27 قازان، 2010

قاتارداعى قاھارمان

465 رەت كورسەتىلدى
ومىرگە كەلگەن ءار ادامنىڭ سوڭىنان جالىقپاي قۋىپ جۇرەتىن، ونىڭ السىرەگەن ءساتىن اڭديتىن، ءتۇبى الماي قويمايتىن ءبىر تاجال بار. ونىڭ اتى – اجال. وسى اجال جامبىل وبلىسى، قورداي اۋدانى، العا اۋىلىنىڭ ۇلكەن اقساقالى نازىكە قارا­مولداەۆتى 1994 جىلدىڭ 11 جەلتوقسانى كۇنى مەركە ساناتو­ري­ىندە قۋىپ جەتتى. 1928-1937 جىلدارداعى قۋعىن-ءسۇر­­گىندى كورىپ، ودان اۋپىرىمدەپ امان قالعان، ودان كەيىن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قان كەشۋ، قاساپ شايقاستارىن باستان كەشىرىپ، ءبىر اللانىڭ مەدەتىمەن ودان دا امان وتكەن ارداگەر قارت سارباز ءارى ۇلكەن جۇرەكتى ۇستاز وسى ارادا ءوزىنىڭ 85 جاسقا قاراعان شاعىندا، ءومىردىڭ قىزىعىن شۋاقتاپ، ۇرپاق­تىڭ قىزىعىن تاماشالاپ جۇرگەن ساتىندە ەشبىر اۋى­رىپ سىرقاماعان ىڭ-شىڭ­سىز قالپىندا ءسال عانا مىز­عىپ الۋ ءۇشىن ۇيىقتاپ كەتكەن ادامنىڭ كەيپىمەن ماڭگىلىككە كوز جۇمدى. “ساعاتتىڭ شىقىلداعى ەمەس ەرمەك، ءھاميشا ءومىر وتپەك ­– ول بىلدىرمەك. ءبىر مينۋت ءبىر كىسىنىڭ ومىرىنە ۇقساس، ءوتتى، ءولدى، تاعدىر جوق قايتا كەلمەك”، – دەگەن عوي اباي اتامىز. نازىكە قارامولداەۆ ءوز ومىرىندە اباي­دىڭ ولەڭدەرىن جانىنداي جاقسى كورگەن، قىرىق جىلدىق ۇستازدىق قىزمەتىندە اباي ولەڭدەرىن شاكىرتتەرىنە جالىقپاي جاتتاتۋ­مەن وتكەن، اۋەلى اللا دەپ، سونان كەيىن اباي دەپ ءومىر سۇرگەن ادام ەكەن. ولگەندە دە جاستىعىنىڭ باسىنان اباي ولەڭدەرى جازىلعان بلوكنوتى، سودان كەيىن ءوز ۇرپاقتارىنا ارناپ جازعان حاتى تابىلعان. وسىعان قاراپ-اق نازىكە اقساقالدىڭ اباي ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىنىڭ ماعىناسىن ۇعىپ قانا قويماي، ونىڭ فيلوسوفيالىق تۇڭعيىعى مەن داستۇرىنە مەيلىنشە بوي ۇرعاندىعىن، مىنا ءومىردىڭ وتكىنشى ەكەندى­گىن ۇعىپ، ونىڭ الدى-ارتىن بولجاپ جۇرەتىن وتە ۇقىپتى، ۇسىنىقتى ادام بولعاندىعىن اڭعارۋعا بولادى. حاتىندا اقساقال ءوزىنىڭ ازان شاقىرىپ قويعان شىن اتى-ءجونى نازارالى قۇلمانبەت بالاسى ەكەندىگىن جازىپ، “جامان ايتپاي جاقسى جوق” دە­گەندەي، ەگەر الدا-جالدا ولاي-بۇلاي بولىپ كەتەتىن بولسا، قابىرىنىڭ باسىنا شىن اتى-ءجونىن قوسا جازۋدى تابىستاعان ەكەن. كىم بىلەدى، ءومىردى مەيلىنشە جاقسى كورگەن، سول ءۇشىن كۇرەسكەن، ونىڭ مەيىلىنشە ماعىناعا تولى بولۋىن ۇرپاقتارىنا، شاكىرتتەرىنە جالىقپاي ۇندەۋمەن وتكەن اقساقال سوڭىنان قۋىپ كەلە جاتقان اجالدىڭ ەسىكتەن كىرەر ءساتىن سەزىنىپ ۇلگەردى مە، قايدام؟.. جوعارىداعى ءسوز اراسىندا ءبىز نازىكە اقساقالدىڭ 30-شى جىلعى اشتىق پەن 37-ءنىڭ قۋعىن-سۇرگىنىندەگى اجال تىرناعىنان امان قۇتىلعانىن ايتقان ەدىك. 41-ءدىڭ قا­­ھارلى كۇندەرىندە دە بۇل كىسىنىڭ نە ولىممەن بەتپە-بەت كەلگەن ساتتەرى از بولعان جوق. سونداعى وت كەشۋلەردە دە تالاي رەت اجال تىرناعىنان امان قالدى. سونىڭ ءبىر-ەكەۋى تۋرالى بايانداي كەتەيىك. نازىكە قارامولداەۆ سمولەنسك – روس­­لاۆل باعىتىن جاۋدان ازات ەتۋ شايقاسىنا قاتىسادى.  مۇنداعى ۇرىستاردان سوعىسۋشى ەكى جاقتان دا كوپ ادام شىعىن بولدى. ماسەلەن، تاريحي دەرەكتەر بويىنشا سمو­لەنسك باعىتىن ازات ەتۋ جونىندەگى وپەرا­تسيا­عا كەڭەس جاعىنان 1،2 ميلليون ادام قاتى­سىپ، ونىڭ 107 مىڭنان استامى قازا تاپتى جانە تۇتقىنعا الىندى، 350 مىڭنان استامى جارالى بولدى. ال نەمىس جاعىنان 850 مىڭ­نان استام ادام قاتىسىپ، 250 مىڭى وققا ۇشىپ، جارالاندى. “قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا، اجالدى ولەدى”، دەگەندەي نازىكە اعا­مىز جان بەرىپ، جان الىسقان بۇل ۇرىس­تاردان دا امان ءوتتى. وسى ارادا جاۋىنگەر باستان كەشىرگەن مىنا ءبىر جايدى بايانداي كەتەيىك. ءوزى مۇسىلمان بالاسى بولعاندىقتان، ءارى جاستايىنان باسىنان قاۋىپ-قاتەرلەردى كوپ وتكىزىپ جۇرگەندىكتەن كۇن سايىن ۇيىقتار الدىندا قۇدايعا جالبارىنىپ، ەلىنىڭ اماندىعىن، دەنىنىڭ ساۋلىعىن كۇبىرلەپ سۇراپ جاتادى ەكەن. قاسىنداعى ورىس جولداستارى ونىسىن ۇقپاي: “نە دەپ اندەتىپ جاتىرسىڭ، ايتساڭ قاتتىراق ايتپايسىڭ با؟” دەيتىن كورىنەدى. بىراق، قازاق ساربازى ءوزىنىڭ اللاعا سەنەتىندىگىن، كۇن سايىن ودان مەدەت تىلەيتىندىگىن، ماقساتى ءبىر بولسا دا ءدىنى ءبو­­­لەك دوستارىنان جاسىرادى. ويتكەنى، ءتۇ­سىن­بەستىك پايدا بولۋى دا مۇمكىن ەدى. ءبىر ءتۇنى كەزەكتى شايقاستان كەيىن ابدەن شارشاعان بۇلار ورمان جيەگىنىڭ اشىق الاڭقايىنداعى جالعىز ەمەننىڭ تۇبىندە 4-5 جاۋىنگەرمەن بىرگە ۇيىقتاپ جاتادى. سوندا: ء“وي، نەعىپ جاتىرسىڭ؟ تەز تۇر!” دەگەن داۋىستى ەستىپ، باسىن كوتەرىپ الادى. جان-جاعىنا قاراسا، اعاش تۇبىندە بىرگە تۇنەپ جاتقان جول­داس­تارىنان باسقا كوزگە ەشكىم شالىنبايدى. ءارى بۇعان مۇنداي ءسوزدى ايتا قوياتىنداي ماڭايىندا وزىنەن باسقا قازاق تا جوق. سودان جاي ەلەس بولار دەپ قايتادان قالعۋعا كوشەدى. وسى ساتتە تاعى دا بىرەۋ قۇلاعىنا: “تەز تۇر دا، سۋعا بار”، دەپ اپ-انىق سىبىرلايدى. قايتادان سەلت ەتىپ ويانىپ كەتەدى. اسپان الاكەۋىمدەنە باستاعان تاڭ الدىنداعى ءسات ەكەن. “قوي، بۇل بەكەر دىبىس بولمادى. الدە اكە-شەشەم ايان بەرىپ جاتىر ما ەكەن؟!” دەپ ويلايدى. ونىڭ ۇستىنە ءوزىنىڭ شولدەڭكىرەپ جاتقاندىعىن سەزىنەدى دە نە دە بولسا ورنىمنان قوزعالاي­ىن دەگەن ويمەن اۋدەم جەردەگى بۇتا-بۇتانى قۋالاپ، سىلدىراي اعىپ جاتقان بۇلاق سۋىنا ورنىنان تۇرماستان ەڭبەكتەگەن كۇيى جەتەدى. سۋدان قانىپ ءىشىپ، ارتىنا بۇرىلعانى سول ەدى، جاڭا عانا ءوزى جاتقان ەمەننىڭ تۇبىنە جاۋدىڭ اتقان ءبىر سناريادى ىشقىنىپ كە­­­لىپ بۇرق ەتىپ جارىلىپ، تە­­رەكتى توڭكەرىپ تاس­تاي­دى. وسىدان كەيىن-اق اينا­لانى ازان-قازان قىل­عان وق نوسەرى باستا­­لىپ جۇرە بەردى. بۇل نەمىستەردىڭ شابۋىلعا شىعار ال­دىن­­داعى ارە­كە­تى ەدى. اۋ­ىر ارتيللە­ريانىڭ كۇ­شى­مەن كۇرت باستالعان شا­بۋىلدان كوپ­تەگەن ادام شىعىن بو­لادى. مۇ­نىمەن ءبىر ەمەننىڭ استىندا بىرگە ۇيىقتاعان جاۋىنگەر­لەر­دىڭ بار­لىعى العاش­­قى سنا­رياد­تىڭ جارىلىسىنان-اق تۇگەلدەي وپات بولىپ كەت­كەندىگىن ۇرىس اياق­تال­عان سوڭ بارىپ ءبىر-اق بىلەدى. قازاق ساربازى نا­زى­كە قارامولداەۆ سوعىستا وسىنداي جاعدايلاردى كوپ باس­­تان كەشىپ، ەرلىكپەن شايقاسىپ، 1943 جىلعى قارسى شابۋىلداردىڭ بىرىندە قول-اياعىنان جارالى بولدى دا، ەكى ساۋساعىن مايدان دالاسىنا قال­دى­رىپ ەلىنە ورالدى. بەيبىت ەڭبەككە ارا­لاستى. جار ءسۇيىپ، توعىز بالا تاربيەلەپ ءوسىردى. جەتى پەرزەنتىنە جوعارى ءبىلىم اپەردى، ەكى بالاسى ورتا ارناۋلى وقۋ ورنىن ءبىتىردى. 1946 جىلى قوردايدىڭ قىزىلساي، سور­توبە اۋىلدارىندا، ال 1947 جىلدان باستاپ العا اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپكە ديرەكتور بولىپ تاعايىندالىپ، ءارى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ساباق بەردى. الما­تىداعى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستي­تۋتىن ءبىتىردى. ءوز اۋىلىندا تاپجىلماستان 1969 جىلى زەينەتكەرلىككە شىققانشا مەكتەپ باسقارىپ، ۇستازداردىڭ ۇستازى اتانىپ جۇمىس ىستەدى. العا اۋىلىنداعىلار نازىكە اقساقالدى ۇلكەن-كىشىسى بىردەي تەگىس قۇرمەتتەدى. ادام­گەرشىلىككە بەرىك، ىسىنە تازا، قاتال مىنەزىنە باس يەتىن. ويتكەنى، ۇستاز بۇكىل اۋىلعا ءتار­­­بيە كورسەتىپ، شاكىرتتەرى ءۇشىن جانىن سالدى. وسى ادام بولادى-اۋ دەگەن شاكىرتتەردى ال­ماتىعا ءوزى اپارىپ، وقۋعا سۇيرەدى. جالىقپاي اعاش ەكتىردى. شەكىسىپ قالعاندارىن تاتۋ­­لاستىردى. جاس وتباسىلاردىڭ ءتالىم-ءتار­بيە­سىنە دەيىن ارالاسىپ، ونەگە كورسەتىپ وتىردى. نازىكە اقساقالدىڭ شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى دالباي وماروۆ بۇگىندەرى العا اۋىلىنان ۇلكەن مەشىت اشىپ، ەلدى يماندىلىققا شا­قىرىپ، ساۋاپتى ءىس اتقارىپ جاتقان، ەل سىي­لاعان قادىرلى ازامات. ال ءابدىراحمان ما­ما­شەۆ جامبىل وبلىستىق ءبىلىم باسقارما­سىنىڭ باستىعى بولىپ ۇزاق جىل قىزمەت ات­­قارعان جان. پەداگوگيكا عى­لىم­دا­رىنىڭ دوكتورى ول نازىكە ۇستازى جاي­لى ەستەلىك­تەر جاريالاپ، كەيىنگى جاس­تارعا ءومىرىن ونەگە ەتىپ وتىرادى. نازىكە اقساقالدىڭ بالالارى اتا-انا تاربيەسىنە ساي بويلىپ ءوستى. بۇگىنگى تاڭدا ءومىردىڭ ءار سالا­­سىندا قوعامعا يگىلىكتى قىزمەت ەتۋ­دە. قىزدارىنىڭ ءبىرى بايان ءوزى تۋ­عان قورداي اۋدانىنداعى حالىقتى ەڭبەكپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار ءبولىمىن باسقارىپ، مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك سالاداعى ساياسا­تى­نىڭ جەرگىلىكتى جەردە دۇرىس ورىندالۋىنا، ەل جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا بارىنشا ۇلەس قوسۋدا. بالالارىنىڭ ءبىر­قاتارى اكە جولىن تاڭدادى. انالارى زامزە اجەيدى الاقان­دارىنا سالىپ، ايالاپ وتىر. – ءوزى دە ءوڭدى، بويشاڭ اكەمىز ءار نارسەگە ەستەتيكالىق تالعاممەن، ال ومىرگە ۇلكەن وي كوزىمەن قارايتىن. اباي ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىن حالىققا ۇلگى ەتىپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى. ۇستىنە شاڭ جۋىتپايتىن. بالالارىنان 30-دان استام نەمەرە، 15 شوبەرە كورىپ كەتتى. ءبىر ءتىسى تۇسپەستەن، بەلى بۇگىلمەستەن 85 جا­سىندا ەشبىر اۋىرىپ-سىرقاپ قينالماستان ءدۇ­نيەدەن ءوتتى، – دەيدى بۇل كۇندەرى قا­زاقستان ۇلتتىق بانكىندە باس مامان بولىپ جەمىستى قىزمەت ىستەپ جۇرگەن قىزدا­رىنىڭ ءبىرى باقىت نازىكەقىزى. جاراتۋشىنىڭ ءوزى “ساقتانساڭ ساقتاي­مىن” دەگەن عوي. ومىردە كوپ قاتەردى باستان كەشىر­گە­نىمەن، قيىندىقتىڭ ءبارىن قايىسپاي كوتە­رىپ، ءوزىن ساقتاي ءبىلۋ، ءومىردى ارداقتاي ءبىلۋ ار­قىلى سوڭىندا رۋلى ەلگە لايىق ۇر­پاق قال­دىرعان، قوعام ءۇشىن كوپتەگەن شاكىرت ءتار­بيە­­لەگ­ەن، ءسويتىپ، ءومىرىن ماعىناعا تولتى­رىپ، اي­نالاسىن گۇل-باقشاعا اينال­دىرعان قارت سار­باز­دىڭ، ۇلكەن جۇرەكتى ۇستازدىڭ ءجۇرىپ ءوت­كەن جو­­لى وسى­نىسىمەن ارداقتى دا ونەگەلى دەمەكپىز. سۇڭعات ءالىپباي. جامبىل وبلىسى، قورداي اۋدانى.
سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار