10 جەلتوقسان، 2010

ۇستاز

386 رەت كورسەتىلدى
عۇلاما رەكتور تولەگەن ءتاجى­با­ەۆپەن: «تەك جۋرفاكتا عانا وقي­مىن!» دەپ ءوزىم ارپالىسىپ ءجۇ­رىپ تۇسكەن جۋرناليستيكا ءبولى­مى­نىڭ 1948 جىلعى مەڭگەرۋشىسى قاي­ىر­جان نۇرعوجا ۇلى بەكحوجين ەك­ەن. اقي­قا­تىندا ول قازاق جۋرنا­ليس­تە­­رىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭدەگى تاربيەشىسى ەدى. ول مەنىڭ تاۋمان سالىق­باي­ ۇلى اماندوسوۆتان دا بۇرىنعى ۇس­تازىم! وقۋعا تۇسكەن 1948 جىل­دان باستاپ ساناسام، ول دۇنيەدەن وتكەن 1979 جىلعا دەيىنگى ارالىق­تا 32 جىلدىق عۇمىرىمدى بىرگە وتكىزدىم دەۋىمە ابدەن بولادى. مەن ونىڭ 1954-1956 جىلداردا تۇڭ­عىش اسپيرانتى دا بولدىم. اس­پيرانتۋرانى بىتىرگەن 1956 جىل­دان باستاپ، 1979 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ اياعىنا دەيىن ونىمەن بىرگە قازاق جۋرناليستيكاسى تاريحى كا­فەدراسىنىڭ اسسيسەنتتىگىنەن پرو­فەسسورى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىل­گەن ۇستاز بولدىم. ءتىپتى ءبىراز جىل قۇدايى كورشى دە بولدىق. ءدام- تۇزىمىز جاراستى. اياق-تابا­عى­مىز ارالاستى. جۇپ جازباي ويدا دا، تويدا دا بىرگە جۇردىك. جاقىن بولعانىمىز سونداي، مىنەز، ءجۇ­رىس-تۇرىس جاعىنان قايرەكەڭنىڭ اينا-قاتەسىز «كوشىرمەسىنە» اي­نال­­دىم. اسىرەسە، ۇستازدىقتا! اسىرەسە، شاكىرتتەردەن ەمتيحان الۋدا. ماسەلەن، قايرەكەڭ ءوزى ءدارىس وقيتىن قازاق جۋرناليس­تي­كا­سى تاريحى پانىنەن ءوزى ۇستازدىق ەتكەن 32 جىل ارالىعىندا الدى­نان ءوت­كەن شاكىرتتەرىنىڭ بىردە –بىرىنە ەشقاشان دا «ۇشتىك» باعا قويىپ كورمەگەن ۇستاز. قانشاما جىلدار­دان ­بەرى­ مەن دە سولاي جاساپ كەلەم. ەسىمە قازىر ءتۇسىپ وتىر. مەنىڭ شاكىرتتەردەن ەمتيحان الۋدا قاي­رەكەڭنىڭ كوشىرمەسىنە اينالۋى­م­نىڭ تاريحى بىلاي بولدى. 1956 جىلى اسپيرانتۋرانىڭ سوڭعى كۋر­سىندا وقىپ جۇرگەنىمدە ءبىر كۇنى عىلىمي جەتەكشىم وزىنە شاقىرىپ الدى دا: – ءابىلفايىز، مەن ءبىر ايعا ماسكەۋ، پەتەربورعا عىلىمي ءىس-ساپارعا كەتىپ بارام. قازاق باس­پا­سوزى تاريحىنان وقيتىن ءدارىسىمدى ەندى سەن وقيسىڭ. ول جايىندا فاكۋلتەت دەكانى مامانوۆ، رەكتور دارحانباەۆ جولداستارمەن كەلىسىلدى. سوعان دايىندال. ەمتي­حان­دى دا ءوزىڭ الاسىڭ، – دەدى. – قايىرجان اعا-اۋ، وعان مەنىڭ شامام كەلمەيدى عوي! دايىن­دى­عىم دا جوق. سوندىقتان ءدارىس وقۋ­دى باسقا ءبىر بىلىكتى ۇستازعا تاپ­سى­رىڭىز! ءوللاھي، ولاي ەتۋگە مە­نىڭ دايىندىعىم جەتپەيدى! – دەپ مەن ازار دا بەزەر بولىپ ەدىم، جۇم­ساق ادام سياقتى كورىنەتىن ۇس­تازىم ءتيىستى جەرىندە قاتال دا ەكەن. مەن الگىندەي دەگەندە، ونىڭ شە­گىر كوزى شاقىرايىپ كەتتى. تەڭ­بىل اقسارى ءوڭى الابۇرتىپ، بۋرىل شاشى ءتىپتى تىكىرەيىپ كەتىپتى. – نەگە دايىندىعىڭ بولماي­دى؟ اسپيرانتۋرادا ەكى جىلدان بەرى قوي باعىپ ءجۇرمىسىڭ؟! قازاق كەڭەس ءباسپاسوز تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن جوقپىسىڭ! مەن قازىر ءدا­رى­سىمدى سول كەزەڭگە دەيىن جەتكىزدىم! سەن ءدارىستى ءوزىڭ زەرتتەپ ءجۇر­گەن سول كەزەڭنەن باستايسىڭ، ءبىل­دىڭ بە؟! – دەپ دۇرسە قويا بەردى. بىراق، ودان ءارى ول تەز جۇم­سار­دى. ادەپكى، قايرەكەڭ قالپىنا ءتۇس­تى. ەندى ول اڭگىمەنى مۇلدە باس­قا جايدان باستادى. – ءابىلفايىز، سەن بىلەمىسىڭ، ءبۇر­كىت بالاپانىن ۇشۋعا قالاي باۋ­­ليتىنىن؟ – جوق، بىلمەيمىن! – بىلمەسەڭ، ايتايىن. بۇركىت ۇشۋ­عا ۇيرەتۋ ءۇشىن، بالاپانى ءوس­ىپ، قاناتتارى ابدەن قاتايدى-اۋ دەگەن كەزدە، ونى مىقتاپ ءبۇرىپ ۇستاپ، اسپان زەڭگىرىنە كوتەرىلەدى. سوسىن انا بۇركىت ەندى بالاپاندى بو­سا­تۋعا بولادى-اۋ دەگەن بيىكتىكتە ونى تومەن تاستاپ جىبەرەدى. با­لا­پانعا دا جان كەرەك. قۇلاپ جا­زىم بولماس ءۇشىن، ءوزى قاناتىن قا­عىپ، جانتالاسادى. بىراق، بۇركىت انا ونى جاناي ۇشىپ، بالاپا­نى­نىڭ ماڭىندا بولادى. قاناتىن قا­عا الماي، قۇلاپ بارا جاتسا، با­لا­پانىن ارقاسىمەن كوتەرىپ دەمەيدى. مۇنداي «ۇشۋعا ۇيرەتۋ ءدا­رى­سىن» قىران انالار الدە نەشە رەت جا­سايدى. ءسويتىپ، ولار ۇرپاعىن ۇشۋ­عا ۇيرەتىپ شىعارادى. ءبىلدىڭ بە!؟ – ءبىلدىم!.. – ەندەشە، سول! ال، ءبىز ادام­بىز! ويتە المايمىز. بىراق، ءبۇر­كىتشە باۋلۋىمىز – قيىندىققا سالۋ، ءوز بەتىمەن جۇمىس جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ. ال، سونىمەن، كە­ڭەس قازاق ءباسپاسوزى حاقىندا ءبىراز دەرەك بار عوي، وزىڭدە؟ – بار. ولكەلىك، گۋبەرنيالىق قازاق گازەتتەرى حاقىندا. – «قىزىل قازاقستان» جۋر­نا­لى جايىندا شە؟ – بار. «تەمىرقازىق»، «سانا»، «تاڭ»، «اباي» جۋرنالدارى ءجو­نىندە دە. – مىنە، كوردىڭ بە؟ «دايىن­دىعىم جوق» دەيسىڭ! بۇدان ارتىق نە دايىندىق كەرەك! مەنەن فە­تي­سوۆتىڭ مىنا ءبىر «زاروجدەنيە كازاحسكوي پۋبليتسيستيكي» دەگەن كى­تابىن ال. دارىسىڭدە بۇل كىتاپتى دا پايدالان. ءبىر ايتايىن دەگەنىم: ءدارىس وقۋعا دايىندىق بارىسىندا، ءبىر جاعىنان كەڭەس قازاق ءباسپاسوزى تاريحىنىڭ وقۋلىق باعدارلا­ما­سىن دا دايارلاي ءجۇرشى... بىزدە ۇلتتىق ءباسپاسوزىمىزدىڭ تاريحى جاي­ىندا ءالى نە وقۋلىق، نە ءادىس­تە­مەلىك، نە وقۋ باعدارلاماسى جوق. بۇل ورايدا ەكەۋمىز سونىدان جول سالىپ، ءبارىن ءوزىمىز جاسايتىن شى­عارمىز. ول جايلى ءىسساپاردان ورالعان سوڭ اقىلداسارمىز. سونىمەن، مەن جۋرناليستيكا ءبولىمى قازاق بولىمشەسىنىڭ 3 كۋرس شاكىرتتەرىنە ءدارىس وقي باستادىم. ماۋسىم ايى باسىندا ولاردان قاي­رەكەڭ جاساعان بيلەتتەردى جاي­ىپ، ەمتيحان الدىم. ول كەزدە اتالعان پاننەن، قاي­رەكەڭ ايتقانداي، وقۋلىق تا، وقۋ باعدارلاماسى دا جوق ەدى. ەمتيحان تاپسىرعان كەزدە شاكىرت­تە­رىم­دى قي­نا­عان جاي وسى بولدى. ءويت­كەنى، ولار­دىڭ قولىندا پايدالانار باع­دار­لاما بولمادى. ال، قا­زاق جۋرنا­ليستيكاسى تاريحى دا ۇل­ان-عايىر دەرەكتى ءپان: قاي گازەت، قاي جۋرنال، قاشان شىققان؟ قاي­دا شىققان؟ كىم شىعارعان؟ كو­تەرگەن ماسەلەلەرى، پرو­بلەمالارى، جازعان تاقى­رىپ­تا­رى. قاتىسقان اۆتورلارى كىمدەر ەدى؟ — جۋرناليستيكا تاريحى دەگەن وسى سۇراق­تاردىڭ جيىنتىعى عوي. ءپان­نىڭ باعدارلاماسى بولسا، وندا ءبارى كور­سەتىلگەن بولار ەدى. ال، ونداي باع­دارلاما جوقتىقتان ەمتيحان تاپ­سى­رۋشى ءبىراز شاكىرت الگىندەي سۇ­راق­تارعا جاۋاپ بەرە الماي، ابدەن قينالدى. ونداي كەزدە مەن وزىمشە «جومارتسىپ» ستيپەنديادان قاعىل­ماسىن دەپ، جانىم اش­ىپ (ول كەزدە «ۇشتىك» العاندارعا دا ستيپەنديا تاعايىندالا بەرەتىن) «مالتىعان­دار­دى» «ۇشتىك­پەن» جونەلتكەنمىن. ءىسساپاردان ورالعان قايىرجان اعا تاعى مەنى وزىنە شاقىردى. ءىش­ىمنەن «اسپيرانتىڭىز بىزگە دۇرىس ءدارىس بەرە المادى» دەپ ءشا­كىرت­تەر شاعىمدانعان عوي دەپ وي­لاپ، تاي­ساقتاسام دا امالسىزدان ونىڭ قا­بىلداۋىنا كەلدىم. ول كابينەتىندە بىردەڭە جازىپ وتىر ەكەن. – ءا، ءابىلفايىز، سەنبىسىڭ؟ — دەپ مەنى كورگەننەن ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ، قولىمدى الدى. – كەشىر. ىشكە كىرگەنىڭدى اڭ­دا­ماي قالىپپىن عوي. قالاي؟ امان­بى­سىڭ؟ راحمەت! ءدارىستى جاقسى وق­ىپسىڭ. كۋرستا بولدىم. ءشا­كىرت­تەر ريزا وزىڭە. ءبارى ماقتاپ جاتىر... ەندى، قازاق ءباسپاسوزى تاريحىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭىنىڭ وقۋ باعدار­لا­ما­سىن ءوزىڭ جاسا. مەنىڭ جۇگىمدى جە­ڭىل­دەت. كەلەسى وقۋ جىلىنان ول كە­زەڭنەن ءدارىس وقۋدى تىكە وزىڭە تاپ­سىرام، – دەدى جايدارى پىشىندە. قايىرجان نۇرعوجا ۇلىنىڭ اۋ­­زىنان الگى ماداق سوزدەردى ەستىگەندە، ۇستىمنەن اۋىر جۇك تۇسكەندەي بولدى. – جۇگىڭىزدى جەڭىلدەتۋگە دە، وقۋلىق باعدارلاما جاساۋعا دا ءازىرمىن، قايراعا، – دەدىم مەن. – ە، ول جايىندا ەسىمە دۇرىس سالدىڭ عوي! الدىمەن وقۋ باع­دار­لاماسىن جاساپ، كەلەسى جىلدان باس­پاسوز تاريحىنىڭ كەڭەستىك كە­زە­ڭىنەن ءدارىس وقۋدى وزىڭە الدىن الا تاپسىرىپ قويايىن دەپ ەدىم. سوسىن، شاكىرتتەرگە قويعان «ءۇش­تىك» باعاڭ حاقىندا ايتپاق ەدىم. – سوندا «ۇشتىك» العاندار سىزگە شاعىمداندى ما؟ – جوق، ولار ولاي جاساعان جوق. قايتا: اسپيرانتىڭىز وزىڭىزدەي «جو­مارت» ەكەن دەپ ماداقتادى. اي­تايىن دەگەنىم، جالپى شاكىرت­تەرگە باعا قويۋ جونىندە. شاكىرتكە قويىلعان باعا – جالپى ونىڭ بو­لاشاق ادامدىعىنا بەرىلەتىن با­عا. جالپى، ۇستاز قويعان باعا ءشا­كىرتكە: «سەن بولاشاقتا سونداي بول دەگەندى اڭداتادى». سوندىق­تان، مەن ۇستاز بولعالى ەشبىر ءشا­كىرتىمە «ۇشتىك» باعا قويىپ كورگەن ادام ەمەسپىن! ويتكەنى، ەم­تيحاندا بۇگىن بىلمەگەنىن شاكىرتتىڭ كۇنى ەرتەڭ ازامات بولعاندا بىلەتىنىنە سەنەم. جالپى شاكىرتكە سەنىممەن قاراپ، ونى وزىڭمەن تەڭ ازامات ساناۋ كەرەك! ونىڭ ار-نامىسىنا تي­مەي رەتتى جەرىندە كوتەرمەلەي ءبىلۋ كەرەك! ۇستازدىڭ باستى ءبىر مىندەتى وسى! ...ءوزىڭ جايلى ءشا­كىرت­تەردەن جاقسى ءدارىس بەرگەنىڭدى ەستىپ: «قا­تا­رىمىزعا تاعى ءبىر جاقسى ۇستاز قوسىلاتىن بولدى عوي!» – دەپ قۋا­نىپ، وزىڭە وسى «قۇپيام­دى» ايتپاق ءۇشىن دە شاقىرىپ ەد­ىم قاراعىم. وسى جاعىن دا ويلان­عايسىڭ!... – دەپ سىر اقتارعان ەدى ۇستازىم. ونىڭ بۇل ءسوزى جادىمدا جات­تا­لىپ قالعانى سونداي، مەن دە ءشا­كىرتتە­رىم­نىڭ ەڭبەگىن قاي­رە­كە­ڭە ۇق­ساپ «ۇشتىكسىز» باعالاپ كەلەم... قايىرجان نۇرعوجا ۇلى قوي اۋ­زىنان ءشوپ المايتىن، قاق-سوق­پەن جۇمىسى جوق، ءتىرى پەندەنىڭ الا ءجىبىن اتتامايتىن، قىسقاسى، بىرەۋگە بولماسىن دەمەيتىن، جا­ۋى­نا دا جاقسىلىق جاساۋعا داي­ىن، جىلپوستى دا، جاعىمپاز، قۋ­دى دا، الدامپاز الاياقتى دا پەندە عوي دەپ سانايتىن اسا قاراپايىم، اسا كىشىپەيىل، اسا كىسىلىكتى ادام ەدى. ءتوزىمدى، ۇستىنەن تۇيە باسىپ ءوتىپ جاتسا دا ىڭق ەتپەيتىن، جەر شاي­قالىپ، دۇنيە استان-كەستەن بو­لىپ جاتسا دا قوزعالمايتىن، ءوس­ەك-اياڭمەن ءىسى جوق، اسا ساليقالى كىسى بولاتىن. جانە اسا اڭعال، ايت­قانعا كونگىش تە، سەنگىش ەدى. مۇنداي مىنەزدى، مۇنداي قا­سيەت­تى جاندى كىم جەك كورەدى؟ سون­دىقتان، ونى تۇتاس فاكۋلتەت، ءتىپتى ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى اسا قاستەر­لەيتىن، سىيلايتىن. ونى اسىرەسە، تاۋمان سالىقباي ۇلى ەر­ەك­شە جاق­سى كورەتىن. جانە ونى: «شال!»  دەپ اتاپ، وعان قاتتى ەركەلەپ، قۇر­داسىنداي قالجىڭداساتىن. مىنە، قايىرجان بەكحوجين – وسىنداي اۋليە ادام ەدى. مەنىڭ ناق وسى پايىمداۋىمدى الماتى­داعى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق­تىڭ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە 1946-1979 جىلدار ارالىعىندا جۋر­ناليستىك ءبىلىم العان ۇل-قىز­داردىڭ قاي-قايسىسى دا تەرىسكە شىعارماسا كەرەك! ويتكەنى، قايرەكەڭ ءوز كەزىندە اقاڭ مەن جاقاڭدار سياقتى قازاق جۋرناليستيكاسى وسسە ەكەن، ءور­كەن­دەسە ەكەن دەگەن ارمانمەن كۇن كەشىپ، سول ارمانمەن جانىن جومارت ەتكەن جانداردىڭ ءبىرى بو­لا­تىن. ول سول جان جومارتتىعىمەن اۋليە ۇستازعا اينالعان ادام ەدى. و، توتاليتارلىق زاماننىڭ قا­تال ۋاقىتى! سونداي اۋليە ۇستاز­دى دا قىسپاققا العانىن قايتەر­سىڭ! 1948-1952 جىلدار ارالى­عىن­دا قايرەكەڭ دە جۋرناليس­تيكا­مىز­دىڭ «كىشكەنتاي ۇلتشىلى» – «بەكما­حا­نوۆتىڭ قۇيىرشىعى» اتان­دى. قۋ­دالاۋ كوردى. ونىڭ سونداعى جازىعى – «تۇركىستان ءۋالاياتى»، «دالا ءۋا­لاياتى» گازەتتەرىنە زەرتتەۋ جۇرگىز­گەنى ەدى. بىراق، ول قانداي قىسىمعا دا سىر بەرمەي، ءتوزىپ باقتى. ماڭ­داي تەرىن توگىپ جازعان عىلىمي ەڭ­بەگىنىڭ ۋاقتىلى باعالانباۋىنا دا قانشا جىل سىر بىلدىرمەي شىدادى. سونداي جانى پاك ۇستازى­مىز­دىڭ بۇگىندە تۋعانىنا 100 جىل تو­لىپ وتىر. سونى ەسكە الا وتى­رىپ، ۇستازىمىزعا جانىنىڭ ءجان­نات­تا بولا بەرۋىن تىلەيمىز! ءابىلفايىز ىدىرىسوۆ، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، جازۋشى، پروفەسسور.
سوڭعى جاڭالىقتار

تارازى باسى تەڭ

سپورت • بۇگىن، 20:30

العاشقى كۇنى – ەكى قولا

سپورت • بۇگىن، 20:25

التىننان القا تاقتى

سپورت • بۇگىن، 20:25

ۇقساس جاڭالىقتار