10 جەلتوقسان، 2010

ۇكىمەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اپتالىق قوسىمشاسى

300 رەت كورسەتىلدى
جايىلىمدىق جەرلەردىڭ جايى ويلاندىرادى قازىرگى كۇندەرى ماماندار قازاقستانداعى 188 ملن. گەكتار جايىلىم جەردىڭ 48 ملن. گەكتارىنىڭ توزىعى جەتكەنىن ايتىپ، دابىل قاعىپ وتىر. ۇكىمەت تە بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارۋدا. تاياۋدا استانادا اۋىل شارۋاشى­لىعى ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ءبىر دوڭگەلەك ۇستەل باسىنداعى كەزدەسۋ وسى تولعاعى جەتكەن تۇيتكىلدى ماسەلەگە ارنالدى. «جايىلىمدىق رەسۋرستاردى ورنىقتى پايدالانۋ ماسەلەلەرى جانە شەشۋ جولدارى» دەگەن تاقىرىپپەن وتكەن اتالمىش شارادا زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى ورگاندار، حالىقارالىق ۇيىم وكىلدەرى مەن اگرارلىق توپتار ماماندارى جايىلىم جەر جايلى اشىق سۇحبات جۇرگىزۋ ماقساتىن كوزدەدى. ءبىر زاماندارى ءبىر-بىرىمەن كەزدەسكەندە: «مال-جان امان با؟» دەپ سالەم-ساۋقات سۇرا­ساتىن قازاق ءۇشىن ءتورت ت ۇلىك مال تىرشىلىكتىڭ نەگىزگى كوزى عانا ەمەس، ونىڭ قوعامداعى الاتىن ورنىنىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەردەگى دەڭگەيىن دە بەلگىلەپ بەرەتىن ەدى. سوندىقتان قولدارىنا كوپ مال جيناپ العان ادام قوعامداعى ىقپالدى كۇشكە اينالىپ، وسىعان وراي جايىلىم جەرلەردى ۇنەمى اۋىستىرىپ وتىرۋعا دا قول جەتكىزگەن. الايدا، قازىرگى قازاق جەرىندە مال جايىلىمدارىن ءتيىمدى پايدالانۋعا كوپ جىلدار بويى ءتيىستى ءمان بەرىلمەي كەلدى. مۇنىڭ ورنىنا كەشەگى جايىلىمدىق بولعان اتىراپتاردى ەگىندىك القاپتارعا اينالدىرۋ ءۇردىسى كەڭ ەتەك الدى. بۇعان اۋا رايىنىڭ احۋالى دا از اسەر ەتكەن جوق. اينالىپ كەلگەندە، وسىنىڭ ءبارى جايىلىمداردىڭ توزۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتىپ جىبەردى. سول سەبەپتى دە بۇل پروبلەماعا كوڭىل اۋدارىپ، ونى شەشۋدى قولعا العان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى دامۋ باعدارلا­ماسىنىڭ قازاقستانداعى وكىلدەرى بۇگىندە ەل ۇكىمەتىمەن بىرلەسىپ ماسەلەنى قابىرعادان قويۋعا كىرىستى. ەلىمىزدەگى جەر اۋماعىنىڭ 70 پايىزىن جايىلىمدار قۇرايتىنىن، مۇنىڭ ءوزى ەكونوميكانى دامىتىپ، ەكولوگيالىق ورنىقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بىرەگەي مۇمكىنشىلىك بەرەتىنىن تاپ باسىپ تانىعان ولار قازىر قازاق قوعامىنا كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىنا قايتا كوشۋگە كەڭەس بەرىپ وتىر. باسقوسۋدا بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ تۇراقتى وكىلى ستەليانا نەدەرا وسى ورايدا مال جايىلىمدىق جەرلەردى ۇنەمى اۋىستىرىپ وتىرۋ اناعۇرلىم ماڭىزدى، جايىلىمدىق­تار­دىڭ ارەالىن كەڭەيتۋ قاجەت ەكەنىنە ايرىقشا ءمان بەرە سويلەدى. ونىڭ پىكىرىنشە، شالعايدا جاتقان جايىلىمدىق جەرلەردى قولدانىسقا قوسپاي، ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ جايىن جاساۋ مۇمكىن ەمەس. ال ەلدى مەكەندەر ىرگەسىندەگى ەگىننەن ارتىلعان ازىن-اۋلاق اۋماققا مال جايىپ، ونى شيىرلاي بەرۋ بۇگىنگى تاڭدا اۋىلدار ماڭىنداعى جەرلەردى بۇرىنعىدان بەتەر توزدىرا تۇسەدى. – اۋىلدار ماڭىنداعى اتىراپتار جاپپاي ايتاقىر بولىپ، بىرتە-بىرتە شولەيت جەرلەرگە اينالىپ بارادى. ال مال يەسىنىڭ ءتورت ت ۇلىكتى الىس جايىلىمدارعا شىعارايىن دەسە، ول جەرلەردە ادام تىرشىلىگى ءۇشىن بۇرىن بولعان قاجەتتى جاعدايلار جوق. بۇل رەتتە ەڭ الدىمەن مالشىلارعا جاعداي جاساۋ ماڭىز­دى. قاراپايىم عانا مىسال، جازدىگۇنى اۋىلىنان اۋلاققا، ءشوبى شۇيگىن جەردە مال باعۋعا كيىز ءۇي قاجەت، – دەيدى ول. بۇۇ دب-نىڭ تۇراقتى وكىلى سونىمەن قاتار مالدى ءبىر ايماقتان ەكىنشى ايماققا كوشىرىپ جايىپ تۇرۋ ءۇشىن وبلىستىق اكىمدىكتەر ءوزارا كەلىسىمگە كەلۋلەرى كەرەك ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ءوز سوزىندە س.نەدەرا حانىم سونداي-اق جايىلىم جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋعا قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى رەتىندە جەردىڭ ءتۇرلى جەكە تۇلعالاردىڭ يەلىگىندە ەكەنىن ايتتى. جيىندا جايىلىمداردى ءتيىمسىز پايدا­لانۋدىڭ تەرىس ارەكەتتەرىنە تۇساۋ سالۋ ءۇشىن ماڭىزدى ەكى تاقىرىپ تالقىلاۋعا ءتۇستى. ولاردىڭ ءبىرى – جايىلىمدىق رەسۋرس­تاردى ورنىقتى باسقارۋدىڭ ەكونوميكالىق جانە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اسپەكتىلەرى بولسا، ەكىنشىسى جەم-ءشوپ بازاسىن نىعايتۋداعى جانە مال شارۋاشىلىعىنىڭ ورنىقتى دامۋىنداعى يننوۆاتسيالىق تاسىلدەر بولىپ تابىلادى. مۇنان باسقا، دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا جەرگىلىكتى دەڭگەيدە جايىلىمدى بىرلەسە باسقارۋ جونىندەگى ۇلگى – «جايىلىم كوميتەتىن» قۇرۋ ۇسىنىلدى. وسىعان وراي اتالمىش كوميتەتتىڭ جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسى تالقىلاندى. جاڭا، كوپشىلىك ءۇشىن بەيتانىس، بىراق ءمان-ماعىناسى اۋقىمدى «جايىلىم كوميتەتى» بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى دامۋ باعدارلاماسىنىڭ «اۋىلدىق تۇرعىنداردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ جانە ەكولوگيالىق تۇ­تاس­تىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا جايىلىم جەرلەردى تۇراقتى باسقارۋ» جوباسىنىڭ باستاما­سى بولىپ تابىلادى. ونىڭ ەرەجەسىنە سايكەس جايىلىمدى پايدالانۋشىلاردان تۇسەتىن بار­لىق اقپارات «جايىلىم كوميتەتىنە» جينا­لىپ، مۇندا ۇجىمدىق تۇرعىدا اسا ماڭىزدى جانە ماڭىزدى ماسەلەلەر تاڭداپ الىنادى دا، ءوز كەزەگىندە ولار وكىلەتتى ورگاندارعا جىبەرىلەدى. وسى جەردە ءبىر ايتاتىن نارسە، ءاربىر اۋىلدىق وكرۋگ كوميتەت مۇشەلەرىن جانە ونىڭ توراعاسىن سايلاپ الادى. دوڭگەلەك ۇستەل ۇستىندە ويىن تارقاتقان الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانىنا قاراستى شيەن اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ءادىلجان بايساريەۆ جايىلىم جەرلەردى جانداندىرۋ مەن «جايىلىم كوميتەتتەرىن» قۇرۋ اسا ماڭىزدى ماسەلە ەكەنىنە نازار اۋداردى. مال شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋدىڭ ءداستۇرلى جانە ومىرلىك ءمانى زور تىرشىلىك كوزى بولىپ تابى­لاتىن جەتىسۋ وڭىرىندە مۇنداي قۇرىلىمدار بۇرىننان بار كورىنەدى. – ءبىز ءوز اۋدانىمىزدا «جايىلىم كوميتەتىن» قۇرعانبىز. ونىڭ وڭ ناتيجەسى رەتىندە بۇگىندە تاۋلى جايىلىمىمىزدىڭ قايتا جاندانىپ، ءجۇز شاقىرىم اۋماقتاعى مۇلدە پايدالانىلماي كەلگەن جەردە قازىر 100-گە تارتا ءىرى قارا، 2 مىڭعا جۋىق قوي جايىلىپ جۇرگەنىن ايتۋعا بولادى، – دەدى ول. ونىڭ ايتۋىنشا، اتالمىش اۋىلدا اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالار شەڭبەرىندە سۋ الاتىن قۇدىقتار جوندەلىپ، كۇن ساۋلەسىمەن جۇمىس ىستەيتىن قۇرىلعىلار ورناتىلعان. سونىڭ ناتيجەسىندە قولى بوس ازاماتتار ۇسىنىلعان يگى باستامانى زور ىقىلاسپەن قولدايدى. سوسىنعى ءبىر ماسەلە، مۇنداي كوميتەتتەرگە مەملەكەتتىڭ كومەگى دە ارتىقتىق ەتپەيدى. اۋىلدىق اكىمنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، اتالمىش ىلكىمدى جوبا اياقتالعاننان كەيىن دە شەشىمىن كۇتەتىن ماسەلەلەر جەتكىلىكتى. سولاردىڭ ءبىرى جولدان جولان تارتادى. – وسى ۇلگىلى ءۇردىس پەن ۇدەرىس ءمۇدىرىپ قالماس ءۇشىن بىزگە مەملەكەتتىڭ كومەگى اۋاداي قاجەت، – دەدى ول ءسوزىنىڭ سىڭايىندا. – مىسالى، بىزدەگى جول ماسەلەسى شەشىلسە، وڭىردەگى ەكوتۋريزمدى دە جولعا قويۋعا بولار ەدى. جيىن جۇلگەسىندە شولەيتتەنە باستاعان القاپتاردى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ تاعى ءبىر جولى رەتىندە كوپ جىلدىق شوپتەردى ەگۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. سونىڭ ىشىندە جيتنياك، ەسپارتسەت، جوڭىشقا سياقتى مۇنداي وسىمدىكتەردىڭ جەر قۇنارىن ارتتى­رىپ قانا قويماي، ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ ءونىم­دىلىگى مەن مالعا قاجەتتى قىسقى جەم-ءشوپ قورىن ۇلعايتۋعا دا ۇلكەن جول اشىپ بەرەتىنى ايتىلدى. جايىلىم جەردىڭ وسى جانە وزگە دە وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا وي تولعاعان اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى باقتيار سادىقتىڭ بايانداماسى جينال­عاندارعا جاقسى اسەر قالدىردى. – قازاقتىڭ جەرى جايىلىمعا باي. ال جايىلىمدار – قوعامنىڭ مۇلتىكسىز نازارىن تالاپ ەتەتىن وتە سەزىمتال ەكوجۇيە، – دەدى ول ءوزىنىڭ سوزىندە. – وسىنداي باعا جەتپەس بايلىعىمىزعا قامقورلىقپەن قاراپ، ونى ۇتىمدى پايدالانساق، بۇل جەرلەردىڭ تيىمدىلىگى ارتا تۇسەتىن بولادى. بىرىنشىدەن، مىقتى جەم-ءشوپ قورى قۇرىلادى. ويتكەنى جەم-ءشوپ قورىنسىز مال شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى دە، بۇل جوبانىڭ باستى ماقساتى – وسى ۋاقىتقا دەيىن ءداندى-داقىلداردىڭ ەگىنىنە پايدالانىلىپ، توزىعى جەتكەن جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ، ولاردىڭ قۇنارىن ارتتىرۋ. جالپى، ءداندى-داقىلداردى قۇرعاقشىلىق جەرلەردە ەگۋدىڭ ءتيىمسىز ەكەنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. مۇنداي جەرلەردە ولار ءبىر گەكتاردان كوپ دەگەندە 6-8 تسەنتنەردەن استىق بەرەدى. سوڭعى كەزدەرى ءجيى بولىپ تۇراتىن قۇرعاقشىلىق جىلدارى نەبارى 3-4 تسەنتنەردەن اسپاي تۇر. ال اسقان قۇرعاقشىلىقتا فەرمەرلەر ءتىپتى استىقسىز قالۋى مۇمكىن. عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا، جايىلىمدىق جەرلەردى تۇراقتى باسقارۋ جوباسى ەڭ الدىمەن جەردى ءتيىمدى دە ۇنەمدى پايدالانۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. بۇگىنگى كۇننىڭ تۇرعىسىنان عانا ەمەس، كەلەشەك ءۇشىن دە كەستەلى كەرەگەسى بار بۇل اسا ماڭىزدى ماسەلەنىڭ تەك قانا قازاقستان ەمەس، ورتالىق ازيانىڭ باسقا دا ەلدەرى ءۇشىن دە ومىرلىك وزەكتى ءمانى بار. سونى سەزىنگەن كورشى مەملەكەتتەردە سوندىقتان كۇردەلى قوزعالىستار پايدا بولعان. ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك بۇگىندە وسىنداي جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قۇلشىنا كىرىسىپ جاتىر. دوڭگەلەك ۇستەلدە قىر­عىز­ستاننان كەلگەن قوناقتار وسى جا­عىن باسىپ ايت­تى. مىسالى، «كىر­گىز­گي­پرو­زەم» مجي جايى­لىمدار مونيتورينگى ءبولىمىنىڭ باستىعى، بۇۇ دب-نىڭ «سۋسامار جايى­لىمدارىن تۇراقتى دامىتۋ كورسەتىلىمى» جوباسىنىڭ ساراپشىسى ليۋد­ميلا پەنكينا جايىلىم جەرلەرگە بايلا­نىستى قىرعىز-قازاق ەلىنىڭ ءوزارا ۇقساستى­عىن ايتا كەلىپ، سونى شەشۋ ءۇشىن باسقوسقان جيىن كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتاتىنىن جەتكىزدى. ەلدەگى ساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىنا قاراماستان، جايىلىم جەردى جۇتاتپاۋدى ويلاعان كورشى قىرعىزدارعا قاراپ وتىرىپ، جايىلىمدىق جەردى تۇراقتى دا الاڭسىز دامىتۋعا بىزدە بارلىق مۇمكىندىك بار ەكەنىنە تاعى دا كوز جەتكىزۋگە بولادى. دوڭگەلەك ۇستەل باسىنداعى بۇل اڭگى­مەلەر، ءبىر جاقسىسى، ايتىلعان ءسوز كۇيىندە قالا سالعان جوق. شارا شەڭبەرىندە بۇۇ دب جانە ۆاشينگتون شتاتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىعىن ورنىق­تى دامىتۋ جونىندەگى باعدارلاماسى ارا­سىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموران­دۋمعا قول قويىلدى. سەرىك ءپىرنازار. * * * زاماناۋي زاۋىت ىسكە قوسىلدى اقتاۋدا ەلىمىزدەگى ۇدەمەلى يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلا­ماسى اياسىندا قولعا الىنعان تەمىر-بەتون زاۋىتى پايدالانۋعا بەرىلدى. ونىڭ قۇرىلىسى مەن گەرما­نيادان الىنعان قۇرال-جابدىقتاردى قۇراستىرۋ توعىز ايدا جۇزەگە استى. مۇنايلى ولكە ءوندىرىسىن ورگە باستىرا تۇسەتىن نىساننىڭ اشىلۋىنا وبلىس باسشى­سى ق.كوشەرباەۆ،  پارلامەنت دەپۋتاتتارى، جۇرتشىلىق وكىلدەرى قاتىسىپ، تمد ەلدەرى بويىنشا العاشقى جوبامەن جەتە تانىستى. زاۋىت ديرەكتورى ر.وتەگەنوۆتىڭ  ايتۋىنشا مۇندا قۇرى­لىس جۇمىستارى ءۇشىن جىلىنا 6،12،18 مەترلىك تەمىر-بەتون جابىن تاقتا­لار­دىڭ 36 مىڭ داناسى شىعارىلادى. نىسان تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەگەندە ايماقتاعى وسى ونىمگە دەگەن سۇرانىستىڭ 70 پايىزىن وتەۋگە مۇمكىندىك تۋماقشى. بولا­شاقتاعى جوسپارعا ساي وسى جەردە قابىرعالىق تاقتا­لار مەن پانەلدەر، تاعى باسقا دا ونىمدەر شىعارۋ دا قولعا الىنباقشى. زاماناۋي نەمىس تەحنولوگياسىمەن دايىندالعان زاۋىت ونىمدەرىن «قازاقستاندا جاسالعان» دەگەن بەلگىمەن الىس-جاقىن شەت ەلدەرگە شىعارۋ دا جوسپارلانۋدا. جولامان بوشالاق. ماڭعىستاۋ وبلىسى.
سوڭعى جاڭالىقتار

كۇيدەن تۋعان ولەڭ

پوەزيا • بۇگىن، 20:50

گوشە رەاكتسياسى

قوعام • بۇگىن، 20:48

سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ جۇمىستارى

توتەنشە جاعداي • بۇگىن، 20:40

افريكاداعى قازاق كينوسى

كينو • بۇگىن، 20:34

تارازى باسى تەڭ

سپورت • بۇگىن، 20:30

العاشقى كۇنى – ەكى قولا

سپورت • بۇگىن، 20:25

التىننان القا تاقتى

سپورت • بۇگىن، 20:25

ۇقساس جاڭالىقتار