­عىنا تيىسىنشە ۇلەس قوسىپ، ماقساتى مەن مۇددەسى ورتاق وزگە وتانداستارىنا جان-جاقتى ۇلگى. وسىعان وراي مەشىت ءدىندار­لارى مەن جاماعاتىنا ارتىلار جاۋاپكەرشىلىك جۇگى اۋىر دا ابىرويلى. ۇلت­تار مەن ۇلىستارارالىق ىنتىماق پەن بىرلىكتى ارتتىرۋدا قالىپتاسقان كونفەس­سياارالىق ءوزارا تۇسىنىستىك پەن سىيلاس­تىقتىڭ يگى ىقپالى ولشەۋسىز. اسىل ءدىنىمىز شاريعاتتى ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالدىرعان مۇسىلماندار كىمدەر دەگەنگە قاسيەتتى قۇراندا: «ءمۇ­مىندەر انىعىندا بiر-بiرiمەن (دiن) ىن­تىماقتاعى جاندار. اعايىن اراسىن تۇزەتىڭدەر. اللانىڭ راحىمى ءتۇسسiن دەسەڭدەر، ودان قورقىڭدار… بiرiڭدi بi­رiڭ كiنالاماڭدار، بiرiڭدi بiرiڭ ما­زاق­تاپ (لاقاپ اتپەن شاقىرماڭ­دار)… بۇدان ءتالiم الماعاندار – زالىمدار» («حۋ­جۋرات» سۇرەسi، 10-11-اياتتار)، دەپ سيپاتتاما بەرىلگەن. ولاي بولسا، ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك مارتەبەگە لايىق باستى ءدىن يسلام – ادامنىڭ دۇنيەتانىمىنا، ءمى­نەز-ق ۇلىق ەرەكشەلىگىنە، جان-دۇنيە­سىنە، قۇندىلىعىنا ونەگەلىلىك ىقپال ەتۋ­گە قابىلەتتى رۋحاني كۇش. سوندىقتان ن.ءا. نازارباەۆ باستى قۇندىلىق دەپ تەك ەتنوسارالىق كەلىسىمدى ساقتاپ، بەكىتۋ عانا ەمەس، سونىمەن قا­تار، بارلىق ءدىني توزىمدىلىكتى، كون­فەس­سياارالىق ۇنقاتىسۋ مەن كەلىسىمدى نى­عايتۋ دەپ سانايدى. قازاق­ستاندا رۋحاني كەلىسىم ەۋرازيالىق قۇرلىقتىڭ ەكى اسا ءىرى ەتنوستارى – تۇركى تىلدەستەر مەن سلاۆيان­داردىڭ سەنىم-نانىمى بولىپ تا­بىلاتىن ەكى الەمدىك ءىرى ءدىن – يسلام مەن پراۆوسلاۆيەلىك حريستيان اراسىندا با­سىم بولۋىنان وتانداستارىمىزدىڭ ىن­تى­ماق، بىرلىگى قالىپتاسىپ، دامۋ ءۇس­تىن­دە. كەلىسىم جا­ھان­دا­نۋ جاعدايىندا قا­زاق­ستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق ءجا­نە سايا­­سي دامۋىنىڭ بازا­سىندا جانە جاق­سى­لىقتى، ىزگىلىكتى، سەنىم­دى، اشىق­تىق­تى، الىس-جاقىن­دارىڭدى قۇر­مەت­­تەۋدى، لايىقتى ءمى­نەز-قۇ­لىق­­تى جانە يگى ىستەرگە ادام­دار­دىڭ ۇم­تى­­لى­سىن مۇ­رات ەتەتىن ءدىنىمىزدىڭ ما­ڭىزدى قا­عي­دالارى مەن عيب­راتتارى نەگىزىندە ءجۇ­زە­گە اسادى. قۇر­لىق­تاعى قاۋىپسىز­دىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتا­ماسىز ەتۋ­دىڭ فاك­تورى رەتىندە كونفەس­سيا­ارا­­لىق ۇنقاتى­سۋدىڭ ىزگى نەگىزدەرى دە وسى­عان سايادى. قازاقستاننىڭ كوپ كونفەسسيالى­لىعىن ەل بىرلىگىن ساقتاپ، نىعايتۋ ءۇشىن پايدالانۋدىڭ جولى تاريحي جانە قازىرگى تاجىريبە كورسەتكەنىندەي، ەگەر ءارتۇرلى كونفەسسيالاردىڭ ءوزارا ۇنقاتى­سۋى قالىپتاسسا عانا مۇمكىن بولماق. قازىرگى جاعدايدا دىندەردىڭ، مادە­نيەت پەن وركەنيەتتەردىڭ ۇنقاتىسۋ كە­ڭىس­تىگىن قالىپتاستىرۋ – شيەلەنىستى الەم­نىڭ الەۋمەتتىك جانە مادەني رەتتە­لۋىنىڭ ماڭىزدى نىساندارىنىڭ ءبىرى. ۇنقاتىسۋ ىنتىماق پەن بىرلەسە ءومىر ءسۇرۋدىڭ نىسانى رەتىندە زورلىق-زومبى­لىققا، ۇستەمشىلدىككە، باسىمدىققا، مو­نو­پولياعا قاتىستى ناقتى بالام. كوپ قىر­لى، ءار الۋان پىكىردەگى ادامزات قاۋىم­داستىعىن قالىپتاستىرۋعا دەگەن وبەكتيۆتى تاريحي اعىم الەمدى ورتا­لىق­سىزداندىرىلعان جانە كەلىسىم ور­نىققانىن قالامايتىن كۇشتەردىڭ تارا­پىنان قارسىلىققا كەزدەسۋدە. ولار ۇس­تانىمى مەن ساياسي ەركىن باسقا حالىق­تارعا جانە ەلدەرگە تاڭعىسى كەلەدى. بۇل، شىن مانىندە، ازىن-اۋلاق كەلىسىمدى جالعان ەركىندىك پەن دەموكراتيانى ىشكى كەلىسىم مەن دەموكراتيالىق بوستان­دىق­تاردىڭ بولماشى قولداۋىن كور­سەتەتىن تاريحي جاعىنان ەسكىرگەن تاجىريبە. شىن مانىندەگى كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ جولدارىن، مۇمكىندىكتەرىن جاريالاي بىلەتىن دىندەردىڭ، مادەنيەتتەر مەن ءور­كەنيەتتەردىڭ ۇنقاتىسۋى يكەمسىز سايا­ساتقا تەگەۋرىندى توسقاۋىل بولا الادى. بۇل تۋرالى ن.ءا.نازارباەۆ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشى­لارى­نىڭ ءبىرىنشى سەزىندە: «ءبىرتۇتاس ءدىني كەڭىستىك قۇرۋعا بولمايدى. قازىرگى ايىر­ما­شىلىقتاردى اقىرىنا دەيىن ەڭسەرۋ­گە بولمايدى، ونىڭ ۇستىنە ولار ۇلى دىندەردىڭ نەگىزىنە قاتىستى بو­لىپ وتىر. الايدا، تۇراقتى ءۇن­قا­تىسۋدىڭ قۇندى­لىعى مىنادا – ورىن الىپ وتىرعان كەلىسپەۋشىلىكتەرگە قاراماستان، ءبازبىر «ال­تىن ور­تانى» ىزدەۋدىڭ ءمانى مەن پرو­تسەسىنىڭ ءوزى ساق­تالادى»، دەپ اتاپ كورسەتكەن-ءدى. دىندەردىڭ حالىقتار مەن حالىق­تاردى، مەملەكەتتەر مەن مەملەكەتتەردى ءوزارا جاقىنداتۋدا دا، كەرىسىنشە الىس­تاتىپ، ءدۇرداراز ەتۋدە دە ماڭىزدى ەكەنى تالاس تۋعىزبايدى. كىم-كىمگە دە بەلگىلى، ادامزات تاريحىنداعى قانشاما داۋ-جانجالدار مەن سوعىستارعا ءدىني قاتە تۇسىنىكتىڭ جانە وركەنيەتتىڭ اركەل­كىلىگى سەبەپشى. بۇگىنگى كۇنى دە الەمنىڭ ءار جەرىندە ءبىرى ءوشىپ، ءبىرى تۇتانىپ جاتقان ءۇل­كەندى-كىشىلى قاقتىعىستار مەن قان­توگىس­تەر استارىنان دا جۇرت وسى ءدىني الا-قۇلالىقتىڭ اسەرىن سەزىنەتىنى جا­سىرىن ەمەس. جەر شارى – ورتاق مەكەن. ونى ساقتاۋ ادامزات الدىندا تۇرعان اسا كۇر­دەلى ماسەلە. وسى ماقسات­تى العا قويعان قانشاما رەسمي ينستيتۋتتار ونىڭ شەشىمىن تابا الماي باس قا­تى­رۋدا. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ استا­نادا 2003 جىلعى قىر­كۇيەكتە وتكەن الەمدىك جانە ءداس­تۇرلى دىندەر كوشباس­شىلارى سەزىنىڭ اشى­لۋىندا سويلەگەن سوزىندە: «حالىق­تاردىڭ، دىندەردىڭ، مەم­­لەكەتتەر مەن ۇكىمەتتەردىڭ بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋى مەن سىندارلى ءوزارا ءىس-قيمىلى تۋرا­لى ماسەلە قازىرگى كەزدە ەرەكشە وزەكتى ماڭىزعا يە. ول تازا تەو­ريالىق ايادان اسا ماڭىزدى پراك­تيكا­لىق مىندەتتەر قاتارىنا شىق­تى. ناق سون­دىق­تان دا كوپتەگەن اسا كور­نەكتى ساياسي جانە ءدىني قايرات­كەرلەردىڭ كۇش-جىگەرى­مەن، شىن­تۋاي­تىندا، با­يىر­عى زاماننان قازىرگى كۇنگە دەيىن توقتال­ماعان دىندەر­دىڭ، ءما­دە­نيەت­تەر­دىڭ، ءور­كەنيەت­تەردىڭ ءۇن­قاتى­سۋىن جال­عاس­تىرۋ ەرەكشە قاجەت. بىزگە وقيعالار مەن قۇبىلىس­تاردى الەم­دىك، سونداي-اق وڭىرلىك، مەملەكەتىشىلىك ءول­شەمدەر تۇرعىسىنان تە­رەڭ سىني تالداۋ قا­جەت»، – دەگەن ەدى. بۇگىنگى الما­عايىپ تا  قىم-قۋىت دۇنيە­دە بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماق كۇشەيىپ، دامۋى ءۇشىن ءدىن­دەر­ارالىق ۇنقاتىسۋ مەن ءتوزىم­دىلىكتىڭ ءمان-ماڭىزى جوعارى. الەمدىك تاريحتا بۇ­رىن-سوڭدى ءبىر ءۇس­تەل­دىڭ باسىندا كوپ­تەگەن ءدىن باسشى­لارى­نىڭ باس قو­سىپ، ءۇن قاتىسۋى، ءوز­دەرىن تولعان­دىرعان ويلا­رىن ورتاعا سالۋى، ءبىر-ءبىرىن سابىرلىق­پەن تىڭداپ، تۇسىنىسۋىنە بىزدەگىدەي ءمۇم­كىندىك تۋماپ­تى. استانا باس­قو­سۋى وسىن­داي ەرەكشەلىگىمەن دە قۇندى. قازاقستان – بولاشاعى زور مەملەكەت. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جەتەكشىسى. ءتۇپ­تىڭ تۇبىندە كۇش-قۋاتى مۇنان دا كۇشە­يىپ، حالىقارالىق ابىروي-بەدەلى ارتا تۇسسە، الەمنىڭ مىقتى مەملەكەتتەرىمەن يىق تەڭەستىرىپ، ونىمەن ساناسار دەرجا­ۆا­عا اينالۋ مۇمكىندىگى مول. بۇ­عان ەلى­مىز­دىڭ باس-اياعى ون توعىز جىلعى اياق الى­سى مەن حالىقارالىق اۋقىم­داعى با­تىل دا ىزگى قادامدارى، كۇنى كەشە عانا بۇكىل دۇنيەنى وزىنە قاراتقان ءسامميتتى وي­داعىداي وتكىزۋى ايقىن دالەل. شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى، قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى مەن ورتا ازيا مۇفتيلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى، باس ءمۇفتي.
سوڭعى جاڭالىقتار

افريكاداعى قازاق كينوسى

كينو • بۇگىن، 20:34

تارازى باسى تەڭ

سپورت • بۇگىن، 20:30

العاشقى كۇنى – ەكى قولا

سپورت • بۇگىن، 20:25

التىننان القا تاقتى

سپورت • بۇگىن، 20:25

ۇقساس جاڭالىقتار