29 قازان، 2010

تۇرعىن ءۇيدى وزدەرى سالادى

395 رەت كورسەتىلدى
ۇلان اۋدانىنىڭ تابيعاتى عاجاپ! بۇل وڭىردەن جازىق جەردى تابۋ قيىن، قاي اۋىلعا بارساڭىز دا بيىك تاۋلار مەن ويپاتتار، قىراتتار مەنمۇندالاپ الدىڭنان شىعادى، سارقىراپ اققان وزەندەر، سانسىز كول­دەر دە يەسىز جاتقان جوق، ءار­قايسىسىنىڭ قوجايىنى بار. قاراشوقى ماڭى دا سونداي كورىكتى جەر، تاۋ بەتكەيىندەگى جايىلىپ ءجۇر­گەن ءىرىلى-ۇساقتى مالدان كوز تۇنادى. – بۇل جەردى اۋدانداعى ءىرى قوجالىق يەسى مايدان ساعىن­عۇماروۆ يەلەنىپ وتىر. “ساعىن­عۇ­مار” قوجالىعىندا قازىر 400 ءىرى قارا بار، ونىڭ 225-ءى سيىر، 380-ءى جىل­قى. مايدان اعامىز مال تۇقى­مىن اسىلداندىرۋعا اۋداندا العاش­قىلاردىڭ ءبىرى بولىپ نازار اۋدار­عان. قازىر ەتتى مول بەرەتىن قىزىل قاسقا سيىر مەن اسىل تۇقىمدى جەبە جىلقىسىنىڭ ءار كيلوسىنا ۇكىمەتتەن ءجۇز تەڭگە قارجى الادى. ونىڭ ۇستىنە ماكەڭ تۇرعىن ۇيلەر مەن مال قورالارىن دا ءوزى سالىپ الادى، جىل سايىن تەحنيكاسىن جاڭارتىپ وتىرادى، – دەدى ابلاكەتكا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى مەرگۇل اكىراشقىزى قۇسايىنوۆا. پىسىق، باستاعان ءىسىن اياقتا­عانشا تىنىم تاپپايتىن مەرگۇل­دى بۇرىننان بىلەتىنبىز. ول وسىندا ون جىل بويى اكىمدىكتە باس مامان بولىپ قىزمەت اتقارعان. ۇزاق جىلدار اۋىل اكىمى مىندەتىن ادال اتقارىپ، اۋىلداستارىنىڭ العى­سىنا بولەنگەن ەرقايرات سەيىت­قامزين بۇدان بىرەر جىل بۇرىن قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىنا شى­عىپ­تى، ەندى، مىنە ىسكەر جاس مەر­گۇل قارىن­دا­سىمىز ءتورت اۋىلدىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان اۋىلدىق وكرۋگكە جەتەكشىلىك ەتۋدە. اۋىل اكىمى مەرگۇل اكىراش­قىزى ۇلان اۋدانىنىڭ جاڭا اكىمى جومارت مۇراتوۆتىڭ قىزمەتكە كىرىسە سالىسىمەن وزدەرىنە كەلگە­نىن ايتادى. ىسكەر، كوپ سوزدەن گورى جۇمىسقا مىعىم ازامات تۇرمىس­تىڭ اۋىرلىعىنان تۇرعىندارى كوشىپ، توزىپ بارا جاتقان اۋىل­دارعا كوڭىل بولە باستاپتى. ماسە­لەن، مانات، اقتوبە، تروينيتسكوە اۋىلدارىندا بولعان كەزدە حالىق­پەن جۇزدەسىپ، ەمەن-جارقىن اڭگى­مەلەسكەن. ورال­ماندارعا ءۇي ءبولىپ، جۇمىس تاۋىپ بەرۋگە ۋادە ەتىپتى. بالا­لاردىڭ مەك­تەپتە وقۋلارىنا كوڭىل بولگەن. اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءنازي­گۇل سەيسەمبينا دا مۇندا ءجيى قا­تى­ناپ تۇرادى. اۋداننىڭ ءور­كەن­دەۋىنە ەرەكشە ۇلەس قوسىپ، 12 جىل­دان بەرى اۋدان اكىمىنىڭ ورىن­باسارى قىزمەتىن جەمىستى اتقارىپ كەلە جاتقان نازيگۇل وسەرقىزى ءار مەك­تەپتەگى بالالارعا كۇنىنە جيىرما گرام­منان بال، ءبىر توستاعان ءسۇتتىڭ تەگىن بەرىلەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. – مال ت ۇلىگىن اسىلداندىرۋ ءجو­نىندە وبلىس اكىمى بەردىبەك سا­پارباەۆ ۇنەمى تاپسىرما بەرىپ تۇ­رادى. تىرىدەي سالماقتاعى بىركەلكى ەتكە مەملەكەت ءجۇز تەڭگە كومەك بەرەدى. سوندىقتان ءبىر جىلقىمىز 200 مىڭ تەڭگەگە وتەدى. جىلقى­شىلار ازامات ءيىسحانوۆ، اسلان ءيىسحانوۆ، جاسۇلان قايىرباەۆ ءوز ءىسىنىڭ ناعىز ماماندارى. ەرلان ءما­دىباەۆ، قىدىرولدا مۇقىشەۆ، ەرلان نۇردىباەۆ سياقتى باق­تا­شى­لار دا قۇرمەتكە بولەنگەن جان­دار. ال تەحنيكا قۇلاعىندا ويناعان، بري­گادير جومارت جامەلوۆ مەنىڭ وڭ قولىم. ماماي باتىر اۋىلىنىڭ ازاماتى ەرمەك ءابدىلمانوۆ تا قوجالىقتىڭ ىستىق-سۋىعىنا ءتوزىپ كەلە جاتقان باسقارۋشى. زووتەح­نيك-سەلەكتسيونەر باقىت ءمۇبارا­كوۆا مالدى ۋاقتىلى دارىمەن ەگىپ، باقى­لاپ وتىرادى. ءاۋ باستاعى قيىندىقتار ارقىلى وسىنداي تابىسقا جەتىپ وتىرمىز،  – دەپ قوجالىق يەسى مايدان ساعىنعۇ­مار ۇلى اعىنان جارىلدى. ماكەڭ قوجالىقتى سوناۋ 1996 جىلى قۇرعان كەزدە نەبارى ءۇش جىل­قى­سى بولىپتى. 4 ميلليون 900 مىڭ پايىنا 11 ميلليون 855 مىڭ تەڭگە قارىزدى ارقالاپ العان. ءۇيىن، “ۆولگا” كولىگىن ساتىپ قارىزدى جاۋىپتى. بىرتە-بىرتە جومارت ەكەۋى شالعايداعى اۋىلدارعا بارىپ، ار­زانعا مال ساتىپ الىپ، كوبەيتە بەرگەن. تەحنيكا ساتىپ العان. بۇل كۇندەرى قوجالىقتا التى “بەلا­رۋس”، ءبىر شىنجىر تاباندى تراك­تور، بىرنەشە جەڭىل كولىكتەر بار. وزدەرى وندىرگەن ەتتى جەكە مەنشىك دۇكەن­دەرىندە، “جاردەم” ازىق-ت ۇلىك ورتالىعىندا ساۋدالاپ تۇرادى. اۋ­دان­داعى قايىرىمدىلىق شارالا­رىنا بەلسەنە ارالاساتىن ماكەڭ كە­لەر جىلى بويشورادا ەكى تۇرعىن ءۇي، مال قوراسىن جانە مال سوياتىن تسەحتى سالۋدى كوزدەپ وتىر. اۋىل اكىمى بۇل كۇندەرى وكرۋگتە 22 مىڭ قوي-ەشكى، التى مىڭداي جىل­قى بار ەكەنىنە توقتالا كەتتى. مال باسى جىل سايىن كوبەيىپ كە­لەد­ى. سامار جانۇزاقوۆ، قايرولدا كە­مە­شوۆ، الىمبەك تولەندين باس­قا­­راتىن قوجالىقتار دا وزاتتار قاتارىندا. اۋىلدا قازىر ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ەكى ارداگەرى جانە 154 تىل ارداگەرى بار. ولارعا مەرەكە كۇن­دەرى داستارقان جايۋ ماسەلەسى نا­زاردان قالماعان كورىنەدى. مەرگۇل قۇسايىنوۆا اۋىلدىڭ گۇلدەنۋىنە ەڭبەك ءسىڭىرىپ جۇرگەن ىسكەر جان. ايتقازيننىڭ ايتارى از، ءىسى كوپ اقشي قىستاۋى تۇرعان جەر دە كورىكتى. سىلدىراپ وزەن اعىپ جا­تىر، تاۋ ەتەگىندە مال جايىلىپ ءجۇر. ءبىزدى بۇل جەردە بوزامباي اۋ­ىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ايدار سەم­با­ەۆ پەن “كح ايتقازين” قو­جا­لىعىنىڭ يەسى ۆاسيلي ايتقازين قارسى الدى. ايدار سەمباەۆ ۇزاق جىلدار قۇ­قىق قورعاۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن، ۇلان اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمى باستىعىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولعان، پوليتسيا پودپولكوۆنيگى. سامبو كۇرەسىنەن سپورت شەبەرى، ءبىر­نەشە جىلدار بويى وبلىس قۇراما كو­مان­داسىنىڭ بەلدى مۇشەسى بولعان ازامات. سوڭعى ءۇش جارىم جىلدان بە­رى اۋىلدىق وكرۋگكە جەتەكشىلىك ەتۋدە. – قىزمەتكە توسەلىپ الدىم. بىزگە العاباس، اقجارتاس، قىزىلسۋ جانە بوزامباي اۋىلدارى كىرەدى. 131 قوجالىق بار، سونىڭ ىشىندە ىرىلەرى ۆاسيلي ايتقازيننىڭ جانە ماناس مۇقاشەۆتىڭ، سايابەك كا­دىربەكوۆتىڭ، ەرعالي شاعاتاەۆتىڭ شارۋاشى­لىقتارى. مال باسى جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى، بىلتىرعى قا­ھار­لى قىستان از-كەم شىعىنمەن شىق­تىق. سوندىقتان بيىل دا مال ازى­عىن جەتكىلىكتى مولشەردە ءاز­ىر­لەپ الدىق. كومىر، وتىن جەتكىلىكتى، – دەيدى اۋىل اكىمى. بوزامباي – بۇرىنعى اۋدان ور­تالىعى. الايدا وسىدان 13 جىل بۇرىن اۋدان ورتالىعى اۋىسقان سوڭ بوزامبايدىڭ باعى تايىپ، سانىنەن ايىرىلا باستاعانى شىندىق. قازىر دە قاڭىراپ تۇرعان ۇيلەر جەتكىلىكتى، مەكەمەلەر دە جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. جۇمىسسىزدىق ورىن العان سوڭ كوپ جۇرت قونىس اۋدارعان. – اۋىلدىڭ ءسانى مەن ءمانى كەت­كەنى راس. م. مۇزاپاروۆ اۋدان اكىمى بو­لىپ تۇرعان كەزدە وسىنداعى ءما­دە­نيەت ءۇيى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ، ءبىراز ۇيلەر سالىنعان. جاڭا اكىمى­مىز­گە راحمەت، بوزامبايداعى جاع­داي­دى كورگەن سوڭ كومەكتەسۋدى ۇي­عاردى. ماسەلەن، بۇرىنعى اۋدان­دىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءۇيىن اۋ­ىل­­دىق ۋچاسكەلىك اۋرۋحاناعا اي­نال­دىرۋ ءۇشىن قارجى بولەتىن بول­دى. اۋداندىق ستاتيستيكا ءۇيى ين­تەر­ناتقا، كىتاپحانا، بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبى دە ىسكە قوسىلماق. قازىر وندا ءبىر توپ بولسا، وڭدەۋ جۇمىستارى اياقتال­عان سوڭ ءتورت توپ جۇمىس ىستەمەك. دەمەك، جاڭادان جۇمىس ورىندارى اشىلماق، – دەيدى اۋىل اكىمى ا. سەمباەۆ. ۆاسيلي ايتقازين ءوز ىسىنە مى­عىم، از سويلەپ، كوپ تىڭداي­تىن ازامات ەكەن. ءوزى تۋرالى ساراڭ اڭگىمەلەپ، بىرگە قىزمەت ەتەتىندەر جايلى كوبىرەك مالىمەت بەردى. “اق­شي اتا-بابامىزدىڭ جەرى. اكەم ءومىر بويى مال باققان، ءوزىم دە ون جىل شوپاننىڭ قۇتتى تايا­عىن ۇستادىم. سول ەڭبەگىم زايا كەت­پەپتى، قوجالىق قۇرىپ العان سوڭ، ءار ماماندىقتىڭ باسىن قايىرۋعا تۋرا كەلدى. مەيىربان، بوتاقارا مال فەرمالارىندا 350 اسىل تۇ­قىم­دى ءىرى قارا، 200 باستاي جىل­قى، ەكى مىڭداي ۇساق مالىمىز بار. جىل­قىشى ايدىن توقسانوۆ، باقتاشى سەرىك شاكيموۆ، جۇباي­ىم، زووتەح­­نيك-سەلەكتسيونەر عاليا ايت­قازينا ۇنەمى جانىمنان تابى­لا­تىن، شارۋاشىلىقتىڭ ەكى اياعى­نان تىك تۇرۋىنا ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان جاندار. قىزىم التىناي قوجا­لىق­تا ەسەپشى. ۇلكەن قىزىم سالتانات ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءتورتىنشى كۋرسىندا ۇزدىك وقىپ، ءبىلىم الىپ جاتىر. ۇلىم داستان ءبىرىنشى سىنىپتا وقىسا دا قولى قالت ەتە قالعان كەزدە كومەكتەسۋگە نيەت تانىتادى. سوعان قاراعاندا ەڭبەك­سۇيگىش بولا ما دەگەن ءۇمىتىمىز بار. بىلتىر مال سوياتىن تسەحتى ىسكە قوسقامىز. اۋدانداعى بارلىق قوجالىق يەلەرى مەن جەكە مەنشىك يەلەرىنىڭ مال­دارىن تەگىن سويىپ بەرەمىز. كە­لەشەكتە جەر الىپ، جو­ڭىشقا، ەگىن ەكسەك دەگەن ويىمىز بار. قاريالارعا كومەكتەسىپ تۇرا­­مىز، – دەگەن ۆ. ايتقازيننىڭ سوزىنەن باسقالاردىڭ دا قامىن ويلايتىنىن اڭعاردىق. نان باعاسى تۇراقتى بوزامباي اۋىلىنداعى “نار­گيز” دەگەن ۇلكەن دامحاناعا كىردىك. مۇندا ىسكەر ازامات باۋىرجان قۇ­رىمباەۆ جۇبايى تۇرسىنمەن بىرگە ناۋبايحانا اشىپ قويعان. 650 گرام­مدىق ناننىڭ باعاسى تۇراق­تى، نەبارى 40 تەڭگە. ءدامحانادا توي، ءتۇرلى راسىمدەر ءوتىپ تۇرادى. ناۋ­باي­شىلار ل. پارۋۆەس، د. قۇس­­­­­­مانوۆا، ج. ومارحانوۆا ءوز ءىسىنىڭ ناعىز شەبەرلەرى. كۇنىنە 850 بولكە نان ءپىسىرىپ، جاقىن ماڭ­داعى ءتورت-بەس اۋىلعا ناندى تارا­تىپ بەرەدى ەكەن. بوزامبايداعى ور­تا مەكتەپكە بيىل “جول كار­تا­سى” بويىنشا كۇر­دەلى جوندەۋ جۇرگىزىلىپتى. مەكتەپتىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى مەڭگەرۋشىسى گۇلميرا ابدراحمانوۆا بەسىنشى سىنىپقا دەيىنگى بالالارعا بال، ءسۇتتىڭ تەگىن بەرىلەتىنىنەن حاباردار ەتتى. مەك­تەپ جانىنداعى ينتەر­ناتتا 28 با­لا تاربيەلەنىپ جاتىر. دەنە­شى­نىق­تىرۋ ءپانىنىڭ ۇستازدارى جاي­لاۋحان باۋىرجان مەن سەرىك جۇمابەك ۇلى ءىشى-سىرتى ايناداي جارقىراپ تۇرعان سپورت زالىندا بىرنەشە ۇيىرمەلەردىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن ايتتى. ۇلان اۋدانىنىڭ ەكى اۋىلدىق وكرۋ­گىندەگى جاعداي وسىنداي. بي­ىل­عى قىس بىلتىرعىدان دا قاتال، قا­ھارلى بولاتىنى جايلى اۋا رايىن زەرتتەۋشىلەر تىنىمسىز ايتىپ جا­تىر. دەمەك، مال ازىعى مەن وتىن، كومىردىڭ مول قورىن جاساپ الساق، ۇتىلمايتىنىمىز انىق. وڭداسىن ەلۋباي. شىعىس قازاقستان وبلىسى، ۇلان اۋدانى. ----------------------------- سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور.
سوڭعى جاڭالىقتار

تاريحي فينال

سپورت • كەشە

كەزەكتى بەلەس

پىكىر • كەشە

اسكەري توپوگراف

قوعام • كەشە

كەدەرگى فيلوسوفياسى

رۋحانيات • كەشە

ءبىزدىڭ ليۋي-كو

ونەر • كەشە

رۋح

سپورت • كەشە

تاۋ شاڭعىسىن قالايتىندار كوپ

قىسقى سپورت • كەشە

فينالدا جولى بولمادى

تەننيس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار