– ءاليا قۇسايىنقىزى, اڭگىمەمىزدى پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ قورىنان باستاساق. بۇگىندە ارحيۆ قورىندا قانداي قۇجاتتار بار؟
– قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ ارحيۆتە 800-دەن استام قور بار. ناقتىراق ايتقاندا, 1,5 ميلليوننان استام ارحيۆتىك ساقتاۋ بىرلىگىن, الماتى قالاسىندا 28 كم, استانا قالاسىندا 43 كم ارحيۆ ستەللاجىن قۇرايدى. بۇلار – حح عاسىردىڭ قوعامدىق-ساياسي تاريحىنان سىر شەرتەتىن قۇجاتتار جانە 1991 جىلدان بەرگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قۇجاتتىق مۇراسى. سونداي-اق 2022–2023 جىلدارى حح عاسىردىڭ قاسىرەتتى كەزەڭدەرىنە قاتىستى ارحيۆ قورلارى قابىلداندى. قابىلدانعان تاريحي دەرەكتەر كولەمى ارحيۆىمىزدە سوڭعى ءجۇز جىل بويى جيناقتالعان بارلىق قۇجاتتىڭ كولەمىنەن اسىپ ءتۇستى.
– تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋى ارحيۆ سالاسىنا قانداي جاڭا مۇمكىندىك اكەلدى؟
– تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى بارلىق سالاعا قارقىندى ىقپال ەتىپ, دامۋدىڭ جاڭا كوكجيەگىن اشىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە پرەزيدەنت ارحيۆىنە دە تىڭ مۇمكىندىكتەر مەن جاڭا سەرپىن بەردى. تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى دەرەكتەردى ساقتاپ قانا قويماي, ولاردى يگىلىك پەن قۇندىلىقتىڭ قاينار كوزىنە اينالدىراتىن ەكوجۇيە قالىپتاستىردى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ استانادا وتكەن «Digital Bridge 2023» حالىقارالىق تەحنولوگيالىق فورۋمىندا ايتقانىنداي, ءبىر كەزدەرى ەلەكتر جارىعى مەن ينتەرنەتتى ويلاپ تابۋ تىرشىلىگىمىزدى قالاي تۇبەگەيلى وزگەرتسە, جاساندى ينتەللەكتىنىڭ جولعا قويىلۋى دا ءدال سولاي ىقپال ەتتى.
بيىل تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى بولىپ جاريالانۋى دا ەلىمىزدىڭ جاھاندىق تسيفرلىق كەڭىستىكتەگى ۇستانىمىن نىعايتۋعا جول اشتى. سونداي-اق جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ ارقىلى مەملەكەت ازاماتتاردىڭ تسيفرلىق قۇقىقتارىن, تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ جانە ولاردى قۇرمەتتەۋ مىندەتتەمەسىن جوعارى دەڭگەيدە بەكىتتى. مەملەكەت دامۋىنداعى مۇنداي ماڭىزدى قادام تەك زاڭنامالىق جاڭالىق قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ دامۋ باعىتىن ايقىندايتىن ستراتەگيالىق شەشىم جانە ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا تسيفرلاندىرۋدىڭ باسىمدىعىن بەكىتەتىن دەكلاراتسيا سانالادى. مەملەكەتتىڭ وسىنداي اۋقىمدى ءىس-شارالارى تۇجىرىمدامالىق سۇيەمەلدەۋگە, ستراتەگيالىق جوسپارلاۋعا قولايلى نەگىز قالىپتاستىرىپ, سونىڭ ىشىندە ارحيۆ سالاسىنىڭ دامۋىنا دا ءتيىمدى باعىت بەرىپ وتىر.
– ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنىڭ تسيفرلىق ءارحيۆتىڭ جاڭا قۇرالدارى مەن ءادىسناماسىن ازىرلەۋگە تىكەلەي قاتىسۋى قانداي وزگەرىستەرگە جول اشادى؟
– وتاندىق ارحيۆتەردىڭ دامۋ مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ جولدارىن ىزدەۋى جۇمىس ادىستەرىن قايتا زەردەلەۋگە نەگىز بولادى. بۇل ۇدەرىس ارحيۆشىلەردىڭ تسيفرلىق داۋىردەگى ارحيۆ ءىسىنىڭ جاڭا قۇرالدارى مەن ءادىسناماسىن ازىرلەۋگە تىكەلەي اتسالىسۋىمەن بايلانىستى. مەنىڭ ويىمشا, ءدال وسى ۇستانىم بۇگىن استانادا وتەتىن III حالىقارالىق ارحيۆشىلەر كونگرەسى – «Digital Archive EXPO» (DA-EXPO) فورۋمىنىڭ وزەگىنە اينالادى.
تسيفرلىق قوعامنىڭ جاڭا كەلبەتى جاعدايىندا قۇجاتتىڭ الاتىن ورنى ونىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن, سونداي-اق وعان دەگەن قوعامدىق كوزقاراستى ايقىندايدى. قۇجاتتار مەن قۇجات اينالىمى – مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ءتيىمدى قىزمەت ەتۋى مەن ءوزارا ۇيلەسىمدى ءىس-قيمىلىن قامتاماسىز ەتەتىن, بۇكىل جۇيەنىڭ تىرشىلىگىن ساقتايتىن «قان تامىرلارى» ىسپەتتى ماڭىزدى جۇيە. سول جۇيەنىڭ جاي-كۇيىنە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تۇراقتىلىعى مەن ناتيجەلىلىگى تىكەلەي تاۋەلدى.
زەرتتەلەتىن ماسەلەلەردى كورمە ارقىلى تەرەڭ زەردەلەۋ فورماتى ەۋروپا مەن الەم جۇرتشىلىعىنا بۇرىننان جاقسى تانىس. سونىمەن قاتار ارحيۆ تاجىريبەسىنە كورمە جۇمىسى دا تۇبەگەيلى ءسىڭىسىپ كەتتى. ءبىر جارىم عاسىردان استام ۋاقىتتا ارحيۆيستيكانىڭ بۇكىل باعىتى – ارحيۆتەردىڭ اقپاراتتىق قىزمەتى (كورمەلەر, جوبالار جانە ت.ب.) قالىپتاستى. وسى رەتتە حالىقارالىق ارحيۆشىلەر كونگرەسى ءۇشىن ەحرو يدەياسى كەزدەيسوق تاڭدالماعانىن ايتا كەتۋ قاجەت. بۇل ءداستۇر قازىرگى ارحيۆيستيكانىڭ ىشكى جاي-كۇيىنە قۇلاق اسۋعا دەگەن ۇمتىلىستى, ارحيۆ ماسەلەلەرىنە قوعام نازارىن اۋدارۋدى جانە كوپشىلىك كەڭىنەن تۇسىنەتىن نىساندار ارقىلى تسيفرلىق اقپارات اعىنىنىڭ باسقارىلاتىنىن جەتكىزۋگە تىرىسادى. پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ بۇل باستاماسى ارحيۆتەردىڭ جاڭا ءرولىن تالقىلاۋعا, اتاپ ايتقاندا, تسيفرلىق ءداۋىر جاعدايىندا دەرەكتەردىڭ شىنايىلىعىن راستاۋعا, اقپاراتتىق گيگيەنانى قامتاماسىز ەتۋگە, ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسى (1948) قاعيداتتارىنىڭ ساقتالۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
– جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دەندەپ ەنۋى ارحيۆ سالاسىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتە الدى ما؟
– سوڭعى جىلدارى جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى ارحيۆ سالاسىنا تۇبەگەيلى ەنىپ, جاڭا سەرپىن اكەلىپ جاتىر. ارحيۆ سالاسى ءۇشىن وراسان زور مۇمكىندىكتەر اشادى. اتاپ ايتساق, قۇجاتتاردى تاڭداۋدى وڭتايلاندىرۋ, دەرەكتەردى ەنگىزۋدى, تانۋدى جانە تالداۋدى اۆتوماتتاندىرۋ, وڭدەۋ جىلدامدىعىن ارتتىرۋ. سونداي-اق جاساندى ينتەللەكتىنىڭ وڭتايلى شەشىپ بەرەتىن ناقتى مىندەتتەرى قاتارىنا قۇجاتتاردىڭ قۇندىلىعىن ساراپتاۋ, ساقتاۋ مەرزىمدەرىن باقىلاۋ, ارحيۆتىك سيپاتتامالاردى قۇرۋ, ينتەللەكتۋالدى ىزدەۋ, چاتبوتتار مەن تسيفرلىق كومەكشىلەر ارقىلى پايدالانۋشىلارعا قاشىقتان قىزمەت كورسەتۋ دە جاتادى. الايدا بۇلار – جاساندى ينتەللەكت مۇمكىندىگىنىڭ تەڭىزدىڭ تامشىسىنداي عانا بولىگى.
قازىرگى ۋاقىتتا نازارىمىزدان تىس قالىپ وتىرعان جانە III كونگرەستە ەرەكشە نازار اۋدارعىمىز كەلەتىن نارسە – ارحيۆ دۇنيەتانىمىنىڭ ءوزىن تۇبەگەيلى ترانسفورماتسيالاۋ جانە قايتا ويلاستىرۋ ماسەلەسى. وسى رەتتە كانادالىق عالىم ل.ءديۋرانتيدىڭ ارحيۆشىلەر وزگەرىستەردى زەردەلەپ قانا قويماي, ونى جاڭا شىنايىلىق رەتىندە قابىلداۋى قاجەت ەكەنى تۋرالى ايتقان ءسوزى ەسكە تۇسەدى.
– ءوزىڭىز باسقاراتىن ارحيۆتەگى تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارىنا توقتالىپ وتسەڭىز. بۇل باعىتتا ناقتى قانداي جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر؟ جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن قانداي IT-شەشىمدەردى ىسكە قوسىپ ۇلگەردىڭىزدەر؟
– پرەزيدەنت ءارحيۆىن 2035 جىلعا دەيىن دامىتۋدىڭ جەتى باسىم باعىتىنىڭ ىشىندە تسيفرلىق ترانسفورماتسيانىڭ ورنى ەرەكشە. حالىقارالىق وزىق تاجىريبەلەردى ارحيۆ مەكەمەسىنىڭ ناقتى جاعدايلارىنا بەيىمدەۋ باعىنداعى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ءارحيۆتىڭ تسيفرلىق ترانسفورماتسيا ستراتەگياسى ءداستۇرلى جۇمىس الگوريتمدەرىن ارحيۆتىك مەنەدجمەنتتىڭ جاڭا ءادىسناماسىنا كوشىرۋ يدەياسىنا نەگىزدەلگەن. بۇل ءادىسناما تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن ءارحيۆتىڭ بارلىق وندىرىستىك ۇدەرىستەرىنە بىردەي دەڭگەيدە ەنگىزۋدى كوزدەيتىن «تەڭ مىندەتتىلىك» قاعيداتىن قامتيدى.
بۇل باعىتتا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان وزىق جوبانىڭ ءبىرى – ورىس جانە قازاق تىلدەرىندەگى قولجازبا جانە ماشينكامەن تەرىلگەن ماتىندەردى تانۋعا ارنالعان «AI Archival Recognition System» جۇيەسى. بۇل جۇيە ءبىرتۇتاس مالىمەتتەر بازاسىن قۇرا وتىرىپ, قۇجات قۇرىلىمىنا قاراي اقپاراتتىڭ ورنالاسۋ ورىستەرىن, رەكۆيزيتتەرىن جانە ءماتىن تۇرىندەگى دەرەكتەردى اجىراتا الادى. ەڭ باستىسى, بۇل جوبا ينتەرنەتكە قوسىلمايتىن جانە تولىق قورعالعان جابىق جۇيە اياسىندا جۇزەگە اسىرىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا جوبا ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەپ, وڭدەلەتىن قۇجاتتار سانى 40 ەسەگە ارتتى.
ارحيۆ قۇجاتتارىنا قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ اسا ماڭىزدى. سول سەبەپتى وسى ماقساتتا ازىرلەنگەن ەكىنشى تسيفرلىق جاساندى ينتەللەكت – «AI Mura – Virtual Guide» جۇيەسى. بۇل جۇيە پايدالانۋشىلارمەن قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە ديالوگ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ولاردىڭ سۇراقتارىنا ارحيۆ دەرەكتەرىمەن راستالعان قۇجاتتارعا سۇيەنە وتىرىپ جاۋاپ بەرەدى.
پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ ەڭ باستى تىڭ جاڭالىعى رەتىندە «اI Geotopography» جوباسىن ايتار ەدىك. ءبىز باسقا ارحيۆ مەكەمەلەرىنىڭ بۇعان ۇقساس تاسىلدەردى پايدالانعانىن بايقامادىق. بۇل جوبا استانا جانە الماتى قالالارىنداعى ارحيۆتىك قويمالاردى باسقارۋ ۇدەرىستەرىن تسيفرلىق «قوسارلانعان» فورماتتا تالداۋعا جانە بولجاۋعا نەگىزدەلگەن. سونداي-اق بۇل جۇيە بەرىلگەن تەحنيكالىق پارامەترلەر مەن ىستەردى QR كودتاۋ نەگىزىندە ارحيۆ قورلارىنىڭ بىرىڭعاي تسيفرلىق كارتاسىن وزدىگىنەن قالىپتاستىرادى. سونىمەن قاتار ولاردىڭ ورنالاستىرۋ توپوگرافياسىن ازىرلەيدى, ارحيۆ قويماسىنىڭ پاسپورتىن اۆتوماتتى تۇردە جاسايدى, قۇجاتتاردى ساقتاۋ شارتتارىنداعى اۋىتقۋلاردى انىقتايدى جانە ولاردى جويۋدىڭ ناقتى شەشىمدەرىن ۇسىنادى. ودان بولەك ءاربىر ارحيۆ قويماسىنىڭ جاعدايى, ياعني تەمپەراتۋرا, ىلعالدىلىق, تولىمدىلىق دەڭگەيى, سونداي-اق كەز كەلگەن اۋىتقۋلار ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە كورسەتىلەدى.
سونداي-اق «QuralAI Assistant» دەپ اتالاتىن جاساندى ينتەللەكت كومەكشىسى جايىندا دا ايتا كەتەيىك. قۇجاتتاردى ساراپتامادان وتكىزۋ – ارحيۆشىلەر جۇمىسىنداعى كۇردەلى ۇدەرىستەردىڭ ءبىرى. سەبەبى جۇمىستى راسىمدەۋ ايتارلىقتاي قيىن. سوعان قاراماستان ارحيۆتە جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن كومەكشىنى, ياعني شارتتى تۇردە ايتقاندا «كىشى» ساراپشىنى قاناتقاقتى رەجىمدە سىناقتان وتكىزىپ, اينالىمعا ەنگىزدىك. بۇل جۇيە قۇجاتتاردىڭ قۇندىلىعىنا تاريحي ساراپتاما جۇرگىزۋگە ارنالعان جانە جاساندى ينتەللەكت ءۇشىن رەلەۆانتتى بەلگىلەرگە سۇيەنەدى. ونىڭ ماقساتى – ساراپتامالىق قورىتىندى دايىنداۋعا جاردەمدەسۋ جانە تۇپكىلىكتى شەشىمدى ءارحيۆشى-ساراپشىنىڭ قابىلداۋىنا قولداۋ كورسەتۋ.
پرەزيدەنت ارحيۆىندە قولدانىلاتىن اتالعان IT شەشىمدەرىنىڭ بارلىعى جاساندى ينتەللەكتىمەن جۇمىس ىستەۋگە بولاتىنىن جانە قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى. بۇلار – وتاندىق ارحيۆ سالاسىنىڭ «ەلەكتروندىق ارحيۆ» تۇجىرىمداماسىنان «زياتكەرلىك ارحيۆ» دۇنيەتانىمىنا كوشۋ باعىتىنداعى العاشقى قادامدار. بۇل قادامدار ەلىمىزدەگى ءبىرتۇتاس ارحيۆتىك ەكوجۇيەنى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىن شەشۋگە ارنالعان. ويتكەنى ءبىز كەزىكتىرگەن مۇمكىندىكتەر, پەرسپەكتيۆالار مەن پروبلەمالار بارلىق ارحيۆشىگە ءتان ەكەنى انىق.
– جاساندى ينتەللەكت ارحيۆ سالاسىنىڭ دامۋىنا قانداي مۇمكىندىكتەر مەن تاۋەكەلدەر اكەلەدى؟
– جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ۇلكەن كۇشكە يە ەكەنىنە كوزىمىز تولىقتاي جەتتى. ول ارحيۆشىلەردىڭ اتقاراتىن كۇندەلىكتى قىزمەتتەرىن ءوز قولىنا الىپ, ادامنىڭ الەۋەتىن جوعارى دەڭگەيلى مىندەتتەرگە باعىتتايدى, ءارحيۆتى جاڭا دەڭگەيگە شىعارادى. سونىمەن بىرگە جاساندى ينتەللەكت ادامنىڭ قولىنداعى قۇرال جانە ونى ءتيىمدى قولدانۋ پايدالانۋشىنىڭ وزىنە بايلانىستى ەكەنىن دە ءتۇسىنۋ كەرەك. جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ءوزىن-ءوزى وقىتۋ, ءوزىن-ءوزى گەنەراتسيالاۋ, ءاداپتيۆتى الگوريتمدەر قۇرۋ قابىلەتى كاسىبي قاۋىمداستىقتا ءجيى تالقىلاناتىن بىرقاتار تاۋەكەلدەردى دە تۋدىرادى. سوندىقتان بۇل وزگەرىستەرگە ساقتىقپەن قاراپ, الدىن الا ويلانىپ, سونىمەن قاتار وعان بەيىمدەلۋ قاجەت. سەبەبى بۇل پروگرەستى توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس.
– جاساندى ينتەللەكت ارحيۆتەردىڭ قوعامداعى ءرولىن قالاي وزگەرتەدى جانە بۇل وزگەرىستەر ارحيۆ قىزمەتىنە قانداي جاڭا مىندەتتەر جۇكتەيدى؟
– جاساندى ينتەللەكت قوعامداعى ارحيۆتەردىڭ پوزيتسياسىن وزگەرتىپ جاتىر. ارحيۆتەر ەندى قۇجاتتاردى ساقتاۋشى قويما عانا بولمايدى. ول دەرەكتەرى تەكسەرىلگەن سەنىم ينفراقۇرىلىمىنا, ياعني تەكسەرىلگەن دەرەكتەرمەن قامتاماسىز ەتەتىن كەڭىستىككە اينالادى. سونىمەن قاتار ارحيۆ سوت پروتسەستەرى, جۋرناليستىك زەرتتەۋلەر جانە عىلىمي جاريالانىمدار ءۇشىن باستاپقى دەرەككوزدەردى ۆەريفيكاتسيالاي الادى. سونداي-اق ينفراقۇرىلىمدىق سىن-قاتەرلەردىڭ سيپاتى دا وزگەرىپ جاتىر. ەگەر بۇرىن ارحيۆشىلەر «ارحيۆ سورەلەرىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى» تۋرالى ايتىپ كەلسە, قازىرگى ۋاقىتتا تسيفرلىق ارحيۆ ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋى العا شىقتى. قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى سىرتقى فاكتورلارعا تاۋەلدى ەكەنى بەلگىلى ءارى ول بۇگىندە جاھاندىق سيپات الىپ وتىر. نەيروندىق جەلىلەر تولىق ەنگىزىلەتىن كەزدە ارحيۆ قوعامداستىعىنىڭ بەيتاراپ جانە ەنجار بولۋىنا قۇقىعى جوق. ويتكەنى جاساندى ينتەللەكت ارحيۆ سالاسىنا تۇبەگەيلى ەنەتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان بۇل ۇدەرىسكە بەلسەندى تۇردە ارالاسپاساق, ءوزىمىزدىڭ ادىسنامالىق نەگىزىمىزدى, ساراپتامالىق الەۋەتىمىزدى, ءتىپتى تاريحتى دەرەككوز ارقىلى تەكسەرۋ فۋنكتسياسىن باقىلاۋدان شىعارىپ الۋىمىز مۇمكىن.
– جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندە ارحيۆ سالاسىندا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا مەن تەرمينولوگيالىق جۇيەنى جاڭارتۋ ماڭىزدى ەكەنى بەلگىلى. بۇل باعىتتا قانداي نەگىزگى ماسەلەلەر تۋىنداۋى مۇمكىن؟
– پرەزيدەنت ارحيۆىندەگى جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, نورماتيۆتىك جانە ادىستەمەلىك بازا تۇبەگەيلى جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى. تەحنولوگيالىق جاڭارۋ ارحيۆ سالاسىنداعى زاڭنامادان وزىپ كەلەدى, ال زاڭناما بۇگىندە جاڭا شىنايىلىقتى رەتتەۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى رەتىندە الدىڭعى قاتارعا شىقتى. مۇنداي كەزدە ارحيۆ قاۋىمداستىعىنا كەڭ اۋقىمدى كەلىسىم نەگىزىندە ازىرلەنگەن حالىقارالىق ستاندارتتار قاجەت. بۇل قولدانىستاعى ەرەجەلەردى قايتا قاراۋدى جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرەتىن جاڭا رەگلامەنتتەردى, راسىمدەر مەن نورمالاردى ازىرلەۋدى كوزدەيدى. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى ۋاقىتتا ارحيۆ ىسىندە جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋدىڭ امبەباپ قاعيدالارى ءالى قالىپتاسقان جوق.
تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە پانارالىق سيپاتتاعى تەرميندەر مەن ۇعىمداردىڭ تولاسسىز كوپتىگىنە كۋا بولىپ وتىرمىز. الايدا بۇل تەرميندەرگە قانداي ماعىنا بەرەتىنىمىز جونىندە ءالى دە ورتاق كەلىسىمگە كەلە العان جوقپىز. مىسالى, ۇلتتىق ارحيۆتىك تەرميندەر كورپۋسى, ادەتتە, شامامەن 300 كاسىبي تەرميندى قامتيدى. ەلىمىزدىڭ ارحيۆ تاجىريبەسىنە ەنگىزىلگەن حالىقارالىق تەرميندەردىڭ سانى شامامەن 200-گە جۋىق. ال ارحيۆشىلەر تاجىريبەسىندە قولدانىلاتىن, بىراق ۇلتتىق نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرمەن رەتتەلمەگەن ۇعىمدار سانى 500-دەن اسادى. وسى جەردە ءبىر مىسال كەلتىرەيىن, ارحيۆتانۋدىڭ نەگىزگى ءارى وزەكتى ۇعىمى سانالاتىن «قۇجات» تەرمينىنە ءاربىر سالا مامانى ءارتۇرلى ماعىنا بەرەدى. IT ماماندار, تاريحشىلار, زەرتتەۋشىلەر, قوعام وكىلدەرى, گۋمانيتارلىق سالا ماماندارى, ينجەنەرلەر مەن ساياساتكەرلەر ونى دەرەك, اقپارات, حابارلاما, سىلتەمە, كوممۋنيكاتسيا, مالىمەت نەمەسە دەرەككوز رەتىندە تۇسىندىرەدى. ال ءبىز, ارحيۆشىلەر, بۇل ۇعىمعا مۇلدە وزگەشە مازمۇن بەرەمىز. وسى ماسەلەنى ەكى جىل بويى زەرتتەگەن ماماندارىمىز «قۇجات» تەرمينىنىڭ شامامەن 30 ءتۇرلى تۇسىندىرمەسىن انىقتادى. ولار ماعىنالىق تۇرعىدان ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلمەيدى. سوندىقتان ءوز سالامىزدا قولداناتىن ۇعىمداردىڭ ءمان-ماعىناسى جونىندە ورتاق تۇسىنىككە كەلۋ ماڭىزدى.
– تسيفرلىق تەحنولوگيالار ارحيۆشىلەر دايارلاۋ ستراتەگياسىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەنى بەلگىلى. قازىر قانداي ماماندارعا سۇرانىس جوعارى؟
– راس, تسيفرلىق تەحنولوگيالار ارحيۆشىلەردىڭ كاسىبي ستاندارتىنا بۇرىن ەنبەگەن جاڭا قۇزىرەتتەرگە يە ماماندار دايارلاۋ ماسەلەسىن تۋىنداتتى. قازىرگى ۋاقىتتا ارحيۆتانۋ سالاسىنداعى ءبىلىمدى اناليتيكالىق, ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق جانە تسيفرلىق داعدىلارمەن ۇشتاستىرا الاتىن, دەرەكتەردى باسقارۋ مەن اۆتوماتتاندىرىلعان وڭدەۋ ناتيجەلەرىن تالداي بىلەتىن ماماندارعا سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. بىزگە ينتەللەكتۋالدى ارحيۆتىك جۇيەلەردى جوبالاپ, ولاردى سۇيەمەلدەي الاتىن «ارحيۆ ينجەنەرلەرى» قاجەت. بۇل ماسەلە 2025 جىلى بارسەلونادا وتكەن حالىقارالىق ارحيۆ كونگرەسىندە دە جاڭا كاسىبي فۋنكتسيالار مەن ماماندانۋ باعىتتارىن تالقىلاۋ بارىسىندا كەڭىنەن كوتەرىلدى. سونىمەن قاتار ءاربىر ارحيۆ قىزمەتكەرىنىڭ بويىنداعى تابيعي ينتەللەكتىنىڭ ماڭىزىن ۇمىتپاۋ اسا ماڭىزدى. ءارحيۆشىنىڭ كوگنيتيۆتىك قابىلەتتەرى ءوزىنىڭ شەشۋشى ءرولىن ساقتاپ قانا قويماي, جاساندى ينتەللەكت كەڭىنەن قولدانىلاتىن قوعامدا بۇرىنعىدان دا ماڭىزدى بولا تۇسەدى. تابيعي جانە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ءوزارا ىقپالداستىعى مەن سينتەزىن قايتا پايىمداۋ جاڭا كاسىبي بىلىكتىلىك مودەلىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال ونىڭ باستاۋىندا ماعىنا قالىپتاستىراتىن, پايىمداي بىلەتىن جانە جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەتىن ادام تۇراتىنى بەلگىلى.
– ارينە, تسيفرلىق قوعام جاعدايىندا ارحيۆتەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى وتە ماڭىزدى. ودان بولەك قوعامعا اشىقتىعى دا ارحيۆ ءىسىن العا سۇيرەيتىنى انىق. سۇحباتىمىزدىڭ سوڭىن وسىعان قاتىستى ويىڭىزبەن تۇيىندەسەڭىز.
– قازىرگى ۋاقىتتا ارحيۆتەر ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن بۇرىنعىدان دا ايقىن سەزىنە باستادى. قوعامنىڭ ءوز تاريحىن ءبىلۋ قۇقىعى مەن جەكە تۇلعا جانە مەملەكەتتىڭ زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ – كاسىبي قاۋىمداستىقتان ناقتى جاۋاپتى تالاپ ەتەتىن بۇگىنگى زاماننىڭ نەگىزگى سىن-قاتەرلەرىنىڭ ءبىرى. بۇل سىن-قاتەردىڭ جاڭا قىرلارى «اشىق ارحيۆتەر» تۇجىرىمداماسى مەن تسيفرلىق قوعام فيلوسوفياسىنىڭ ۇيلەسىمدى تۇردە قاتار ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىمەن بايلانىستى. ال ءارحيۆشىنىڭ ۇستانىمى تسيفرلىق ارحيۆ ەكوجۇيەسىنىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى سانالادى. مەنىڭ ويىمشا, قازىرگى قوعامدا بۇرىنعىدان دا وزەكتى سيپاتقا يە بولىپ وتىرعان قۇجات – ارحيۆشىلەردىڭ 1996 جىلعى حالىقارالىق ەتيكالىق كودەكسى. ال 2026 جىلى رەسمي تۇردە قابىلدانعان حالىقارالىق ارحيۆ كەڭەسىنىڭ «تسيفرلىق قۇقىقتار تۋرالى مالىمدەمەسى» ارحيۆتەردىڭ ەۆوليۋتسيالىق دامۋىنىڭ نەگىزگى تۇجىرىمدامالىق نەگىزىن ايقىندادى.
حح عاسىر باسىنداعى قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىرى جۇماحان كۇدەرين «ەتيكا» ۇعىمىنا ماعىناسى جاعىنان جاقىن «اقيقاتتى ۇيات» دەگەن تىركەستى ايقىندادى. ول ءبىرماندى تۇردە تۇسىندىرىلەتىن ەكى دەربەس قازاق ءسوزىنىڭ بويىنا كوپقىرلى ماعىنانى سىيعىزىپ, جەكە ينديۆيدتەردىڭ ءارتۇرلى جاعدايلاردا الەۋمەتتەنۋى ارقىلى بۇل ۇعىمنىڭ ءمانىن اشتى. وسىلايشا, ول ادامدى ءتىرى ورگانيزمدەردىڭ كوگنيتيۆتىك قابىلەتتەر يەرارحياسىنداعى ەڭ جوعارى دەڭگەي رەتىندە قاراستىرۋدىڭ نەگىزىن قالادى. بۇل ارحيۆ ءىسى ءۇشىن قاجەت انتروپولوگيالىق ىلگەرىلەۋدىڭ ماڭىزدى ءبىر قىرى سانالادى. سونداي-اق ارحيۆتەردى مەملەكەت تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن قۇجاتتىق سۇيەمەلدەۋدىڭ «قان اينالىم جۇيەسى» رەتىندە قاراستىرعانداعى ولاردىڭ ترانسفورماتسياسىن دا وسى تۇرعىدان ويلاۋ قاجەت.
ارحيۆ تاريحتاعى اۋقىمدى وزگەرىستەردىڭ باستاۋىندا تۇر. تسيفرلاندىرۋ, جاساندى ينتەللەكت, سونداي-اق ينفراقۇرىلىمعا, زاڭناماعا, كادرلىق الەۋەتكە جانە كاسىبي ەتيكاعا قويىلاتىن جاڭا تالاپتار – ءبىزدىڭ نەگىزگى دامۋ باعىتتارىمىز. جاھاندىق سىن-قاتەرلەر مەن مەملەكەتىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىنە جاۋاپ بەرە الاتىن جاڭا تاجىريبەلەردى كۇش-جىگەرىمىزدى بىرىكتىرۋ ارقىلى عانا قالىپتاستىرا الامىز.
اڭگىمەلەسكەن –
سەرىكبول حاسان,
«Egemen Qazaqstan»
