اۋقىمدى عىلىمي جيىن «ساۋتس-ويل» جشس, پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى جانە ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىمەن بىرلەسىپ ۇيىمداستىرىلدى. كونفەرەنتسيا ەلىمىزدىڭ گەولوگيا, مۇناي-گاز, ينجەنەريا جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالالارىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلايتىن ماڭىزدى عىلىمي الاڭعا اينالدى.
جيىنعا بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, عالىمدار, ينجەنەرلەر, گەولوگتەر, مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ماماندارى, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن وندىرىستىك كومپانيالار وكىلدەرى قاتىستى. كونفەرەنتسيانىڭ باستى ماقساتى – اكادەميك شاحماردان ەسەنوۆتىڭ قازاق گەولوگياسىنا قوسقان تاريحي ەڭبەگىن دارىپتەۋ, سونداي-اق قازىرگى گەولوگيالىق بارلاۋ ءىسىنىڭ جاڭا باعىتىن, يننوۆاتسيالىق ادىستەرىن, بولاشاقتاعى دامۋ كەلەشەگىن ايقىنداۋ بولدى.
پلەنارلىق ماجىلىسكە تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, «مۇناي-گاز كەشەنى ارداگەرلەرى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى, ۇعا اكادەميگى ۇزاقباي قارابالين توراعالىق ەتتى. ول كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋىندا شاحماردان ەسەنوۆ ەسىمى ەل گەولوگياسىنىڭ تۇتاس داۋىرىمەن ساباقتاس ەكەنىن, ال بۇگىنگى عىلىمي جيىن سول مەكتەپتىڭ جاڭا تاريحي كەزەڭدەگى جالعاسى بولعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ سوزىندە گەولوگيا سالاسىنداعى ساباقتاستىق, عىلىمي جاۋاپكەرشىلىك پەن ەلدىڭ تابيعي رەسۋرسىن ءتيىمدى يگەرۋ ماسەلەلەرى نەگىزگى وي رەتىندە كورىنىس تاپتى.
تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, «ساۋتس-ويل» جشس پرەزيدەنتى, ۇعا اكادەميگى سەرىكجان سەيتجانوۆ وتاندىق مۇناي-گاز سالاسىنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەرگە توقتالىپ, ەلىمىزدە ءداستۇرلى ەمەس كومىرسۋتەك رەسۋرستارىن, سونىڭ ىشىندە تاقتاتاس مۇنايىن زەرتتەۋ مەن يگەرۋ ءىسى ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە بولا باستاعانىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە گەولوگيا عىلىمى مەن ءوندىرىستىڭ ءوزارا بايلانىسى بۇرىنعىدان دا كۇشەيىپ, ناقتى تەحنولوگيالىق شەشىمدەرگە سۇيەنگەن جاڭا ىزدەنىستەر قاجەت.
ەلىمىزدە مۇناي-گاز سالاسىنىڭ دامۋى ونداعان جىل بويى ءداستۇرلى كەن ورىندارىن يگەرۋمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. بۇل كەن ورىندارى ەكونوميكانىڭ ءوسۋ نەگىزىنە اينالىپ, ونىڭ ونەركاسىپتىك الەۋەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا, ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىگىنىڭ نىعايۋىنا جول اشقانى دا ءسوزسىز. بۇگىندە جاڭا كەزەڭ تابالدىرىعىن اتتاماق نيەتتەمىز, ياعني رەسۋرس بازاسىن ەداۋىر كەڭەيتۋگە, تۇراقتى دامۋعا قوسىمشا مۇمكىندىك اشۋعا قابىلەتتى ءداستۇرلى ەمەس كومىرسۋتەك قورلارىن يگەرۋگە كوشۋ كەزەڭىن باستادىق.
تاقتاتاس مۇنايى – ەنەرگەتيكاداعى مۇمكىندىگى مول سالالاردىڭ ءبىرى ءارى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان كۇردەلى باعىتتاردىڭ بىرەگەيى. بۇل تەك ءوندىرۋدىڭ تىڭ تەحنولوگياسى عانا ەمەس, جەر قويناۋىن پايدالانۋعا مۇلدەم جاڭا, سالالىق تۇرعىدان وزگەشە ءتاسىل بولماق. ياعني زاماناۋي ينجەنەرلىك شەشىمدەردى, دەرەكتەردى تالداۋدىڭ تسيفرلىق ادىستەرىن, جوبالاردى كەشەندى باسقارۋدى ۇيلەستىرە وتىرىپ جۇزەگە اسادى. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە ءدال وسى تاقتاتاس جوبالارى تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالاردىڭ دامۋىنا, ينۆەستيتسيالاردىڭ كەلۋىنە, جاڭا وندىرىستىك تىزبەكتەردىڭ قالىپتاسۋىنا سەرپىن بەرەتىن نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشكە اينالىپ وتىر.
ال ەلىمىزدە بۇل باعىتتى دامىتۋ ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە ەكەنىن دە اتاپ وتكىم كەلەدى. ەڭ الدىمەن, اڭگىمە ەنەرگەتيكا سالاسىن ءارتاراپتاندىرۋ مەن ەلدىڭ رەسۋرستىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋدا بولىپ وتىر. تاقتاتاس قاباتتارىن يگەرۋ بۇرىن قولجەتىمسىز بولىپ كەلگەن كومىرسۋتەك قورلارىن ءوندىرىس اينالىمىنا ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا, مۇناي ءوندىرۋ سالاسىنىڭ يگەرىلۋ مەرزىمىن ۇزارتۋعا, ءداستۇرلى كەن ورىندارىنىڭ سارقىلۋىنا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋعا جول اشادى.
ەكونوميكالىق اسەرى دە كەم ەمەس. تاقتاتاس مۇنايى سالاسىنداعى جوبالار گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىسىنا, بۇرعىلاۋعا, ينفراقۇرىلىمعا ءارى جوعارى تەحنولوگيالىق جابدىقتارعا قوماقتى ينۆەستيتسيانى قاجەت ەتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە زاماناۋي ينجەنەرلىك شەشىمدەرگە سۇرانىس قالىپتاستىرىپ, قىزمەت كورسەتۋ كومپانيالارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ, وندىرىستىك كاسىپورىنداردىڭ دامۋىن ىنتالاندىرادى. ناتيجەسىندە, بۇكىل ەكونوميكا ءۇشىن مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەرى قالىپتاسادى, دەمەك ماشينا جاساۋ مەن لوگيستيكادان باستاپ, ءبىلىم بەرۋ جانە كادر دايارلاۋ جۇيەسىنە دەيىن ىلگەرىلەيدى.
ءبىز جاڭا سالا دامۋىنىڭ الەۋمەتتىك ولشەمىنە ەرەكشە نازار اۋدارامىز. ءاربىر ءىرى ەنەرگەتيكالىق جوبا – جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى, ماماندار بىلىكتىلىگىنىڭ ارتۋى, سونداي-اق جوبالار جۇزەگە اسىرىلاتىن وڭىرلەردە حالىق تابىسىنىڭ ءوسۋى دەگەندى بىلدىرەدى. زاماناۋي وندىرىستەردىڭ اينالاسىندا جاڭا ينفراقۇرىلىمدىق نىساندار قالىپتاسىپ, الەۋمەتتىك سالا داميدى, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى جاقسارادى.
«ساۋتس-ويل» كومپانياسى قوعام مەن مەملەكەت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن تەرەڭ تۇسىنەدى. سونىمەن قاتار دامۋ قاعيداتتارىن دا دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. كومپانيا تەك وندىرىستىك كورسەتكىشتەرگە عانا ەمەس, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە, الەۋمەتتىك قولداۋعا, قىزمەتتىڭ اشىقتىعىنا دا ايىرىقشا ءمان بەرەدى. تاقتاتاس مۇنايىن يگەرۋ بارىسىندا ەكولوگيالىق ستاندارتتاردى قاتاڭ ساقتاۋ قاجەت ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. دەگەنمەن زاماناۋي تەحنولوگيالار قورشاعان ورتاعا كەلتىرەتىن اسەردى ەداۋىر ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنى كوڭىل كونشىتەدى. ياعني سۋ تۇتىنۋىن قىسقارتۋعا, كومىرتەك ءىزىن تومەندەتۋگە, رەسۋرستاردى پايدالانۋدى وڭتايلاندىرۋعا جاعداي جاساۋعا بولادى. ءبىز ەكولوگيالىق قۇرامداستى شەكتەۋ رەتىندە عانا ەمەس, ءتيىمدى ءارى ۇزاقمەرزىمدى بيزنەستىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى رەتىندە قاراستىرامىز.
«ساۋتس-ويل» كومپانياسى ءۇشىن تاقتاتاس مۇنايى باعىتى مۇناي-گاز سالاسىنداعى كوپجىلدىق تاجىريبەنىڭ زاڭدى جالعاسىنا اينالادى. جۇرگىزىلگەن گەولوگيالىق بارلاۋ زەرتتەۋلەرى, گەولوگيالىق ۇلگىلەردى جاساۋ جانە العاشقى تاجىريبەلىك جوبالار وڭتۇستىك تورعاي باسسەينىندەگى تاقتاتاس قاباتتارىنىڭ جوعارى الەۋەتىن راستادى.
تاقتاتاس مۇنايىنىڭ العاشقى قورلارىن مەملەكەتتىك بالانسقا قويۋ تەك ءبىزدىڭ كومپانيا ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل سالا ءۇشىن ماڭىزدى. بۇل وقيعا ءىس جۇزىندە ەلىمىزدىڭ مۇناي ءوندىرۋ تاريحىندا ەلەۋلى وندىرىستىك باعىتتىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز قالادى. ءبىر بۇل باعىتتى ەلدىڭ ەنەرگەتيكا سەكتورىن تۇراقتى دامىتۋعا, وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە, زاماناۋي وندىرىستىك مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيا رەتىندە قاراستىرامىز.
تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋدىڭ دامۋى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق وسىمىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ, الەمدىك ەنەرگەتيكالىق نارىقتاعى ۇستانىمىن نىعايتىپ, يننوۆاتسيالىق ونەركاسىپتىك ورتانىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى. ال ءوز كەزەگىندە, «ساۋتس-ويل» كومپانياسىنىڭ تاجىريبەسى ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق سالاسىنىڭ ودان ءارى دامۋى-نا پايدالى بولادى دەپ ۇمىتتەنەدى.
ءىس-شاراعا پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىسى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى احمەتجان ەسىموۆ, ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى ەرلان اقباروۆ, «Kazenergy» قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى بولات اقشولاقوۆ, ۇلتتىق عىلىم اكادە-مياسى, گەولوگيالىق ينستيتۋتتار, مۇناي-گاز كومپانيالارى جانە كاسىبي بىرلەستىكتەر وكىلدەرىنىڭ قاتىسقانى ونىڭ مارتەبەسىن ءتىپتى ارتتىرا ءتۇستى.
جيىن بارىسىندا شاحماردان ەسەنوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ارنالعان دەرەكتى فيلم كورسەتىلىپ, اكادەميكتىڭ ەل عىلىمىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى تۋرالى ايتىلدى. ماقسۇتبەك شاحماردان ۇلى ەسەنوۆتىڭ قاتىسۋى كونفەرەنتسياعا ەرەكشە رۋحاني ءمان بەردى. ول اكە مۇراسىنىڭ ەڭ باستى وزەگى ەلگە قىزمەت ەتۋ, عىلىمعا ادالدىق, جاس ۇرپاققا سەنىم ارتۋ ەكەنىن جەتكىزگەندەي اسەر قالدىردى.
كونفەرەنتسيانىڭ عىلىمي مازمۇنىندا ەرەكشە ورىن العان باعىت – ەلىمىزدە تاقتاتاس مۇنايىن زەرتتەۋ جانە ءوندىرۋ كەلەشەگى تۋرالى بولدى. بۇل تاقىرىپتىڭ جەكە فيلممەن, ارنايى باياندامالارمەن جانە تەحنولوگيالىق تالقىلاۋلارمەن قامتىلۋى ەلىمىزدە سلانەتس مۇنايى باعىتىنىڭ جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىن كورسەتتى. بۇعان دەيىن تاقتاتاس مۇنايى كوبىنە اقش پەن قىتاي تاجىريبەسىمەن بايلانىستىرىلىپ كەلسە, ەندى ەلىمىز دە وسى كۇردەلى ءارى كەلەشەگى مول باعىتتا عىلىمي-وندىرىستىك ىزدەنىسىن باستادى.
پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, اكادەميك اسقار جۇمادىلداەۆتىڭ كونفەرەنتسياعا قاتىسۋى دا جيىننىڭ عىلىمي سالماعىن ارتتىرا تۇسكەنى انىق. ول ەلىمىزدە تاقتاتاس مۇنايىن زەرتتەۋ جانە ءوندىرۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارىپ, بۇل باعىتتىڭ عىلىم ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشاتىنىن اتاپ ءوتتى. ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى باقىتجان جۇماعۇلوۆ «قازاقستاندا تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋ پەرسپەكتيۆالارى» تاقىرىبىنداعى بايانداماسىندا بۇل باعىتتىڭ ەلىمىز ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالىق مۇمكىندىك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ بايانداماسىنىڭ نەگىزگى وزەگى – قازاقستان گەولوگياسى ءداستۇرلى كەن ورىندارىن زەرتتەۋمەن شەكتەلمەي, كۇردەلى قۇرىلىمدى, وتكىزگىشتىگى تومەن جانە ءداستۇرلى ەمەس كومىرسۋتەك قاباتتارىن يگەرۋگە كوشۋگە ءتيىس دەگەن ويعا سايادى. بۇل – عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ توعىسقان جەرىندە عانا شەشىلەتىن كۇردەلى مىندەت.
«ساۋتس-ويل» جشس گەولوگيا جانە كەن ورىندارىن يگەرۋ جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى شايحان مۇحامەتراحيموۆ «تاقتاتاس مۇنايى: سىن-قاتەرلەر مەن شەشىمدەر» اتتى بايانداماسىندا سلانەتس مۇنايىن ءوندىرۋدىڭ تەحنولوگيالىق كۇردەلىلىگىنە نازار اۋداردى. بايانداما مازمۇنىندا تاقتاتاس قاباتتارىنىڭ گەولوگيالىق ەرەكشەلىگى, وتكىزگىشتىگى تومەن كوللەكتورلاردى ءتيىمدى يگەرۋ, قاباتتى گيدروجارۋ, كولدەنەڭ بۇرعىلاۋ, گەومەحانيكالىق مودەلدەۋ جانە وندىرىستىك تاۋەكەلدەردى باسقارۋ ماسەلەلەرى كوتەرىلدى. بۇل باعىتتا تەك مۇنايشىنىڭ ەمەس, گەولوگتىڭ, ينجەنەردىڭ, تسيفرلىق مودەلدەۋشىنىڭ جانە ەكولوگتىڭ بىرلەسكەن ەڭبەگى قاجەت ەكەنى ايقىندالدى.
«Carrie Technology Holding Limited» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى جەنتسي تسزيان «ساۋتس-ويل» جشس كەلىسىمشارتتىق اۋماعىندا تاقتاتاس مۇنايىن بارلاۋ جانە يگەرۋدىڭ پروگرەسى مەن الەۋەتى تۋرالى بايانداما جاسادى. ونىڭ بايانداماسىندا حالىقارالىق تاجىريبە, تەحنولوگيالىق بەيىمدەۋ جانە ناقتى گەولوگيالىق اۋماقتا سلانەتس مۇنايىن يگەرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى ءسوز بولدى. بۇل بايانداما قازاقستانداعى تاقتاتاس مۇنايىن يگەرۋ ءىسىنىڭ تەك تەوريالىق تالقىلاۋ دەڭگەيىندە ەمەس, ناقتى كەلىسىمشارتتىق اۋماقتاردا عىلىمي-وندىرىستىك نەگىزدە قاراستىرىلىپ جاتقانىن كورسەتتى.
تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋ – وڭاي يگەرىلەتىن رەسۋرس ەمەس. ول تەرەڭ گەولوگيالىق تالداۋدى, زاماناۋي سەيسميكالىق زەرتتەۋلەردى, جىنىستاردىڭ كەۋەكتىلىگى مەن وتكىزگىشتىگىن ءدال باعالاۋدى, قابات قىسىمىن, ورگانيكالىق زاتتاردىڭ جەتىلۋ دەڭگەيىن جانە مۇنايدىڭ ميگراتسيالىق ەرەكشەلىكتەرىن كەشەندى زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى. كونفەرەنتسيادا ايتىلعان ويلاردان بايقالعانداي, ەلىمىزدە بۇل باعىتتىڭ بولاشاعى, ەڭ الدىمەن عىلىمي دالدىككە, وندىرىستىك تاجىريبەگە, حالىقارالىق تەحنولوگيالىق ارىپتەستىككە جانە كادرلىق الەۋەتكە بايلانىستى.
الداعى جىلدارى تاقتاتاس مۇنايىن زەرتتەۋ ەلىمىز ءۇشىن گەولوگيالىق بارلاۋدىڭ جاڭا بەلەسىنە اينالۋى مۇمكىن. ەگەر بۇل باعىتتا جۇيەلى عىلىمي زەرتتەۋلەر, پيلوتتىق وندىرىستىك سىناقتار, زاماناۋي بۇرعىلاۋ تەحنولوگيالارى جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك تالاپتارى قاتار دامىتىلسا, ەلىمىزدە ءداستۇرلى ەمەس كومىرسۋتەك رەسۋرستارىن يگەرۋدىڭ جاڭا مەكتەبى قالىپتاسادى. بۇل ۇدەرىس قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتىپ, مۇناي-گاز سالاسىنىڭ عىلىمي-ينجەنەرلىك دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى.
عىلىمي جيىندا اكادەميك ەلەونورا سەيتمۇراتوۆا «ش.ەسەنوۆ – قازاقستان گەولوگتەرىنىڭ جۇلدىزدى بۋىنىنىڭ جارقىن وكىلى» اتتى بايانداما جاساپ, شاحماردان ەسەنوۆتىڭ تۇلعالىق جانە عىلىمي بولمىسىن تەرەڭ اشتى. ونىڭ بايانداماسىندا ش.ەسەنوۆ ەسىمى تەك جەكە عالىمنىڭ عانا ەمەس, قازاق گەولوگياسىنىڭ ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ سيمۆولى رەتىندە سيپاتتالدى. بۇل وي كونفەرەنتسيانىڭ رۋحاني مازمۇنىن تەرەڭدەتە ءتۇستى.
ش.ەسەنوۆ اتىنداعى قور وكىلى يرينا گريششەنكو «ارمانداردى قولداۋ, مۇمكىندىكتەر جاساۋ: شاحماردان ەسەنوۆ قورىنىڭ تاريحى مەن جەتىستىكتەرى» اتتى بايانداماسىندا جاس عالىمدار مەن تالانتتى جاستاردى قولداۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. اتالعان بايانداما ەسەنوۆ مۇراسىنىڭ بۇگىنگى كۇنى ءبىلىم, عىلىم جانە جاستاردىڭ كاسىبي ءوسۋى ارقىلى جالعاسىپ جاتقانىن كورسەتتى.
كونفەرەنتسيانىڭ سەكتسيالىق ماجىلىستەرىندە دە تاقتاتاس مۇنايىنا جاقىن عىلىمي ماسەلەلەر كەڭىنەن تالقىلاندى. ءبىرىنشى سەكتسيادا كومىرسۋتەك شيكىزاتى كەن ورىندارىن ىزدەۋ, بارلاۋ جانە يگەرۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلدى. مانسيا باباشەۆا مەن ارۋجان ماقسۇتوۆا بيتۋمدى جىنىستار مەن تابيعي بيتۋم كەن ورىندارىن يگەرۋ جولدارى تۋرالى بايانداپ, ءداستۇرلى ەمەس كومىرسۋتەك كوزدەرىنىڭ ماڭىزىن اشتى. بۇل تاقىرىپ سلانەتس مۇنايى باعىتىمەن مازمۇنداس بولىپ, ەلىمىزدەگى كۇردەلى كومىرسۋتەك رەسۋرستارىن يگەرۋ قاجەتتىگىن كورسەتتى.
اسقار سىزدىقوۆ جاڭا گەولوگيالىق بارلاۋدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق ارحيتەكتۋراسى جونىندە ءسوز قوزعاپ, ىرگەلى گەولوگيا, عىلىمي مەكتەپ جانە بولاشاق اشىلىمدارعا جول اشاتىن ورتا قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىن كوتەردى. بۇل وي تاقتاتاس مۇنايىن يگەرۋ ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى, سەبەبى مۇنداي كۇردەلى رەسۋرستاردى يگەرۋ كەزدەيسوق شەشىممەن ەمەس, مىقتى عىلىمي مەكتەپ پەن زاماناۋي زەرتتەۋ ينفراقۇرىلىمىنا سۇيەنۋگە ءتيىس.
گۇلمادينا امانگەلديەۆا وڭتۇستىك تورعاي باسسەينىنىڭ ريفتتىك تەكتونيكاسى مەن كومىرسۋتەك شوعىرلارىنىڭ ورنالاسۋ زاڭدىلىقتارىنا توقتالسا, اقمارال دەمەۋوۆا ارىسقۇم ويىسىنىڭ مەزوزوي شوگىندىلەرىنىڭ مۇناي-گاز ءتۇزۋ الەۋەتىن باعالاۋ ماسەلەسىن قاراستىردى. بۇل باياندامالار تاقتاتاس مۇنايى مەن باسقا دا كومىرسۋتەك رەسۋرستارىن عىلىمي تۇرعىدان بولجاۋ ءۇشىن باسسەيندىك تالداۋدىڭ, تەكتونيكالىق قۇرىلىمنىڭ, گەوحيميالىق باعالاۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن كورسەتتى.
ارايبەك جيەنعاليەۆ پەن دۋلات اجعاليەۆ گيس-مودەلدەر مەن گەولوگيالىق بارلاۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى بايانداماسىندا كاسپي وڭىرىنەن ارال جانە ءامۋداريا باسسەيندەرىنە دەيىنگى كەڭىستىكتە تسيفرلىق مودەلدەۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. بۇل تاقىرىپ قازىرگى گەولوگياداعى باستى ءۇردىستى – دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن شەشىم قابىلداۋ مەن كەڭىستىكتىك تالداۋ ادىستەرىنىڭ كۇشەيۋىن ايقىندادى.
جاننا بايمۇرزاەۆا جوعارى مينەرالدانۋ جاعدايىنداعى كەرندەردە پوليمەرلىك سۋ ايداۋ ماسەلەسىن قاراستىردى. بۇل بايانداما كومىرسۋتەك كەن ورىندارىن ءتيىمدى يگەرۋ ءۇشىن قاباتقا اسەر ەتۋ ادىستەرىن عىلىمي تۇرعىدان جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن كورسەتتى. ال سەرىك يسەنوۆ سەيسميكالىق بارلاۋ زەرتتەۋلەرىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى جەرگىلىكتى ىزدەۋ نىساندارىن بولجاۋ ماسەلەسىنە توقتالىپ, مۇناي-گاز بارلاۋىنداعى دالدىك پەن تەحنولوگيالىق جاڭارۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.
ەكىنشى سەكتسيادا ەلىمىزدىڭ گەولوگياسى, تەكتونيكاسى جانە مەتاللوگەنياسى ماسەلەلەرى تالقىلاندى. گەروي جولتاەۆ پەن حايرلى ءابىلحاسىموۆ سولتۇستىك تورعاي باسسەينىنىڭ تەرەڭ قۇرىلىمى مەن مۇناي-گازدىلىق كەلەشەگىن قاراستىردى. بۇل باعىتتار قازاقستاننىڭ تەرەڭ قاباتتارىنداعى كومىرسۋتەك الەۋەتىن قايتا باعالاۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى.
ۆياچەسلاۆ جەمچۋجنيكوۆ پەن ايزادا دوسان تەرەڭ گوريزونتتارداعى كاربوناتتى قاباتتاردىڭ گەولوگيالىق بارلاۋداعى ءرولىن تالقىلاسا, ساۋلە ۋۆاكوۆا قاتىسقان باياندامادا سەيسميكالىق گەومورفولوگيا مەن فليۋۆيالدىق تۇزاقتاردى ىزدەۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. مۇنداي زەرتتەۋلەر تاقتاتاس مۇنايىن يگەرۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى, سەبەبى ءداستۇرلى ەمەس رەسۋرستاردى انىقتاۋ كوبىنە كۇردەلى گەولوگيالىق ينتەرپرەتاتسياعا سۇيەنەدى.
ايدانا ساعىنباەۆا FZI جانە IPSOM نەگىزىندە فاتسيالاردى ءبولۋ, پەتروفيزيكا مەن ماشينالىق وقىتۋدى گەومودەلگە بىرىكتىرۋ تۋرالى باياندادى. بۇل قازىرگى گەولوگيادا جاساندى ينتەللەكت پەن دەرەكتەردى وڭدەۋ ادىستەرىنىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتتى. تاقتاتاس مۇنايى سياقتى كۇردەلى قاباتتاردى يگەرۋدە ءدال وسىنداي تسيفرلىق شەشىمدەر شەشۋشى ءرول اتقارادى.
ءۇشىنشى سەكتسيادا زاماناۋي ىزدەۋ, بارلاۋ جانە يگەرۋ تەحنولوگيالارى تالقىلاندى. جالعاس يمانباەۆ مۇناي جانە گاز ۇڭعىمالارىن ءتيىمدى يگەرۋ تاسىلدەرىنە توقتالسا, ءاليا ەبراشەۆا مەن ايجان ومىربەكوۆا بيتۋمقۇرامدى جىنىستاردى بارلاۋ مەن وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن قاراستىردى. بۇل باياندامالار ەلىمىزدەگى كۇردەلى كومىرسۋتەك رەسۋرستارىن يگەرۋدىڭ عىلىمي جانە وندىرىستىك ماڭىزىن تولىقتىرا ءتۇستى.
تورەعالي مۇرىنوۆ كومىرسۋتەكتەردى ىزدەۋ مەن بارلاۋدا سۋباتومدىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ جونىندە بايانداپ, گەولوگيالىق بارلاۋدا تىڭ ادىستەردىڭ قاجەتتىگىن كورسەتتى. رانيدا تولەۋباەۆا تومەن وتكىزگىشتى كوللەكتورلارداعى كەۋەكتى كەڭىستىكتى كوپماسشتابتى تالداۋ تۋرالى ايتىپ, ميكروسكوپيالىق زەرتتەۋدەن تسيفرلىق فيلتراتسيا مودەلىنە دەيىنگى كەشەندى ءتاسىلدىڭ ماڭىزىن ايقىندادى. اتالعان تاقىرىپ سلانەتس مۇنايى ءۇشىن اسا وزەكتى, ويتكەنى وتكىزگىشتىگى تومەن قاباتتاردى تۇسىنبەي جاتىپ, ولاردى ءتيىمدى يگەرۋ مۇمكىن ەمەس.
ايتبەك احمەتجانوۆ پەن ايزادا دوسان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زاماناۋي پايدالى قازبالاردى ىزدەۋ مەن بارلاۋ ادىستەرىنە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدەگى رولىنە توقتالدى. بايانداما عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ءوندىرىس سۇرانىسىنا ساي جاڭارۋى قاجەت ەكەنىن كورسەتتى. ال نۇرلان ۋرازاليەۆ پەن ايبەك سارسەنباەۆ كولدەنەڭ بۇرعىلاۋ ماسەلەسىن قاراستىردى. كولدەنەڭ بۇرعىلاۋ – تاقتاتاس مۇنايىن يگەرۋدەگى ەڭ ماڭىزدى تەحنولوگيالاردىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, بۇل بايانداما كونفەرەنتسيانىڭ نەگىزگى تاقىرىبىمەن ۇندەس.
«Cure Land» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى باولين ليۋ قاباتتى گيدروجارۋ جوبالاۋ ماسەلەسىن باياندادى. بۇل تەحنولوگيا تاقتاتاس مۇنايىن وندىرۋدە الەمدىك تاجىريبەدە كەڭىنەن قولدانىلاتىن شەشىمدەردىڭ ءبىرى سانالادى. كونفەرەنتسيادا وسى تاقىرىپتىڭ كوتەرىلۋى ەلىمىزدە سلانەتس مۇنايىن يگەرۋ ءۇشىن قاجەتتى تەحنولوگيالىق بازا مەن حالىقارالىق تاجىريبەنى زەردەلەۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى.
شىمكەنتتە وتكەن بۇل عىلىمي باسقوسۋ اكادەميك شاحماردان ەسەنوۆتىڭ مۇراسىن قۇرمەتتەۋمەن قاتار, قازاقستان گەولوگياسىنىڭ جاڭا دامۋ كەزەڭىن ايقىنداعان مازمۇندى الاڭ بولدى. اسىرەسە تاقتاتاس مۇنايى ماسەلەسىنىڭ كەڭىنەن تالقىلانۋى ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسىندا جاڭا مۇمكىندىكتەرگە بەت بۇرىپ وتىرعانىن كورسەتتى. بۇل باعىتتا الداعى ۋاقىتتا عىلىمي زەرتتەۋ, تاجىريبەلىك سىناق, وندىرىستىك ەنگىزۋ جانە حالىقارالىق ارىپتەستىك قاتار دامۋعا ءتيىس.
اكادەميك ش.ەسەنوۆتىڭ ءومىر جولى – عىلىمعا, ەلگە, بولاشاققا قىزمەت ەتۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى. بۇگىندە قازاقستان گەولوگياسى وسىناۋ عىلىمي مۇرانى جالعاستىرا وتىرىپ, جاڭا تەحنولوگياعا, ءداستۇرلى ەمەس رەسۋرستاردى يگەرۋگە, ۇلتتىق ينجەنەرلىك الەۋەتتى كۇشەيتۋگە بەت الدى. تاقتاتاس مۇنايى سالاسىنداعى ىزدەنىستەر وسى جولداعى ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى بولماق. كونفەرەنتسيا قورىتىندىسى گەولوگيا عىلىمىنا, مۇناي-گاز وندىرىسىنە جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىككە تىڭ سەرپىن بەرەتىنى ءسوزسىز.
ءالىمجان قۇرتاەۆ,
ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسى وڭتۇستىك وڭىرلىك فيليالىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
